18. Արևմտյան Հայաստանը Զ դարում

Հայաստանը 527-591 թթ.

Հայաստանը 527-591 թթ.

Իրադրությունը երկրում 387թ. բաժանումից հետո

Մեծ Հայքի թագավորությունը բաժանելուց հետո Բյուզանդիան և Սասանյան Պարսկաստանն ամեն կերպ ձգտում էին սահմանափակել հայ իշխանների իրավունքները, երկրում տարածել իրենց պաշտոնական դավանանքը:

Ընդ որում` քրիստոնյա Բյուզանդիան ուծացման քաղաքականություն վարելիս ոչնչով հետ չէր մնում Սասանյան Պարսկաստանից:

Այդ քաղաքականությունն ավելի հետևողական դարձավ 451թ. հետո, երբ Կոստանդնուպոլսի մոտ գտնվող Քաղկեդոն քաղաքում տեղի ունեցավ քրիստոնեական եկեղեցու 4-րդ տիեզերական ժողովը:

Դավանաբանական սուր վեճեր ծավալվեցին Հիսուս Քրիստոսի երկու կամ մեկ բնություն ունենալու հարցի շուրջ: Բյուզանդական հոգևորականությունն ի վերջո հարեց այն ուղղությանը, թե Հիսուս Քրիստոսն ունեցել է երկու բնություն, այսինքն` նա միաժամանակ եղել է թե՛ աստված և թե’ մարդ:

Քաղկեդոնի ժողովի հետևորդներին հետագայում կոչեցին երկաբնակներ կամ քաղկեդոնականներ:

Վարդանանց ապստամբության պատճառով հայ հոգևորականները չմասնակցեցին Քաղկեդոնի ժողովին:

Հետագայում, երբ բյուզանդացիները փորձեցին հայերին պարտագրել Քաղկեդոնի ժողովի որոշումները, Հայոց եկեղեցին վճռականորեն մերժեց երկաբնակությունը:

Դվինում 506թ. հրավիրվեց եկեղեցական ժողով, որին մասնակցում էին նաև վրացի ու աղվան եպիսկոպոսներ: Ժողովը հրաժարվեց ընդունել Քաղկեդոնի ժողովի որոշումները: Այդ պատճառով էլ հայերին սկսեցին անվանել միաբնակներ կամ հակաքաղկեդոնականներ:

Կայսրությունում պաշտոնապես ընդունված դավանանքն արքունիքի ձեռքին նվաճողական քաղաքականության գործիք էր ծառայում: Դրան հակադրվելու համար Բյուզանդական կայսրության արևելյան մյուս քրիստոնեական եկեղեցիները ևս մերժեցին Քաղկեդոնի ժողովի որոշումները: Հայերից բացի` միաբնակությանը հարեցին ասորիները, ղպտիները և հաբեշները:

Բյուզանդական և արևելյան եկեղեցիները վերջնականապես բաժանվեցին միմյանցից:

Հաջորդ դարերի ընթացքում ևս բյուզանդական եկեղեցին ամեն գնով ձգտում էր իրեն ենթարկել Հայոց եկեղեցին և հայերին պարտադրել քաղկեդոնականությունը, սակայն շոշափելի արդյունքի չհասավ: Միաբնակության տարածումը կայսրության դեմ ճնշված ժողովուրդների բողոքի դրսևորում էր:

Արևմտյան Հայաստանը 387թ. հետո

Արևմտյան կամ Բյուզանդական Հայաստանը բաղկացած էր երեք հիմնական մասերից: Առաջինը Փոքր Հայքն էր, որն արդեն շուրջ կես հազարամյակ գտնվում էր Հռոմեական կայսրության կազմում: Այստեղ հայ բնակչությունը գտնվում էր հունա-հռոմեական լեզվական և մշակութային ազդեցության ներքո:

Փոքր Հայքի տարածքում IV դ. վերջերին ստեղծված Առաջին և Երկրորդ Հայք պրովինցիաները վարչականորեն ոչնչով չէին տարբերվում բյուզանդական մյուս երկրամասերից: Առաջին Հայքի կենտրոնն էր Սեբաստիա քաղաքը, իսկ Երկրորդ Հայքինը՝ Մելիտինեն:

Հաջորդ մասը, որ բյուզանդացիների կողմից ստացել էր Ներքին Հայք անվանումը, ընդգրկում էր Մեծ Հայքի հյուսիսարևմտյան գավառները: Այստեղ, չնայած կայսրության բռնաճնշումներիև, հայերը բավականին լավ էին պահպանել իրենց ազգային դիմապատկերը:

Ներքին Հայքի կառավարումը բյուզանդացիներն սկսեցին փոխել 387թ. շատ չանցած և կարողացան նշանակալից չափով սահմանափակել հայ նախարարների ռազմական ու վարչական իշխանությունը: Երկրամասը կառավարում էր բյուզանդական պաշտոնյան, բայց հայ նախարարները պահպանել էին իրենց ժառանգական իրավունքների նշանակալից մասը և տնտեսական հզորությունը:

Բյուզանդական արքունիքին մեծ անհանգստություն էին պատճառում Հայաստանի հարավարևմտյան գավառների տիրակալները՝ սատրապները:

Սատրապական Հայաստանի թվով հինգ հայ իշխաններն իրենց տիրույթներում հիշեցնում էին արքայիկների: Սկզբում նրանց իշխանությունը ժառանգական էր, հորից անցնում էր որդուն, բայց V դ. վերջում, երբ սատրապների մեծ մասը միացավ կայսեր դեմ բռնկված ապստամբությանը՝ իրավիճակը փոխվեց: Այնուհետև նրանց նշանակում էր կայսրը, և նրանք կարող էին իշխել մինչև իրենց մահը: Չնայած սատրապները զրկվեցին իրենց իշխանությունը ժառանգություն թողնելու իրավունքից, նրանք դեռևս ազդեցիկ ու հզոր էին:

Սատրապական Հայաստանում բյուզանդական կայազորներ չկային, և թշնամու հարձակման ժամանակ սատրապները սեփական զորաջոկատներով պետք է կայսրության սահմանները պաշտպանեին իրենց տիրույթներում: Այսպիսով, նրանք պահպանել էին իրենց ռազմական իշխանությունը:

Կայսրությունն իր առջև խնդիր էր դրել բյուզանդական Հայաստանի բոլոր մասերում միատեսակ կարգեր մտցնել` հեռահար նպատակ ունենալով բյուզանդականի նմանությամբ լիովին փոխել հայերի նիստուկացը, նրանց զրկել ազգային ինքնատիպությունից:

Կայսերական իրար հաջորդող հրովարտակներով հայ նախարարների իրավունքներն աստիճանաբար նվազեցվում էին, իսկ բյուզանդական պաշտոնյաների իրավասությունները՝ ընդլայնվում: Արևմտյան Հայաստանին տիրանալուց հետո

Բյուզանդիան մեծապես ծանրացրեց հարկերը: Արևմտյան Հայաստանի բնակչությունը չափազանց դժգոհ էր ստեղծված իրավիճակից:

Հուստինիանոս Ա կայսեր վերափոխումները

Դրությունն առանձնապես ծանրացավ, երբ Բյուզանդիայում գահ բարձրացավ Հուստինիանոս Ա կայսրը (527-565թթ.): Նա նպատակ ուներ վերականգնելու Հռոմեական կայսրության երբեմնի տարածքը և հզորությունը: Հուստինիանոսի մղած պատերազմներին հարկադրաբար մասնակցում էին նաև հազարավոր հայեր:

Պատերազմների հետևանքով Արևմտյան Հայաստանը զրկվում էր իր զինուժից և հետզհետե թուլանում:

Հուստինիանոսի կառավարման շրջանում Բյուզանդիան վճռական փորձ կատարեց վերացնելու հայկական երկրամասերի տեղական ազգային առանձնահատկությունները: Այդ նպատակով միատեսակ կառավարում մտցվեց բոլոր հայկական երկրամասերում:

Կայսրը նաև նպատակ էր դրել լիովին վերացնելու սատրապական Հայաստանի և Ներքին Հայքի հայ նախարարների արտոնյալ վիճակը:

Իր կառավարման առաջին տարիներին նա հայ իշխաններին զրկեց զորք ունենալու իրավունքից՝ ստեղծելով Արևելքի ռազմական կուսակալությունը: Դրանով չբավարարվելով՝ կայսրը նոր վարչական բաժանումներ կատարեց՝ ամենուր մտցնելով բյուզանդական օրենքներ:

Բյուզանդական Հայաստանի տարածքը բաժանվեց չորս մասի, որոնք ստացան Առաջին, Երկրորդ, Երրորդ և Չորրորդ Հայք անվանումները: Չնայած հայկական անվանումներին` դրանք սովորական բյուզանդական պրովինցիաներ էին և կառավարվում էին բյուզանդական պաշտոնյաների կողմից:

Այսպիսով` հայ նախարարները զրկվեցին վարչական ու ռազմական իշխանությունից, սակայն շարունակում էին տիրել իրենց տոհմային կալվածքներին:

Կայսրը երկու կարևոր օրենք հրապարակեց, որոնց նպատակը հայ նախարարների տնտեսական հզորության թուլացումն էր: Հայ իշխանների տիրույթները մինչ այդ չէին մասնատվում բոլոր որդիների, առավել ևս դուստրերի միջև, որով պահպանվում էր տոհմային կալվածքի ամբողջականությունը: Կայսրը խախտեց հին հայկական ավանդույթը և, առանձին օրենքով, տոհմային կալվածքներից բաժին ստանալու իրավունք տվեց անգամ կանանց: «Վայել չէ ոչ հռոմեացիներին, ոչ էլ մեր պետության արդարության ոգուն, որ ծնողներին ժառանգելու իրավունք ունեն միայն տղամարդիկ, բայց ոչ երբեք կանայք»,- կեղծավորաբար հայտարարում էր Հուստինիանոսը:

Մեկ այլ օրենքով կայսրը պարտադրեց, որ աղջիկներին ամուսնացնելիս ծնողները պարտադիր նրանց օժիտ հատկացնեն: Այդ օրենքն առաջին հայացքից անիմաստ էր, քանի որ հայկական միջավայրում օժիտ տալու սովորույթը մինչ այդ էլ տարածված էր: Սակայն Հուստինիանոսի «հոգատարությունը» հայ օրիորդների նկատմամբ հեռահար նպատակ ուներ: Նա ցանկանում էր, որ բյուզանդացի ազնվականների հետ ամուսնանալիս նրանք, որպես օժիտ, ստանան հայրական կալվածքների որոշակի բաժինը: Այդպիսով` հայ նախարարների տիրույթները ժամանակի ընթացքում կփոշիանային, և բյուզանդացիներին ցույց տրվող դիմադրությունը կթուլանար:

Հուստինիանոսի վերափոխումները պայմաններ էին ստեղծում Արևմտյան Հայաստանի ներքին ինքնուրույնության վերջնական վերացման համար:

Հակաբյուզանդական ելույթներն Արևմտյան Հայաստանում

Բյուզանդական քաղաքականությունը դժգոհություն և զայրույթ էր առաջացնում Արևմտյան Հայաստանում: Հուստինիանոսի օրոք հայերը բազմիցս զենքի դիմեցին բյուզանդական ատելի վարչակարգի դեմ:

Ամենախոշոր ելույթը տեղի ունեցավ 539թ. Առաջին Հայքում: Հայերի զանգվածային ընդվզումը գլխավորեց Հովհաննես Արշակունին: Հայերը, չհանդուրժելով հարկերի անօրինակ ծանրացումը, սպանեցին բյուզանդական կառավարչին: Նա ազգուրաց հայ ազնվական էր և դավերով էր տիրացել իր պաշտոնին:

Մայրաքաղաքից շուտով Սիտտաս զորավարի գլխավորությամբ պատժիչ զորքեր ուղարկվեցին:

Նա սկզբում կեղծ խոստումներ տվեց ապստամբներին, ապա փորձեց կաշառել և իր կողմը գրավել ղեկավարներին: Երկու դեպքում էլ նա հաջողության չհասավ և ապստամբությունը ճնշելու հրաման արձակեց: Բայց ապստամբ հայերը ջախջախեցին ու հալածեցին նրա զորամասերը: Սպանվեց նաև Սիտտասը:

Բյուզանդացիները նոր զորաբանակ ուղարկեցին և դարձյալ փորձեցին նենգ միջոցներով ճնշել ապստամբությունը: Բյուզանդական զորավարը բանակցությունների հրավիրեց ապստամբության ղեկավարներին և խնջույքի ժամանակ սպանել տվեց ապստամբների ղեկավար Հովհաննես Արշակունուն: Կորցնելով ղեկավարին՝ ապստամբությունը շուտով մարեց:

Հայերը ձգտում էին վրեժխնդիր լինել Հուստինիանոսից: 548թ. նրան սպանելու նպատակով Արշակ Արշակունին և սպանված Հովհաննես Արշակունու որդի Արտավանը դավադրություն կազմակերպեցին: Դավադրությունը, սակայն, ձախողվեց, և կազմակերպիչները բանտարկվեցին: Այդուհանդերձ կայսրը ստիպված էր հաշվի առնել ազդեցիկ հայ ազնվականության տրամադրությունները, և որոշ ժամանակ անց դավադիրներն ազատ արձակվեցին:

http://www.findarmenia.com/arm/

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *