Հ Ա Մ Շ Է Ն Ա Հ Ա Յ Ե Ր

Ալիէ Ալթը (Ալիս Կոստանեան) 

 

Համշէնահայ մի կնոջ տեսակէտն այսօր 

 1. Ցեղային ինքնութիւն եւ փոփոխուած մշակոյթ 

2. Մշակութային օտարացում 

3. Համշէնը որպէս հայրենիք եւ խմբային ինքնութեան խորհրդանիշ 

4. Ինքնութեան կորուստ 

5. Բռնի ուծացում եւ կրօնի կորուստ 

 Նախաբան

 Սոյն աշխատանքը ստեղծուել է իմ` Գերմանիայում ապրած երեք տասնամեակների ընթացքում` անհրաժեշտ փնտռտուքներով ու ներքին տուայտանքներով լի մի ժամանակաշրջանում:

Ես այն ոչ թէ պարզապէս ցանկացել եմ, այլ ներքին մի ճնշում ինձ ընտրութեան իրաւունք չի տուել: Ես պարտաւոր էի նստել ու գրել բազմաթիւ բանավէճերի մասին, փնտռել իմ մէջ բնազդային իրականութիւն` մեր` համշէնցի կանանց հոգու պատասխանը, փնտռել նոր, ինչպէս նաեւ մոռացուած անձնական եւ մարդկային նոյնութիւններ:

Հոգեկան կամ, եթէ հոգեբանութեան տեսակէտից արտայայտուենք, բնազդական աշխարհի փորձը տանում է գոյութիւն ունեցող աշխարհի պատկերների հիմնովին սասանման: Ինչպէս ընդերկրեայ կենարար մի գետ, հոգին բոլոր արարածներին կենդանութիւն է տալիս: Այն կենարար ջրի ակունքն է, որ կրօններում վեր է հանուած բազմաթիւ պատկերներով: Եթէ խափանւում է ջրի ընթացքը, կամ փոխւում է ուղղութիւնը, ապա դատարկւում են պատկերներն ու քարանում` վերածուելով չոր կերպարանքների: Եւ ոչ մի է՜լ աւելի բարեհաճ ազդակ չի կարող դրանց նոր, կենարար ուժ պարգեւել: Այսպէս յաճախ մնում է ոչ այլ ինչ, քան անձնապէս ճանապարհ ընկնել ու անյայտ ուղիներում կորուսեալներին փնտռել:

 1973 թ. Թուրքիայից երիտասարդ կնոջ արտագաղթը Գերմանիայի Դաշնակցային Հանրապետութիւն եւ առաջին հանդիպումը քրիստոնէական Աստծոյ տան հետ, նաեւ` քրիստոնէական աղօթքի:

 Իւրաքանչիւր մեկնում նշանակում է նաեւ հրաժեշտ: Եւ դեռ օդում սպառնալի հնչում է Ալտերի ձայնը. ՙՏե՜ս, չլքես վստահելի, ծանօթ ու լայն ճանապարհը՚: Եւ միայն այն ժամանակ, երբ Ալտերի մօտ մնալն աւելի սոսկալի էր, քան նոր անծանօթներից ակնկալուող սարսափը, ապահով հնից քայլ արեցի դէպի նոր ապագայ:

Ինքնաորոնմանն ուղղուած իմ մտքերը դեգերում էին մեր բնազդային ազդակների` այդ ընդերկրային ջրերի ընթացքներից մէկի վրայ, որ մղում էր յաջորդ քայլին, թէ ինչ պէտք է արուէր, գրուէր ու ապրեցուէր: Այդ կարօտն աճում է առօրեայ իրողութիւններից, որոնք շրջապատում են մեզ:

Սոյն զեկուցման բովանդակութիւնը վայրկենական լուսանկարման նման անդրադարձնում է ձգտումը մարդկանց կորցրած կարգախօսի անհրաժեշտութեան, յետադարձ կապի կարօտի նկատմամբ, փորձում արտայայտութիւն գտնել ճանապարհ հարթելու ու փնտռտուքի, փոփոխութիւնների բացայայտման մէջ:

Դժուարութիւններով ու խոչընդոտներով ծանրաբեռնուած այդ ճանապարհին իւրաքանչիւր քայլի հետ աւելի ու աւելի են պարզւում անհատի անձնական փորձառութեան ու առօրեայի յարաբերութիւնները, այնպէս, ինչպէս գնալիս ուղի ես հարթում: Այստեղ գտնում ես գիտակցութեան անօգնականութեան մասին հարցի պատասխանը եւ դրանով վկայում, որ մարդկային հոգու խորքում գործուն մի ամբողջութիւն համաձայնեցուած է անհաշտ հակադրութեամբ:

Իմ առաջին հանդիպումը հայ եկեղեցու եւ հայ հոգեւորականների հետ ինձ անակնկալի պէտք է բերէր միայն քառասուն տարեկան հասակում: Քանի որ ես իմ ուսումն այդ ժամանակ կարող էի սկսել: Իմ ճակատագիրն էր այդպիսին: Այդ ժամանակ ես հանդիպեցի ոչ միայն հայերի, այլեւ յոյների հետ, որոնք լաւ հարեւան էին: Քրիստոսից յետոյ 780 թ. պայազատ /իշխանազուն/ Համամ Ամատունին իր ժողովրդի հետ եկաւ մասնատուած Պոնտոսի թագաւոր Կոնստանդին 5-րդի մօտ` Տամբուր (Տախպուր) երկրամասը` այսօրուայ Բաշհամշէնը: Նրանք եւս գրեթէ նոյն ճակատագիրն ունեցան, ինչ համշէնահայերը, այն է` մասամբ իսլամացուեցին կամ արտաքսուեցին: Ինչպէս բոլոր արտագաղթերի ժամանակ, գաղթածները ենթարկւում են հետագայ արտագաղթերի: (Այստեղ չէի ցանկանայ խորանալ այն հարցի մէջ, որ Պոնտոսի յոյները 19-րդ դ. սկզբին Պոնտոսից տեղափոխուել են յունական տարածք, 40 տարիներ ի վեր որպէս արտագնայ աշխատողներ գաղթել են ԳՖՀ` Հիւսիսային Յունաստանում քաղաքական, ինչպէս նաեւ տնտեսական անկայունութեան պատճառներով):

Ճակատագիրը կամ նաեւ բախտը ցանկանում էր, որ Անատոլիայի երկու հնագոյն, բարձր մշակոյթ ունեցող ժողովուրդներ, այն է` Պոնտոսի յոյներն ու հայերը, որպէս լաւ հարեւաններ ապրեն կողք-կողքի, ողբերգական ձեւով կրեն տեղահանութեան, բռնագաղթի եւ զանգուածային սպանութիւնների դաժան տառապանքները, իսկ կենդանի մնացածները բռնի իսլամացման միջոցով օտարուեն իրենց մշակութային ինքնութիւնից:

Օսմանեան կայսրութեան նախկին արեւելեան նահանգների բնակչութեան այս կամ այն խմբերը մինչեւ այսօր դեռ մոռացութեան թերարժէքութեամբ են վերաբերւում իրենց լեզուի կորստին, իրենց ժողովրդին պատկանելու յիշողութեանը:

2005 թ. ամռանը Սիւրմենէի մարզ կատարած իմ այցելութիւնը բարեբախտաբար բացայայտեց մի նոր շարժում. հասարակական կառոյցների ներսում զգացւում էր փոփոխութիւն ամէն բանում, որոշ եկեղեցիներ նորոգուել ու մասամբ գործում էին: Մօտ քսան տարեկան մի երիտասարդի հարցրի, թէ մարզում կա՞յ գործող եկեղեցի: Նա մեծ ուրախութեամբ ցոյց տուեց ինձ այն ու յատկապէս շեշտեց, որ նախկին քրիստոնեաները վերստին մկրտւում են այդ եկեղեցում: Ինչպէս վերը նշեցինք, առօրեայում մեր վերապրածը ճանաչում ենք կրկին:

Ջրի առաջն առնուել է, եւ ժամանակի ընթացքում մաշելով գոյացութիւնը` ջուրը քարէ այդ ծանրութեան վրայ փոս կÿառաջացնի, կաթիլ-կաթիլ կը լցուի գետի հունը` յիշեցնելով այն մասին, որ հին ճանապարհի վրայ բացւում է նորը: Այդ ջուրը չի կարող յաւիտեան փակուած մնալ. այն կը յորդայ խորքից բխող մեր հինաւուրց աղբիւրից:

Այդ ջրում են մեր գիտակցութեան, մեր նախահայրերի պատմութիւնը եւ մեր արցունքի անվերջանալի կաթիլները, որոնք շարունակ հոսում են մոռացումի այդ քարից: Սակայն երբ գետի հոսքը, որտեղից ծագել ենք մենք, չափից շատ յորդանայ, կը դառնայ ամէն ինչ կլանող եւ ինքնիրեն հոսող հզօր յորձանք, որը կարող է նաեւ հանդէս գալ որպէս պատմութիւնն աղբից մաքրող երեւոյթ:

Մեր գիտակցութեան մէջ դեռ ծանրացած է այդ քարը, եւ դեռ խափանուած է անկասելի մուտքն այդ թանկարժէք տարր, որը մայր բնութիւնն է մեզ տուել, դրանով իսկ կասեցուած է կեանքի ու մշակոյթի նախապայմանը, նաեւ` գոյութեան ուղիներում մասնաւորի նոյնականութիւնը շրջապատի հետ:

ՙԱմէն ինչ հոսում է,- ասում է Հերակլիտը,- եւ ոչինչ յաւիտենական չէ, քան փոփոխութիւնն ինքը՚:

Սակայն աղբիւրը մնում է, չնայած այն այնտեղ` իր տեղում, նոյնն է եւ մակերեսին փնտռում է նոր ճանապարհ:

Յունական փիլիսոփայութիւնը ստեղծուեց մի այնպիսի ժամանակ, երբ Միջին եւ Հիւսիսային Եւրոպայի ժողովուրդները դեռ տէգով ու տապարով վայրի կենդանիներ էին որսում: Այնուհետեւ նրանք եւս Սեւ ծովի շուրջը հիմնեցին իրենց գաղութները: Այդ բնակավայրերը հիմք հանդիսացան այսօրուայ Թուրքիայում Սեւ ծովի արեւելեան ու արեւմտեան ափերին բնակուող մի շարք ժողովուրդների ստեղծած վիթխարի մշակոյթի երկար ու տեւական ծաղկման:

Պատմութեան մէջ քիչ բան է արուած` կատարուած գործերի (պատերազմներ, բռնագաղթեր) արդիւնքում մարդկային վերացական մեծ պատրանքներն արդարացնելու ուղղութեամբ: Ամէն դէպքում հաստատ է, որ պատմական գործողութիւնների անհրաժեշտութեան նկատմամբ նրանց բռնած դիրքորոշումն անջնջելի հետք է թողել մեր յիշողութեան մէջ եւ դեռ այսօր էլ շարունակում է թողնել:

Չնայած մարդկային նախայարձակողութեանը` բոլոր մտքերի խորքում թաքնուած է նախնական մի գիտելիք` իր տարրերով, որը մեր թուարկութեան սկզբից ի վեր մեզ ուժ է տալիս` դիմագրաւելու բռնութիւններին: Որովհետեւ ջուրը կեանքի շարժիչ ուժն է եւ դրանով իսկ` բոլոր բարձր մշակոյթների ակունքը:

Ճիշտն ասած` գեղեցիկ նախադասութիւններով ձեւակերպուած փիլիսոփայական մի խորիմաստ յօդուածով պատմութեան լուրջ ու ցաւոտ մի ժամանակահատուած լաւագոյնս ներկայացնելը չէ իմ նպատակը: Կÿուզենայի պարզապէս նկարագրել փորձից բխող իմ ապրած զգացողութիւնները: Ինչն ինձ համար կարեւոր է, խնամքով կը քննարկուի սոյն տեքստի բովանդակութեան մէջ, որը, հաւանաբար, ուշադիր ընթերցողին չափազանց քիչ կը թուայ: Սակայն հաւաստիացնում եմ ձեզ, որ ուժերս ներածին չափով այստեղ եւս կը փորձեմ օգտագործել իմ բոլոր տեղեկութիւնները: Ինչ վերաբերում է դժուարութիւններին, որոնց հետ դէմ առ դէմ եմ դուրս եկել, ապա պէտք է ասել, որ ինձ համար դրանք կարեւորւում են միայն այն առումով, որ պատկերացում են տալիս, թէ ինչ դժուարութեամբ է ստեղծւում անգամ մի փոքրիկ ակնարկը, որը պատմում է, թէ ինչ իրավիճակում է փորձում վերապրել այսօրուայ թուրք հասարակութեան մէջ ինքնաբերաբար ժխտուած ազգային մի փոքրամասնութիւն` որպէս ինքնութիւն:

Այս զեկուցումն, ուրեմն, պէտք է աւելի շուտ դիտուի որպէս մի տեսակ հաղորդում իրավիճակի մասին` ամէն դէպքում ներկայացնելով նաեւ սոցիալական, հոգեբանական, ինչպէս նաեւ պատմական տեսակէտները, բռնադատուած ինքնութեան բախումների խնդիրները:

 Ինքնութեան կորուստ

 Անշուշտ պատմութիւնը հաստատում է, որ աւելի քան 1500 տարի հայերը, ինչպէս շատ այլ ժողովուրդներ, պայքարում են իրենց մշակութային ինքնութեան համար: Այդ պայքարը շատ տեսակէտներ բացայայտեց եւ տարբեր մակարդակներում շարունակւում է մինչեւ օրս: Համշէնահայերը, որոնք ապրում են Թուրքիայի հիւսիսարեւելեան մասում, այս տեսակէտից բացառութիւն են կազմում: Համշէնահայերի ՙինքնութեան կորստի՚ մասին քննարկումներում առկայ է համշէնահայերի ՙսպիտակ՚ եղեռնը եւ դրան յաջորդած` Թուրքիայում ողջ հայ ժողովրդի ցեղասպանութիւնը, որն ինքնին տառապանքներով լեցուն մի պատմութիւն է: Չնայած թուրքերի` երկխօսութեան ընդունակութեան եւ պատրաստակամութեան պատմական մերժմանը, հայ ժողովուրդը յոյսը կապում է 1923 թ. կնքուած Լոզանի պայմանագրի հետ: Ըստ Լոզանի պայմանագրի բովանդակային որոշումների` քրիստոնեայ փոքրամասնութիւնները պէտք է զերծ մնային բնաջնջումից ու տեղահանութիւնից, այնինչ այդ ընթացքում աւելի քան կէսը ոչնչացուել է:

Այդ պայմանագիրը, ըստ բովանդակային համաձայնագրի, սկզբունքօրէն պէտք է հոգ տանէր, որ հայերին ընձեռուէին չնչին իրաւունքներ` եկեղեցական, կրթական եւ այլ ասպարէզներում հասնելու համար ինքնավարութեան: Թուրքերի ու հայերի միջեւ պայմանագրով սահմանուած համաձայնութիւններն այդպէս էլ մնում են անգիտութեան մէջ, որի հետեւանքով էլ` առանց արդիւնքի եւ անկատար:

Այս ենթատեքստում գերխնդիրն այն է, որ սկզբունքօրէն թուրքական սահմանադրութեան մէջ պէտք է նշուեն ու հաշուի առնուեն ազգային փոքրամասնութիւնները: Այնինչ բազմազգ պետութեան քաղաքական անհեթեթութիւնը թուրքական սահմանադրութեան գրացանկում նշուած ՙէթնիկ՚ բառն է, որ բացառապէս նշանակում եւ ճանաչւում է որպէս կրօնական փոքրամասնութիւն:

Թուրքական ազգայնամոլութեան այս հիմնական յատկանիշը եւ դրանից բխող` այլ ժողովուրդների գոյութեան ժխտումը նրանց ինքնահաստատումն է, իսկ բռնի ուծացման հակումներն ամէնից առաջ թուրքական իշխանաւորների հոգու մէջ են, որ հանդէս են գալիս Թուրքիայում ապրող ազգային բոլոր փոքրամասնութիւնների նկատմամբ:

Բերենք կոնկրէտ օրինակ. 1934 թ. ընդունուած օրէնքը` հայկական անունների ներածման ու փոփոխման մասին: Այնուհետեւ` մասամբ հայկական ազգանունների ՙեան՚ վերջաւորութեան փոխարինումը ՙօղլի՚-ով (Թ. Հոֆման, Գ. Քոչարեան, ՙՍպառնալիքի տակ գտնուող հասարակութիւն՚, Գէօթինգէն-Վիեննա, 1987, էջ 68):

Օրինակ` երբ 1998 թ. ամռանը ես կրկին հարցում արեցի իմ բոլոր բարեկամների ու ընտանիքի անդամների հայկական ՙծագման՚ թեմայով, նամակ ստացայ, որտեղ բարեկամներիս անունները նշուած էին այնպէս, ինչպէս եղել էին մինչեւ 1934 թ.: Առաքման հասցէն հայրական կողմից զարմիկներիցս մէկինն էր, որն աւելի քան քառորդ դար աշխատել էր մշակոյթի նախարարութիւնում` որպէս խորհրդական: Ես հարկադրուած էի հին գործերը հանգիստ թողնել. դրանք կարող էին միայն դժբախտութիւն բերել:

 ՙՄենք գիտենք` ով ենք մենք՚

 Այն, ինչը ինձ անակնկալի բերեց 2005 թ. օգոստոսին կատարած իմ ճանապարհորդութեան ընթացքում, երբ կարողացայ առանց մեծ դժուարութիւնների նոյն հարազատների հետ քննարկել սոյն թեման, կրկին հաստատեց, թէ որքան առաջադիմել է Օսմանեան կայսրութեան մէջ եւրոպական գերտէրութիւնների ազդեցութիւնը եւ դրա հետ նաեւ` կապիտալիզմի զարգացումը, այնքան աճել է ազգային դաստիարակութեան ցանկութիւնը, եւ արթնացել է այն ժամանակուայ Թուրքիայում ապրող ժողովուրդների ազգային ինքնագիտակցութիւնը: Դա խանգարում էր Օսմանեան կայսրութեանը: Ըստ իմ ներկայ դիտարկման` կարելի է ասել` ժողովուրդները վերստին արթնացել են:

Թուրքական կառավարութեան նպատակը Եւրոմիութիւն մտնելն է: Այսօրուայ Թուրքիայում այս թեման շատ արդիական է: Չնայած դիտարկելով հասարակական ամբողջ պրակտիկան` տեսնում ենք միայն թուրքական ազգայնական դրոշմ կրող մանկավարժութիւն: Այստեղից ինքնըստինքեան հասկանալի է դառնում, որ Թուրքիայում այլ ժողովուրդների գոյութեան մտածուած ժխտումը բռնութեամբ ուղեկցուող մի փորձ է` թուրքական թուրանիզմի, ինչպէս նաեւ ազգայնամոլութեան ուրուականը կեանքի կոչելու համար:

Հասարակական հետագայ ողջ պրակտիկան, դատելով դպրոցական սեկտորի գործունէութիւնից, փաստօրէն փոքրամասնութիւնների ճնշումն է, որն, անշուշտ, մեծ չափով խոչընդոտում է այլ ժողովուրդների զարգացման հնարաւորութիւնը:

Մերձաւոր եւ Միջին Արեւելքում իսլամական գործընթացի արագացումը, իմպերիալիստների կողմից նպատակ ունենալով վերականգնել իրենց իշխող վտանգուած դիրքերը, ուղեկցւում է անկայունութեան փորձերով` տեղի ազգային ու կրօնական բախումների դրսեւորմամբ: Այս հիմունքով հրապարակ են գալիս առաւել օրգանական խառնամբոխ, մոլեռանդ, իսլամացուած յանցախմբեր, որոնք տուեալ տարածաշրջանում ստեղծում են անտանելի քաղաքական եւ սոցիալական իրավիճակ: Հակաքրիստոնէական տրամադրութիւններն ու այլ տեսակի նկատմամբ անհանդուրժողականութիւնը գնալով աւելի շատ է հայերին եւ ուրիշ ժողովուրդների ստիպում արտագաղթել իրենց ծննդավայրերից:

Քաղաքական ինքնավարութեան պահանջը պէտք է ծառայի համշէնահայերի լեզուի ու կրօնի իւրայատկութիւնների պահպանմանը (համշէնահայերը, ի դէպ, իսլամական ծէսերում շատ ամուր են, բայց դրանք սեղմ երանգաւորուած են հեթանոսական եւ քրիստոնէական յատկանիշներով):

Սակայն թուրքական կառավարութեան մշակութային յարձակողական քաղաքականութիւնն ամբողջ ուժով խանգարում է այդ պահանջի առաջադրմանը: Թուրքական կառավարութեան յարձակողական այս քաղաքականութիւնն անմիջականօրէն համապատասխանում է ներկայիս Ֆրանսիայի մշակութային պետական քաղաքականութեանը` լեզուների ու մշակոյթների միտումնաւոր միասնականացման իմաստով:

Լեզուի ու կրօնի պահպանման ձգտումը համշէնահայերի համար առաջին տեղում է: Այսպէս` Թուրքիայում միայն թուրքերէնն է համարւում պաշտօնական լեզու, ինչպես Ֆրանսիայում` ֆրանսերէնը:

Արդէն ԺԴ եւ ԺԵ դարերում համշէնահայերի մի մասը բռնի իսլամացւում է. այս երեւոյթը մինչ օրս լուրջ չի ուսումնասիրուել:

Լռեցուած ու դեռեւս լռութեան մատնուած մի պատմութիւն, որ շարունակում է ննջել մեր յիշողութեան մէջ եւ ամրանալ այնտեղ խոր արմատներ ձգած վախի մէջ:

 Ազգային ինքնութիւն եւ մշակոյթ` փոփոխութեան մէջ

 Իմ ինքնախտրորոշումը, որպէս համշէնահայուհի, ինքնութեան կորուստն ու ողբերգական պատմութիւնը` այլ համշէնահայերի տեսանկիւնով եւ լեզուով արտայայտուած, պատմել են իրենց սեփական պատմութիւնը. ահա այս բոլորն ուզում եմ շարադրել այստեղ:

Մենք բոլորս ունենք Թուրքիայում եւ այլուր հայ ժողովուրդի տառապալից պատմութեան տխուր փորձութիւնը: Հազարաւոր տարիներ շարունակ շարժման մէջ ենք եղել, պայքարել մեր սեփական ճակատագրի համար:

Ինքնապահպանման պայքարն ու դրա հետ կապուած դժուարութիւնները արծարծուել եւ մշակուել են մտաւորական հայերի կողմից` դառնալով նրանց խնդիրը: Այսօր եւս, որպէսզի պայքարը նորովի վերսկսուի ու միասնաբար մշակուի, մեծ դեր ունեն ներկայիս հայ մտաւորականները: Օրինակ` եթէ ես չանցնէի ակադեմիական իմ ճանապարհը, կարծում եմ` մինչ օրս ոչինչ չէի իմանայ Համշէնի եւ նրա ծագման մասին: Ես գիտէի, թէ իմ հայրական կողմը Կովկասից է. անշուշտ դա այդպէս չէ, ինչպէս պարզուեց հետագայում: Մենք, որ պատկանում ենք Թուրքիայի ազգային փոքրամասնութիւնների թուին` ապրելով Անատոլիայում, սահմանի մօտ, մեծ մասամբ չգիտենք մեր ծագման մասին: Ես շատ երկար ու դժուարին ճանապարհ եմ անցել եւ այսօր կարող եմ ասել. ՙԱյո’, ես պատկանում եմ մի ժողովրդի՚, իսկ թէ ես դրանով երջանիկ եմ` այդ մասին խօսել եմ իմ գրքում:

Տիրապետող ներքին ու արտաքին բռնութիւններից մեր ազատագրումը անհրաժեշտութիւն է: Եթէ մենք փորձենք շարունակաբար փշրել մեր ներսի լռութիւնն ու արտայայտուել բառերով, ապա կը յաջողենք մեր ներսում նիրհած ուժերի օգնութեամբ ինքներս մեզ շարժման մէջ դնել, շարժում, որը բնազդական է եւ միաժամանակ` մեզ ազատագրողը: Սա ինքնաորոնման ու ինքնութեան միակ ճանապարհն է, որ կը նպաստի մեր հոգիների առողջացմանը: Բնութեան մէջ ջրերը մեզ համար ուսանելի օրինակներ են: Եթէ անկաշկանդ հոսող ջրերի շարժման ազատութիւնը արգելափակուի, ապա դրանք կարճ ժամանակ անց կը սկսեն իրենք իրենց փոխակերպուել: Բնութեան օրէնքով դրանք իրականում ինքնամաքրւում են համատեղ, ինչպէս նաեւ փոխադարձ կապի միջոցով, իրենց ազատ ու ներհակ ներքին ուժերով: Դիալեկտիկական ինչպիսի՛ փոխկապակցութիւն, ուր բացառւում են հակադրութիւնները: Սոցիալական վախի, անարդարութեան, անհաւասարութեան եւ զանգուածային աղքատութեան պատճառները միջազգային չափանիշների լոյսի տակ սահմանափակւում են սոսկ անհատական գործելակերպով, լեզուի տարրերով, գոյներով եւ այլն:

Մենք կենտրոնանում ենք միայն քննարկուող հասարակութեան սոսկ համատեքստի վրայ, այնպէս որ` ուշադրութիւնից դուրս են մնում տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական, հոգեբանական ներքին կապերն ու սոցիալ-մշակութային երեւոյթները:

Այս մեղմասութեամբ կարելի է շարունակաբար յայտնուել դիալեկտիկական յարաբերութիւնների եւ փոխկապակցութիւնների, հասարակական ու մարդկային փոխյարաբերութիւնների ոլորտում: Խանգարուած դիալեկտիկական յարաբերութիւններն ու փոխկապակցութիւնը հիւանդացնում են սոցիալական օրգանիզմը (հասարակութիւնը): Հիւանդ սոցիալական օրգանիզմը (մարդկանց մօտ) ձեռնածութիւն է անում դէպի նպատակը: Այդ կանխամտածուած միտումները տիրող դասակարգին անգամ կարող են հիւանդացնել: Դրա հետեւանքով շատ հասարակութիւններում կարելի է տեսնել բնակչութեան զանգուածների միտումնաւոր քաղաքականացում. անհատականութիւնն ու վախը` համերաշխութեան առաջ. կարծես թէ մարդը սոցիալական էակ չէ:

Իրարից օտարացումը տանում է ինքնաօտարացման. մարդկանց հրահրում մարդկանց դէմ, մարդկային արհամարհանքի առաջացում արտօնեալ եւ ոչ արտօնեալ խմբերի, դասակարգերի ու շերտերի միջեւ`

  • մարդատեացութիւն
  • ուծացման փորձեր
  • փոքրամասնութիւնների մշակոյթների սպանդ (էթնոցիդ)
  • ցեղասպանութիւն
  • օրինականացուած պատերազմներ

Սրանք, անշուշտ, քաղաքացիական հասարակական կարգը քայքայող տեսակէտներ են, որտեղ չեն ընդունւում մարդկանց հոգեւոր եւ սոցիալական աղքատութիւնը, փոքրամասնութիւնների ժխտումն ու էթնիկ խմբերին մշտապէս հասցուող վնասը: Տիրող մի փոքրամասնութիւն (քաղաքագէտներ) մասնաւոր սեփականութեան միջոցով ամբողջ հասարակութեանը` զուսպ մեծամասնութեանը, պահում է շարունակական շախ եւ մատի վիճակում, որոշում նրա ներկան ու ապագան:

Այս ամէնի հետեւանքով շատ ժողովուրդներ ու փոքրամասնութիւններ իշխողների կողմից այսպէս ենթարկւում են բռնատիրութեան հոգեպաթոլոգիական սարսափների: Նրանք ոչ միայն գոյութեան իրաւունք չունեն, այլեւ` սեփական մշակոյթը զարգացնելու հնարաւորութիւն: Սրա հետեւանքով սկիզբ է դրւում որեւէ փոքրամասնութեան կամ ժողովրդի մշակոյթի լճացման փուլի: Այսպէս պատմութեան ընթացքում շատ ժողովուրդներ ու փոքրամասնութիւններ ճզմւում են տիրող դասակարգի ու խաւի անիւների տակ, ընդ որում` առանց իրենցից յետոյ մի անուն թողնելու: Դա կատարւում է մարդ արարածի ինքնատիպ բանականութեան հայեցողութեան մէջ, որը մղում է նրան դէպի լաւագոյնն ու աստուածայինը: Մարդու կողմից հնարած Աստծոյ գերադրականն անուան մէջ որոշիչ է մի կողմից` կեանքի ու մահուան, միւս կողմից` ժողովուրդների ու փոքրամասնութեան համար:

Ըստ Զ. Ֆրոյդի` բանականութեան այս տեսակը սեփական ձգտումների կեղծ վանումն է: Եթէ այդ ինքնատիպ բանականութիւնը լաւագոյն մտքի ու գործողութեան բացարձակ ճշմարտութիւնն է, ուրեմն ռացիոնալիստների գերագոյն խնդիրը պէտք է լինի միշտ եւ ամէնուրեք պաշտպանել ու պահել մարդկանց եւ կենդանիների կեանքը` փոխանակ նրանց ոչնչացնելու սեփական անխոհեմութեան փակուղու մէջ:

Թոյլ տուէք այստեղ հարցնել` պատմութեան ի՞նչ տրամաբանութեամբ է Եւրոպա մայրցամաքի ռացիոնալիստների ջանքերի շնորհիւ արդարացւում հայերի ցեղասպանութիւնը: Երբ հենց ռացիոնալիզմն է մտքի ու գործողութեան զարգացման բացարձակ ճշմարտութիւնը, ինչպէս նաեւ այդ մարդկանց քաղաքակրթութիւնը, ինչպէ՞ս թոյլ տուեց իրեն` համաձայնուել այլ ժողովուրդների գոյութեան ժխտման ու ոչնչացման հետ: Այս հարցի պատասխանը վստահաբար եւրոպական ռացիոնալիզմի փակուղու մէջ ներկայացուած է աննպատակ, որտեղ ռացիոնալիստը գործում է հին բնազդներով, ինչպէս նաեւ պարզունակ ձեւով, եւ ամէն ինչի համար միայն ինքն է իրեն իրաւացի համարում:

Այստեղ տեղին է Ֆրոյդից մէջբերում անել. ՙՌացիոնալիզմը սեփական չիրականացած ձգտումների կեղծ քողարկումն է, որտեղ հին բնազդային վախը գերակշռում է իր գոյութեան սպառնալիքը, այնպէս որ այն ինքնապահպանման համար կամ պէտք է ոչնչացնի միւսներին, կամ բարձրանայ դէպի աստուածայինը, լաւագոյնը եւ վսեմը, որպէսզի, որպէս Աստուած, Աստծոյ դաւաճան երկրի վրայ կարողանայ վճռել միւսների ճակատագիրը՚:

Այսպէս շատ ժողովուրդներ ու փոքրամասնութիւններ մարդկութեան պատմութեան ընթացքում անհետացել են` իրենցից յետոյ առանց անուն թողնելու: Մի ժողովուրդ եւ փոքրամասնութիւն դադարում են գոյատեւել միայն այն դէպքում, երբ այլեւս տեղի չի ունենում անհատի, ինչպէս նաեւ մշակոյթի վերարտադրութիւն: Այստեղից` ժողովուրդների ու փոքրամասնութիւնների մշակութային սպանդը միակ արդիւնաւէտ միջոցն է` շրջափակելու մշակութային փոխանակութիւնն ու մշակութային տարրերի վերարտադրումը` այն ոչնչացնելու նպատակով:

Ոչ միայն համշէնահայերն ու հայ ժողովուրդը, այլ նաեւ այլ ժողովուրդներ, որ ապրում են այդ մարզերում, ենթարկուել են թուրքական տարբերակով նման աւերիչ, ռացիոնալ պրակտիկայի: Պետական այս քաղաքականութեամբ ու սահմանադրական ժխտմամբ ամբողջապէս ուծացուել են նրանց ազգութիւնը, լեզուն, մշակոյթն ու պատմութիւնը:

Համշէնահայերը գտնւում են լճացման առանձնայատուկ մի փուլում, որտեղ խանգարուած է մշակութային ուժերի ազատ փոխկապակցութիւնը. նրա խթանումն ու խրախուսումը դարձել է ժամանակի անհրաժեշտ պահանջ:

Որպէսզի կարողանանք վերարտադրել մեր մշակոյթը, որտեղ պահպանուած է ամենակարեւորը, համշէնահայերը որոշել են համշէնցիների խորհրդանիշներով ու ծէսերով ամրապնդել ընդհանուր ոգին եւ դրանով ուժեղացնել միասնութեան զգացողութիւնը. դրանք իրականութեան նրանց հասկացողութեան, աշխարհընկալման կարեւոր բաղադրիչ մասերն են, նրանք դա ուզում են, թէ ոչ:

Լռածների ու լռակեացների բերանից ելնող խօսքը համարւում է հզօր էներգիայի աղբիւր, որի միջոցով մենք մեր կեանքին, գիտութեանը, բնութեանն ու ամբողջ տիեզերքին իմաստ ենք տալիս: Խօսքի ուժի շնորհիւ մենք կարող ենք ինքներս մեզ ազատել մեր ներքին ու արտաքին վախերից ու բռնութիւններից կամ թողնել մեզ ստրկացնելու: Ազատ ընտրութեան իրաւունքը գտնւում է դեռ միայն ժողովրդավարական հասարակութիւններում, մասամբ նաեւ` մեր սեփական ձեռքերում. մարդու արժանապատուութեան պաշտպանութիւնը պէտք է դրուած լինի հասարակական ողջ գործունէութեան հիմքում, ինչը, սակայն, ցաւօք, չի արւում: Խօսքը, ինչպէս նաեւ բառերը մարդկային ինքնագիտակցութեան հիմնաքարերն են, որոնք բաղկացած են գիտական բոլոր ուղղութիւններից:

 

 

ՀԱՄՇԷՆ ԵՒ ՀԱՄՇԷՆԱՀԱՅՈՒԹԻՒՆ 

(գիտաժողովի նիւթեր)

ԵՐԵՒԱՆ – ՆՊԷՅՐՈՒԹ,  2007

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *