ՓԱՍՏԱԹՈՒՂԹ

Հակառակ մեր որոշ պատմաբանների պնդումներին, թե Հայոց ցեղասպանությունը մասնագետների կողմից լավապես եւ ամբողջովին ուսումնասիրված թեմա է, բազմաթիվ փաստեր ու փաստաթղթեր ապացուցում են, որ այդպես չէ: Դեռեւս շատ աշխատանք կա կատարելիք: Ցեղասպանությունը հայերի դեմ սկսվել է ոչ թե 1915, այլ 1894 թ.-ին եւ ավարտվել ոչ թե 1923, այլ 1956 թ.-ին՝   Համիդյան ջարդերից մինչեւ Ադանայի կոտորածները, Մեծ եղեռնի դժնդակ տարիներից մինչեւ 1929-1931, 1934, 1939 տարիները, երբ հայերին Արեւմտյան Հայաստանից (Անատոլիայից) Ստամբուլ կազմակերպված ձեւով վռնդեցին, իսկ 1940-41 թթ.-ին «Ունեւորության տուրքով» (վարլըք վերգիսի) հայերին տնտեսապես հյուծեցին, իսկ 1956-ին Ստամբուլի հայաշատ ու հունաշատ թաղամասերում խանութների եւ վաճառատների հրդեհ ու կողոպուտ կազմակերպելու միջոցով երկրից վտարեցին:

Ստորեւ տպագրվող նյութը Թուրքիայում Մ. Նահանգների դեսպանատան կցորդի ստորագրությունն է կրում եւ վկայում է Անատոլիայի գյուղերից դեպի Ստամբուլ հայերին բռնագաղթեցնելու մասին: Նյութը մեզ տրամադրել է պրոֆ. Ծովակ Ավագյանը, որին Մ. Նահանգներից փաստաթուղթը ուղարկել է Վահե Սահակյանը:

ԱՄԵՐԻԿԱՅԻ ՄԻԱՑՅԱԼ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐԻ ԴԵՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ,

Անկարա, 2 մարտի, 1934 թ., N151, մարտի 24, 1934, ԹԵՄԱ: Հայերի տեղահանումը,

ՀՈՒՅԺ ԳԱՂՏՆԻ

Մեծարգո պետական քարտուղար,

Վաշինգտոն.

պարոն.

Պատիվ ունեմ Պետական դեպարտամենտի ուշադրությունը հրավիրելու այն տեղեկությունների վրա, որոնք դեսպանատունը ստացել է տարբեր աղբյուրներիցՙ կապված հայերի Անատոլիայի ներքին շրջաններից դեպի Ստամբուլ իրականացվող տեղահանությանը:

Տեղահանվածները սկսել են Ստամբուլ ժամանել մոտավորապես վեց շաբաթ առաջ, եւ հայկական եկեղեցին ու նրա բարեգործական կազմակերպությունները նրանց տեղավորում են Օրթաքյոյ եւ Ենիքյոյ գյուղերի եկեղեցիներում, դպրոցներում եւ լքված տներում: Ներկայումս ստանձված է մոտ 600 հայերի խնամքը: Նրանք բոլորն էլ եկել են Անատոլիայի տարբեր քաղաքներից եւ գյուղերից:

Տեղահանվածների մեծ մասի կարծիքով նրանց վտարումն Անատոլիայում գտնվող իրենց տներից Անատոլիան մաքուր թուրքական տարածք դարձնելու իշխանությունների քաղաքականության մի մասն է: Նրանք վկայում են, որ հայերով բնակեցված քաղաքներում եւ գյուղերում տեղի թուրք ոստիկանությունը փորձում էր տեղի մահմեդական բնակչությանը հրահրել՝ վռնդելու հայերին: Այս փորձերն ամբողջովին ձախողվեցին: Այնուհետեւ իշխանություններն այնտեղ բերեցին Ռումելիից եկած թուրքերին եւ ակնարկեցին նրանց, որ նրանք կարող են վերցնել հայերից նրանց ունեցվածքը: Սակայն այս նոր տարրը, փոխանակ թշնամաբար տրամադրվելու հայերի նկատմամբ, լիովին մերվեց նրանց հետ: Այս երկու փորձերի տապալումից հետո իշխանությունները հայերին հայտնեցին, որ նրանք պետք է վերջնականապես լքեն իրենց բնակության վայրերը եւ տեղափոխվեն Ստամբուլ: Իրենց ունեցվածքը հայերը վաճառեցին սնանկացուցիչ գներով: Ինձ պատմել են, որ մեկ գլուխը մի քանի հարյուր լիրա արժեցող խոշոր եղջերավոր անասունները վաճառվել են գլուխը հինգ լիրայով: Իմ իրազեկիչը նշում էր, որ հայերին թույլ էր տրվել վաճառել իրենց ունեցվածքը, որպեսզի նրանցից ոչ մեկը հետագայում չասի, որ նրանց ստիպել են հրաժարվել դրանից: Սակայն այսպիսի պայմաններով վաճառքը պրակտիկորեն հավասարազոր էր ունեցվածքից հրաժարվելուն:

Հայերին պարտադրել են ոտքով քայլել իրենց գյուղերից մինչեւ երկաթուղային կայարանները, այնուհետեւ նրանց նստեցրել են դեպի Ստամբուլ ուղեւորվող գնացքները: Տեղական բարեգործական կազմակերպություններն անում են առավելագույնը՝ փորձելով տեղահանվածների համար աշխատանք գտնել եւ ապահովել նրանց խնամքը՝ մինչեւ վերջիններս աշխատանք կգտնեն: Սակայն այս ձեռնարկման ծավալն ապշեցուցիչ կերպով մեծ է: Նրանց համակրող տեղացի բնակչությունը հավաքներ է կազմակերպում, որպեսզի գումար հավաքի տեղահանվածներին օգնելու համար:

Տեղահանման իրական պատճառներն անհայտ են: Շատ հայեր հավատացած են, որ դրա պատճառն իրենց գործարար գերազանց ձիրքերն են, որոնք նախանձ են առաջացնում թուրքական որոշակի տարրերի շրջանում: Հայերը հայտնի են բիզնեսում իրենց եռանդով եւ հիմնավորվածությամբ, եւ նրանցից շատերը հավատացած են, որ իրենք այժմ տուժում են իրենց հենց այս հատկանիշների պատճառով: Սակայն ավելի հավանական է, որ նրանց տեղահանումն ուղղակի եւս մեկ քայլ է իշխանությունների որդեգրած Անատոլիան լիովին թուրքացնելու քաղաքականության ուղղությամբ:

Հարգանքներով՝ Ձեր

ՌՈԲԵՐՏ Պ. ՍՔԻՆՆԵՐ

840./

BYS/rs

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *