Էքմեքչյան ընտանիքը հարգանք է ակնկալում իր սուգի նկատմամբ

Կարին Eren KeskinՔարաքաշլը

karinkarakasli@agos.com.tr

1982 թ. օգոստոսի 7-ին Անկարայի Էսենբողա օդանավակայանի զինված բախման ժամանակ վիրավոր ձերբակալված և 1983 թ. հունվարի 28-ին  մահապատժի ենթարկված ԱՍԱԼԱ-ի մարտիկ Լևոն Էքմեքչյանի ընտանիքը պահանջում է իրենց որդու աճյունը:  Մարդու իրավունքների պաշտպան, փաստաբան Էրեն Քեսքինը, ով հայց է ներկայացնելու, նշել է, որ Էքմեքչյանի եղբայր Համբարձում Էքմեքչյանը ընտանիքի անունից իր ընկերներից մեկի միջոցով իր հետ կապ է հաստատել: Քեսքինն ասաց, որ «սիրով ընդունել է դատական գործը վարելու առաջարկը»:

Անցյալ շաբաթ մարդու իրավունքների պաշտպան, փաստաբան Էրեն Քեսքինը իր ներկայացրած դատական հայցով դարձավ լուրերի թեմա: «Ռադիքալ» օրաթերթից Իսմայիլ Սայմազի հաղորդմամբ տարածված օրակարգում 1982 թ. օգոստոսի 7-ին Անկարայի Էսենբողա օդանավակայանի զինված բախման ժամանակ վիրավոր ձերբակալված և 1983 թ. հունվարի 28-ին  մահապատժի ենթարկված ԱՍԱԼԱ-ի մարտիկ Լևոն Էքմեքչյանի ընտանիքի՝ իրենց որդու աճյունը ստանալու պահանջն էր: Էրեն Քեսքենի հետ խոսելով վերջին զարգացման մասին՝  անդրադարձանք նաև 1915 թ. խնդրին:

Քեսքինը հայտնելով, որ դատավարությամբ շահագրգիռ Էքմեքչյանի եղբայրը՝ Համբարձում Էքմեքչյանը, ընտանիքի անունից իր մի ընկերոջ միջոցով իր հետ կապ է հաստատել, ասաց. «Երբ նրանք ինձ հարցրեցին, թե այս դատավարությունն աչքի կանցկացնե՞ս, հասակացա, որ նրանց համար շատ կարևոր է, և ասացի՝ մեծ ուրախությամբ կարող եմ հանձն առնել»:

Հակաօրինականդատավարություն

Փաստաբանի տեսանկյունից նայելիս Էրեն Քեսքինի համար այս դատավարությունը, ինչպես և Սեպտեմբերի 12-ի բազմաթիվ հետաքննություններ, որոնց մի մասը դեռևս շարունակվում է, անիրավացի, նույնիսկ անօրինական կիրառում է: Սակայն ընտանիքի սահմանափակ պահանջների մեջ կա մի առանձնահատկություն ևս, որն իր վրա մեծ ազդեցոթյուն է գործել. «Ընտանիքին հիշեցրեցի, որ կարող են վճիռը բեկանել, ասացին, ո՛չ: Մենք միայն ուզում ենք մեր որդու աճյունը ստանալ, տարիներ ի վեր սպասել ենք, ուրիշ ոչինչ չենք ուզում: Մայրը ծանր հիվանդ է: Ցեղասպանություն վերապրած ընտանիք է, որը Լիբանանից տեղափոխվել է Ֆրանսիա: Հավանաբար որդուն թաղելը մոր վերջին ցանկությունն է»:

Էքմեքչյանը մահապատժի ենթարկվելուց հետո թաղվել է Անկարայի Ջեբեջի Ասրի գերեզմանոցում: Քեսքինն օրենսդրական գործընթացը հակիրճ այսպես է ներկայացնում. «Ներքին գործերի նախարարությանը գրավոր դիմում եմ ներկայացրել, քանի որ ավելի ճիշտ կլինի, որ պետությունը պաշտոնական տեղեկություն տա: Տեղեկություն ստանալու օրենքի շրջանակում 30 օրվա ընթացքում դիմելով դատախազություն՝ պահանջելու ենք գերեզմանատունը բացել: Այս պարտականությունը հանձնվել է քաղաքապետարաններին: Կա մահացածների տեղափոխման շրջաբերական, համաձայն որի՝ գերեզմանը բացվելու է, ընտանիքը աճյունը վերցնելու և թաղելու է իր ցանկցած վայրում»:

Թարգմանչին ասել է՝ «Ինձ խաբեցի՛ր»

Էրեն Քեսինն այն կարծիքին է, որ այս դատավարությունը խրատ է եղել՝ այդ ժամանակվա կոծկելու ձևը և տաբուի վտանգավոր լինելը ցույց տալու տեսանկյունից. «Լևոն Էքմեքչյանը վիրավոր է ձերբակալվում: Բանտում եղած ժամանակ ևս վիրավոր է եղել: Հայտնի է, որ անգամ բուժում չի ստացել: Ձերբակալման օրից ուղիղ մեկ ամիս անց մահապատժի որոշում է կայացվում: Սա պաշտպանության իրավունքի բացահայտ խախտում է: Անգամ փաստաբան չեն տվել: Նույնիսկ այդ ժամանակ իր աջակողմյան գաղափարներով հայտնի մի փաստաբան ասում է. «Լավ, ԱՍԱԼԱ-ի մարտիկ է, սակայն օրենքի կոպիտ խախտում է, ուզում եմ նրա պաշտպանությունն իրակացանցնել»: Սակայն այս պահանջը մերժվում է:

Հայտնի է, որ այն ժամանակ հեռուստատեսությամբ հեռարձակվող դատական նիստի ժամանակ մահապատժի որոշումը հայտարարելուց անմիջապես հետո Էքմեքչյանն իրեն թարգմանող Քանդիլլի եկեղեցու վաքըֆի նախագահ Տիգրան Գևորգյանի կողմը շրջվելով` հայերեն ասել է. «Ինձ խաբեցիր»: Լևոն Էքմեքչյանի, ում կտտանքների և ներում շնորհելու խոստմամբ ստիպել էին խոստովանություն կատարել, և  բախման ժամանակ մահացած ընկերոջ՝ Զոհրապ Սարգսյանի հետ Էսենբողա օդանավակայանում տեղի ունեցածի մեջ բազմաթիվ թերություններ կան: Էրեն Քեսքինն այս ամենի շուրջ կիսվում է հետևյալ մանրամասնություններով. «Ուսումնասիրություններիս արդյունքում հանգել եմ հետևյալ եզրակացությանը. այս դեպքը քաղաքացիականների սպանությամբ ավարտվելու տեսանկյունից դրվագ է, որի զարգացումը չեն ցանկացել ո՛չ Էքմեքչյանը, ո՛չ էլ իր սպանված ընկերը: Այն ժամանակ ասում էին ԱՍԱԼԱ և գործը փակում: Սկզբում քաղաքացիների վրա կրակ չեն բացել: Բախումը տեղի է ունեցել, երբ ոստիկանությունը կրակ է բացել: Նույնիսկ Լևոն Էքմեքչյանն ու Զոհրապ Սարգսյանը քաղաքացիականներին ասել են. «Մենք ձեզ հետ որևէ խնդիր չունենք»: Այդ բախման ժամանակ շատ դժբախտ բան է տեղի ունեցել, սակայն այս ամենը նույնիսկ չի քննարկվել: Ճշմարտությունը պարզելու համար չեն պարզել այն, ինչ ապրել է Լևոն Էքմեքչյանը, ինչպես հարկն է` հարցաքննություն չի կատարվել: Այսպիսով` մեզանից խլել են  ճշմարտությունն իմանալու իրավունքը»»:

Աջակողմյանների և ձախակողմյանների համատեղ տաբուն

Էրեն Քեսքինը շեշտելով, որ վերոնշյալ թերությունների պատասխանատվությունն ընկած է ինչպես աջակողմյանների, այնպես էլ ձախակողմյաննների ուսերին, ասաց. «Չեմ հավատում, թե Հայոց ցեղասպանության, հետո քրդական հարցում, Կիպրոսի բռնազավթման հարցում ձախակողմյաններն ու աջակողմյաննները միմյանցից շատ տարբեր են մտածում: Մեզ մշտապես մանկությունից ի վեր ասել են, որ Թուրքիայի Հանրապետությունը ստեղծվել է հեղափոխության արդյունքում: Մինչդեռ Մուսթաֆա Քեմալը, ներառյալ բոլորը, իթթիհադական են և այդ գաղափարախոսության շարունակությունն են»:

Քեսքինը նաև դժգոհ է 1915 թ. անդրադարձից. «Դեռևս այս հարցին անդրադառնում են միային ամեն ապրիլի 24-ին: Դրանից առավել անդրադարձ չի կատարվում, թե ինչ անենք, այս պետությունից ինչ պետք է պահանջենք: Հետևաբար, նախքան ԱՍԱԼԱ-ն, կարծում եմ` անհրաժեշտ է քննարկել Թուրքիայի՝1915 թ. ցեղասպանության վերաբերյալ և ցայսօր հայերի նկատմամբ վարած քաղաքականությունը: Ինչպես այսօր յուրաքանչյուրն ասում է, որ Քրդական բանվորական կուսակցությունն արդյունք է, ԱՍԱԼԱ-ին ևս պետք է այդպիսի գնահատական տալ: Այնքան շատ բռնություն է գործադրվել, որ բռնությունը բռնություն է ծնել… Ըստ իս՝ պետք է այդ տեսանկյունից նայել: Սակայն կարծում եմ, որ ցայժմ իրենց հեղափոխական կոչող հատվածները ևս չեն հասկացել ԱՍԱԼԱ-ին, նույնիսկ չեն էլ փորձել հասկանալ: Մենք ընդհանրապես որոշ բաների շուրջ խոսում ենք, երբ թույլ են տալիս: Այլևս պետք է` քննարկել առանց թույլտվություն սպասելու»:

Այս առումով Էրեն Քեսքինը, կարևորելով նաև վերջերս քրդական շրջանակներից հնչող ներողությունները, հայտնեց հետևյալ տեսակետը. «Մենք՝ բոլորս, որևէ կերպ նմանվել ենք մեր իշխանությանը, սակայն կարծում եմ, որ քրդերը պետությունից անկախ միշտ պետք է իրենց ներողության պարտքը կատարեն և պատասխանատվություն կրեն իրենց բաժին հասած մեղքի համար: Սա ընդունելը քրդերի համար շատ պատվաբեր կլինի»:

Peki, 2015’e yaklaşırken toplum ve devlet olarak durum ne?  Keskin’e göre yol bir hayli zorlu:  “Türkiye’de bütün kırmızı çizgileri konusunda gelinen en yüksek yerin daha fazla tartışıyor olmamız olduğunu düşünüyorum.

Լավ, 2015 թվականին ընդառաջ ի՞նչ վիճակում են գտնվում հասարակությունը և պետությունը: Ըստ Քեսքինի՝ շատ դժվարին ճանապարհ է. «Կարծում եմ` Թուրքիայում բոլոր կարմիր գծերի հարցում մեր հասած բարձրակետն այն է, որ ավելի շատ ենք դրանք քննարկում: Մյուս կուսակցությունների համեմատ Արդարություն և զարգացում կուսակցությունը իթթիհադական ավանդույթներից չսերող կուսակցություն է, սակայն սա էլ իր մեջ թուրք-իսլամական սինթեզ է պարունակում: Երբ խոսք է գնում Հայոց ցեղասպանությունից, բոլորը համախմբվում են: Ընդունել 1915 թ.` ասել է թե տակն ու վրա անել Թուրքիայի Հանրապետություն պետության հիմնադրումը, այն, ինչ մեզ սովորացրել են»:

Հայտնի է, որ Էրեն Քեսքինն ավելի լավ Թուրքիայի համար իր կյանքը շարունակելու է նվիրել այս «տակն ու վրա» անելու գործընթացին:

«Ինչու՞ են ցանկանում փոխել հորեղբորս կնոջ՝ Ժոզեֆինի անունը»

Հայկական հարցն ինձ համար ոչ թե քաղաքական, այլ անձնական հարց է… Հայրական կողմից ծագումով քուրդ եմ: 13 տարեկանում իմացա, որ քուրդ եմ: Մի օր ընտանքիով մեր մերձավորների հետ գնացինք Քիլիոս: Դեվ-Գենչում հայրս հորաքրոջ որդի ուներ: Նա ինձ ասաց. «Արի ծով մտնենք, մի քիչ քայլենք»: Ինչպես գիտեք, Քիլիոսում ինչքան խորանում, այնքան ծովն ավելի է ծանծաղում: Այդպես ծովի միջով քայլելիս ինձ ասաց. «Խելացի աղջիկ ես, քեզ մի բան եմ ասելու, սակայն թող մեր մեջ մնա: Մենք քուրդ ենք, երբեք չմոռանաս, ուսումնասիրիր»: Բնականաբար այդ ժամանակ շատ զարմացա, չգիտեի անգամ, թե ինչ է քրդականությունը: Այդ ժամանակ հորս երկորյակ եղբոր երկրորդ ամուսնության պատրաստություններն էին տեսնում, որոշել էր ամուսնանալ իմ սիրելի մարդկանցից մեկի՝ Ժոզեֆինի հետ, ով հայ էր: Հորեղբորս մի հայի հետ ամուսնանալը մեր ընտանիքում պատմություն դարձավ. իրավաբանականն ավարտած պապիկս, ով նահանգապետ էր եղել և ձևավորվել էր պաշտոնական գաղափարախոսությամբ, պահանջում էր, որ հորեղբորս կինն անունը փոխի և Հուլիա կոչվի: Սա չէի կարողանում ընկալել: Մորական կողմս չերքեզ են, հայտնի ընտանիքից են սերում: Սկսեցի մորս հարցնել, թե ինչու են ուզում, որ հորեղբորս կինն անունը փոխի, պապիկս ո՞վ դարձավ, որ նման բան է պահանջում: Որոշ ժամանակ անցավ, ես և հորեղբորս  կինը շատ մտերմացանք: Մի օր նրա հետ գնացինք Սեդեֆ կղզի: 15-16 տարեկան էի, դեռ նոր էի ձախակողմյան դարձել, նոր-նոր ինչ-որ բաներ էի կարդում: Հորեղբորս կնոջն անսպասլիորեն հարցրեցի. «Ցեղասպանության ժամանակ ձեր ընտանիքն ինչե՞ր է ապրել»: Նա շուրջբոլորը նայեց և ասաց՝ արի ծով մտնենք: Մինչև տափանավը լողացինք, և նա ամեն ինչ պատմեց: Այդ ժամանակ հիշեցի, որ քուրդ լինելուս մասին էլ եմ ծովում իմացել: Երկու դեպքն էլ միմյանց շաղկապելով եմ հիշում:

http://agos.com.tr/haber.php?seo=ekmekciyan-ailesi-yasina-saygi-bekliyor&haberid=4305

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published.