Մի ապրիլի 24 Սիրիայի անապատում

Այս տողերը գրում եմ Սիրիայի անապատում գտնվող մի վայրում: Ոչ մի տեղեկություն չունեմ, թե ինչով է ավարտվելու կամ ավարտվել Ստամբուլում թուրքերի կողմից առաջին անգամ ապրիլի 24-ի ոգեկոչումը: Թաքսիմ հրապարակի միջոցառումը սկսվելու էր ժամը 19:00-ին: Արդեն տեղեկացել էի, որ Հայդարփաշա կայարանում կեսօրվա ժամերին տեղի ունեցած միջոցառումն անցել է համեմատաբար «առանց միջադեպերի»:

Տեղյակ չեմ նաև, թե ինչ է ասել Օբաման:

Միտքս զբաղված էլ չէ նրանով: Սիրիայի անապատում շրջելիս հաղորդագրություն ուղարկեցի Ստամբուլում ապրող իմ հայ եղբայրներից մեկին և հայտնեցի, թե «Այս պահին անապատում շարժվում ենք Դեր Զորի ուղղությամբ»: Հետևյալ պատասխանն ուղարկեց. «Ողջույն եմ ուղարկում Հայդարփաշա կայարանում ճամփա ընկնելու վայրից դեպի վերջին կանգառ»:

Դեր Զորը, ավելի ճիշտ` Դեյր էլ-Զորը մի վիլայեթի անուն է, որը գտնվում է Սիրիայի միջինարևելյան մասում` ընդհանուր առմամբ անապատային հողատարածքում: Այն ձգվում է մինչև Եփրատ գետ և Իրաք:

1915 թ. «տեղահանությունը» այն որոշումն էր, ըստ որի` օսմանյան հպատակ հայերը, «պատերազմական իրավիճակի» և «ռազմական փաստարկներով» պնդման հիման վրա, իրենց տնից-տեղից ու օջախներից հանվելով` տեղափոխվեցին Դեյր էլ-Զոր:

1915 թ. ապրիլի 24-ին Ստամբուլի առաջադեմ հայ մտավորականները, որոնց շարքերում կային նաև Օսմանյան խորհրդարանի անդամներ, պատգամավորներ, ճամփու դրվեցին Հայդարփաշա կայարանից: Նրանք 220 հոգի էին: Հետագայում ոչ ոք չկարողացավ իմանալ, թե ինչ եղավ նրանցից 139-ի ճակատագիրը:

Իսկ 1915 թ. մայիսի 27-ին հրապարակվեց «Տեղահանության» մասին որոշումը: Անատոլիայի բոլոր կողմերից, այո’, բոլո’ր կողմերից և ոչ թե որպես «ռազմաճակատ» ընդունված վայրերից ու հայերի հոծ բնակեցված Արևլյան Անատոլիայից, բոլոր կողմերից` Թրակիայից, Արևմտյան Անատոլիայից և Միջին Անատոլիայից՝ մեկ միլիոնի չափ, իսկ «Տեղահանության» որոշման մեջ համար առաջին պատասխանատու Թալեաթ փաշայի գրանցամատյանների համաձայն` 924 հազար հոգի աքսորվել է դեպի Դեյր էլ-Զոր (Դեր Զոր):

Ահա հենց սա էր նշանակում ողջույնը` «Հայդարփաշա կայարանում ճամփա ընկնելու վայրից դեպի վերջին կանգառ»: Եվ ես, «վերջին կանգառին» մոտ գտնվող մի վայրում նստած, այս հոդվածն եմ գրում:

***Երբ Հալեպից դեպի Թեդմուր (Պալմիրա) գնալու համար շարժվում եմ Դամասկոսի ուղղությամբ, դիտում եմ հեռավորությունը: Տարածությունը Հալեպից  Թեդմուր 335 կիլոմետր է: Այնպիսի տարածություն, որը մոտ կարելի է համարել Ստամբուլի և Անկարայի միջև ընկած հեռավորությանը: Հալեպից Դամասկոս ճանապարհի կեսին գտնվում է Հոմս քաղաքը: Հոմսից ճանապարհը շարունակում եք դեպի հարավ, իսկ Դամասկոս հասնելու համար գնում եք ուղիղ, ապա` արևելք: Ուղիղ 800 կմ հեռավորության վրա Բաղդադ քաղաքն է: Թեդմուրն ու Դեյր էլ-Զորը հենց այդ ճանապարհի վրա են: Հոմսի խաչմերուկից դեպի արևելյան կողմ վերադառնալուց 15-20 րոպե հետո տեղագրությունից ջնջվում են ցանքատարածությունների վերջին հետքերը: Սկսվում է անապատը: Դեպի հեռավոր հորիզոն տարածվող անապատը, որի որոշ հատվածներում մանր ավազի, բայց հիմնականում՝ կոշտ, կարծր հողի վրա հազվադեպ հանդիպող փշերից բացի այլ բան չի երևում: Արևը այրում է գլխավերևում: Կիզիչ է անգամ ապրիլ ամսին: 2010 թ. այս ապրիլի 24-ի օրով ուղեղումս միայն այն միտքն է պտտվում, թե այս հողերում քայլելը նշանակում է մոտիկից շփվել կարիճների, օձերի հետ: Նույն պահին ակամա մտածում եմ 1915 թּ ապրիլ, մայիս, հունիս և հուլիս ամիսների պայմանների մասին: Որքան առաջանում եմ, այնքան հազվադեպ են դառնում ճանապարհային ցուցանակները: Առջևում կան միայն 2 վայր մատնանշող ցուցանակներ: Վերևում նշված է Դեյր էլ-Զորը, ներքևում` Պալմիրան:  Մինչև Դեյր էլ-Զոր քաղաք դեռ կա 200-ից ավել կիլոմետր: Նայում եմ անապատային հողին, որը ճաքեր է տվել կիզիչ արևից ու տապից, և հարցնում վարորդին. «Դեյր էլ-Զորը նմա՞ն է այս վայրին»: Հետևյալ պատասխանն է տալիս. «Շատ է նման, գրեթե նույնն է»:

Առանց այդ, էլ Պալմիրա օազիսից բացի, տասնյակ կիլոմետրեր շարունակ անհնար է, որ այս հողը որևէ հաճելի անակնկալ անի: Չէ՞ որ անապատ է: Անապա’տ: Երբ դիտում եմ անապատը, ապրիլի 24-ն ու 1915 թվականը նորից են անցնում մտքովս:

Հիմա եթե անգամ ինձ 1000 հատոր փաստաթուղթ էլ կարդալ տան, այլևս չեն կարող պատկերացումս փոխել այն ամենից հետո, ինչ տեսա այսօր: Այն, որ 1915 թּ ամռանը մարդկանց` կին, մանուկ, տարեց, ստիպել են հարյուրավոր կիլոմետրեր քայլելով այստեղ հասնել, չի կարող բացատրվել և ոչ մի «ռազմական միջոցառմամբ»: Դա միայն մեկ մեկնաբանություն ունի` բնաջնջել աքսորված մարդկանց: Անգամ այսօր եթե փորձ անեն հազարավոր մարդկանց քարավաններով, ավելին` ոչ թե հունիս-հուլիս, այլ ապրիլ ամսին ստիպել քայլելով այստեղ գալ, դա կնշանակի, որ ցանկություն ունեն նրանց ոչնչացնել: Դա չեք կարող հասկանալ, քանի դեռ չեք տեսել Դեյր էլ-Զորը: Կամ էլ շատ լավ կհասկանաք Դեր Զորի շրջանը տեսնելուց հետո…

*** Կարիք չկա մեզ այդքան համոզելու, թե այն տարիներին ճանապարհներին վատ պայմանների պատճառով են մարդիկ սովից, ծարավից   մահացել կամ էլ որոշ հրոսակախմբերի հարձակումներին ենթարկվելով՝ սպանվելն, որպեսզի ապացուցվի, թե իբր «ոչ մի բան չի պատահել»: Այս վայրերը տեսնելու, այս կողմեր հասնելու դեպքում արդեն իսկ ջանք չի պահանջվի` հասկանալու, որ նրանց ուղարկել էին մեռնելու:

Լա´վ, իսկ մի՞թե փրկվածներ չեն եղել: Այնուամենայնիվ եղել են: Եղել են Դեյր-էլ Զոր հասածներ, աջ ու ձախ ցրվածներ: Այսօր «սփյուռք» ասվածը իրականում այդ «թրատվածների մնացորդացն են»:

Ապրիլի 24-ի նախօրյակին Հալեպի հին քաղաքի խանութներում հալեպցի հայերի հետ թուրքերենով մի հաճելի խոսակցության էի բռնվել: Հալեպի հայերի մեծ մասը մարաշցի, քիլիսցի, այնթափցի և չուքուրովացի է: Նրանք Դեր Զոր հասնելուց հետո Հալեպում են տեղավորվել: Հալեպում են բնակվում ժամանակակից Թուրքիայի ընդհանուր հայ բնակչությունից թերևս երեք անգամ ավելի հայեր, ովքեր հավանաբար կազմում են ամենամեծ ու միակ հատվածը Թուրքիայի սահմաններից դուրս բնակվող այն հայերի, որոնք հաճելի զգացմունքներ են արտահայտում Թուրքիայի նկատմամբ:

Գիշերը, երբ ընթրում էի քաղաքում ամենալավ խոհանոցն ունեցող Քանթարա ռեստորանում, հալեպցի հայերը թուրքերենով մի երգ էին երգում: Զեքի Մյուրենի մոռացված երգերից մեկը: Ապրիլի 23-ը ապրիլի 24-ին միավորող գիշերը մի եղբայրական մթնոլորտ էինք ստեղծել, որում ոչ մի ակնարկ չկար հաջորդ օրվա` ապրիլի 24-ի մասին:

Հալեպցի հայերը հաջորդ օրը` ապրիլի 24-ին, փակում են իրենց խանութները, հավաքվում իրենց ակումբներում և կազմակերպություններում և իրար մեջ կիսում իրենց ցավը` ապրիլքսանչորսյան հուշերը վառ պահելով: Պարզվում է, որ ամեն տարի այդպես է նշվում: Իսկ ես մի ապրիլի 24-ի հոդված եմ գրում հեղձուցիչ տապի մեջ, Սիրիայի անապատի մեջտեղում` Դեր Զորի մոտակայքում:

*** Իմացա` տեսնելու շնորհիվ: Եվ կարիք եմ զգում իմ իմացածը մեկ անգամ ևս մեծ համոզմունքով կրկնելու. թուրքերն ու հայերը, մահմեդականներն ու քրիստոնյաները ստիպված են անպայման ապրիլի 24-ի միջոցով հաշտության, «հավերժական հաշտության» հասնելու ճանապարհ գտնել:

Ինչպես ասացի, առանց այդ էլ գիտեի դրա մասին, և կարիք չկար, որ դրա համար Դեր Զորում լինեի: Սակայն այդ համոզմունքը երբեք այդքան ուժեղ իրեն զգացնել չէր տվել, որքան ապրիլքսանչորսյան այդ օրը` Դեր Զորի մոտակայքում:    

Ջենգիզ Չանդար, radikal.com.tr, 25.04.2010

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *