Մի կո’ղմ թող Դաշնակցության արխիվը, տե’ս օսմանյանը

Գրող, պատմաբան ու լրագրող Այշե Հյուրը ծնվել է 1956 թ. Թուրքիայի Արդվին քաղաքում: Բալկանյան արմատներով հայրն ու ստամբուլցի մայրը եղել են ուսուցիչներ: Մանկության տարիներին ապրել է Ուրֆայում, Նազիլլիում ու Էդիրնեում, ապա` տեղափոխվել Ստամբուլ: 1992 թ. ավարտել է Ստամբուլի Բողազիչիի համալսարանի պատմության, միջազգային հարաբերությունների և քաղաքականության բաժինը: 2005 թ. նույն համալսարանի Աթաթուրքի անվան ինստիտուտում պաշտպանել է մագիստրական թեզ` «ԵՄ-ի` պատմության հետ հաշտվելու պայմանները և Հայկական հարցը» թեմայով: Ներկայում պատրաստում է դոկտորական աշխատանք վերոհիշյալ ինստիտուտում: Նրա պատմական ու քաղաքական հոդվածները տպագրվում են տարբեր թերթերում ու ամսագրերում, հիմնականում` «Ակօսում», «Ռադիկալում», «Թոփլումսալ թարիհում»: 2007 թ. նոյեմբերի 15-ից սկսած աշխատում է «Թարաֆ» շաբաթաթերթում:

* * *

Անցած օրերին Թուրքական պատմական ընկերության նախագահ Յուսուֆ Հալաչօղլուն ասել էր. «Դաշնակցության արխիվը բացելու համար առաջարկեցի 20 միլիոն դոլարի չափով գումար: Դրանով շատ հանգիստ կարող են դասակարգվել արխիվային նյութերը, բայց ոչ ոք հետաքրքրություն չցուցաբերեց իմ առաջարկի նկատմամբ»:  Մի կողմ թողնենք այս առաջարկի անվայել լինելու հանգամանքը և այն, թե կողմերի միջև նման խոսակցություն եղել է, թե ոչ /հոդվածը տպարան հանձնելուց հետո հերքում ստացվեց Դաշնակցության բոստոնյան արխիվի կողմից, ըստ որի` արխիվները բաց են, և որ իրենց ու Հալաչօղլուի միջև նման խոսակցություն չի եղել/: Չգիտենք, թե ի՞նչ հույս ունի գտնել Հալաչօղլուն այդ արխիվներում, սակայն տարիներ ի վեր պաշտոնական տեսակետը արմատական կերպով հարցականի տակ դնող Թաներ Աքչամը պնդում է, թե անգամ օսմանյան արխիվներում, որոնք, ինչպես հայտնի է, ամենից շատ են հեռու պահվում տեղահանության թեմայով զբաղվողների աչքերից, դեռևս գոյություն ունեն բավականաչափ թվով ու որակով վավերագրեր, որոնք հերքում են «թուրքական պաշտոնական տեսակետը»: Ուստի Թաներ Աքչամն անցավ իր այս թեզը ապացուցելուն` 2008 թ. «Իլեթիշիմ» հրատարակչության կողմից տպագրված կարճ վերնագրով «Հայկական հարցը լուծված է» գրքով:

Պաշտոնական պատմագրություն

Այս գրքում ներկայացված են ներքևում մեր կողմից ամփոփ կերպով բերված արխիվների վերաբերյալ տեղեկություններ և քննադատություններ` ուղղված Յուսուֆ Հալաչօղլուի «Հայոց տեղահանությունը և ճշմարտությունները /1914-1918/» վերնագրով գրքում տեղ գտած որոշ պնդումներին: Հալաչօղլուն դեռևս որևէ մեկնաբանությամբ հանդես չի եկել Թաներ Աքչամի պնդումների և գրքի վերաբերյալ: Մինչդեռ, դյուրին չի թվում,  որ հիմնականում օսմանյան արխիվների հիման վրա գրված այդ գրքի պնդումները Հալաչօղլուն հերքի այն փաստաթղթերով, որ երազում էր գտնել Դաշնակցության բոստոնյան արխիվում: Պաշտոնական տեսակետը պաշտպանելու համար հանդես եկած Հալաչօղլուի այդ սենսացիոն հարձակումը, եթե անգամ նպատակ չունի մարդկանց ուշադրությունները շեղել Աքչամի գրքից, ապա նպատակադրված է, թեմայի վերաբերյալ մեկնաբանություններից խուսափելով, որոշ ժամանակով էլ հիմարացնել սեփական հասարակությանը: Լա’վ, իսկ ո՞րն է իրականությունն այս հարցում: Նախ խոսե’նք դրական դեպքերից: Հայոց տեղահանության հարցով զբաղվող որևէ ուսումնասիրողի համար շատ կարևոր աղբյուր հանդիսացող Օսմանյան կառավարական արխիվը նախկինում հետազոտողների կողմից ազատ կերպով չէր կարող օգտագործվել այնպիսի տեխնիկական խնդրի պատճառով, ինչպիսին է քարտավորման գործողությունների անավարտ լինելը կամ էլ կառավարության կողմից տարվող քաղաքականությունը: Մի ժամանակ արխիվում աշխատող գիտնականների հետ տեղի ունեցան այնպիսի անհաճո դեպքեր, ինչպիսիք են նրանց հարցաքննությունը, փաստաթղթեր չտրամադրելը և անգամ արխիվից դուրս շպրտելը: /Որպես օրինակ տե’ս Արա Սարաֆյանի «Օսմանյան արխիվների վերաբերյալ վեճը և Հայոց ցեղասպանությունը» գիրքը (http://www.gomidas.org/forum/archives.pdf): Սակայն, հատկապես վերջին տարիներին, արխիվում տեղի ունեցան լուրջ փոփոխություններ: Թե’ ուսումնասիրողներին տրամադրվեցին նոր քարտարաններ և թե’ վերջ տրվեց հետազոտողներին ուղղված վիրավորանքներին ու սպառնալիքներին:

Գաղտնագրված փաստաթղթեր

Ինչ վերաբերում է Օսմանյան կառավարական արխիվի վավերագրերին, ապա հայոց տեղահանության հարցով զբաղվել ցանկացող յուրաքանչյուրի համար շատ կարևոր աղբյուր կարող են ծառայել Օսմանյան կառավարական արխիվում գտնվող Ներքին գործերի նախարարության ծածկագիր փաստաթղթերը: Դրանք հիմնականում կենտրոնից դեպի գավառներ հղված կարճ հեռագրեր են: Իսկ այդ հեռագրերին վիլայեթներից եկած պատասխանները մասամբ ցաքուցրիվ կերպով գտնվում են Անվտանգության գլխավոր տնօրինության առաջին, երկրորդ և երրորդ մասնաճյուղերի վավերագրերում: Սակայն այսօր այդ փաստաթղթերի մեջ գրեթե չկան անմիջականորեն հայկական տարագրությանը վերաբերող նյութեր: Անհայտ է, թե որտեղ են գտնվում այդ վավերագրերը: Նորից նույն արխիվում գտնվող` Արտգործնախարարության և այլ գրասենյակների պատկանող փաստաթղթերից կատարվել է լայն ընտրություն, որը տեղադրվել է համացանցում:  http://www.devletarsivleri.gov.tr հասցեում գտնվող այդ վավերագրերի ընհանուր թիվն անցնում է 1500-ից: Սրանք, պաշտոնական տեսակետին աջակցելու նպատակով հատուկ կերպով ընտրված փաստաթղթեր լինելով հանդերձ, ցույց են տալիս վերջին տարիներին արխիվներում գրանցվող այն դրական զարգացումները, որոնց շնորհիվ արխիվային նյութերի բնագրերը տրամադրվում են համացանցից օգտվողներին:

Օսմանյան խորհրդարանի արձանագրությունները

Մեկ այլ կարևոր աղբյուր են 1918 թ. նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին հայոց տեղահանության և սպանությունների հարցով լարված քննարկումների թատերաբեմի վերածված օսմանյան խորհրդարանի արձանագրությունները: Դրանք հրապարակվել են Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կողմից` փոխակերպումների ձևով: Մևնույն ժամանակաշրջանին վերաբերող մեկ ուրիշ աղբյուր են հանդիսանում օսմանյան խորհրդարանի կողմից պատերազմական տարիներին կառավարության անդամների գործած հանցագործությունները հետաքննելու նպատակով ստեղծված Հինգերորդ հանձնախմբի արձնագրությունները, որոնք պահպանվել են Նեջմեթթին Սահիր /Սըլան/ բեյի կողմից և 1334 /1919/ թ. տպագրվել Ստամբուլի պատգամավորների պալատի տպարանի կողմից: Գրքի վերահրատարակումն իրականացվել է Օսման Սելիմ Քոջահանօղլուի կողմից 1998 թ.` «Միություն և առաջադիմություն կուսակցության հարցաքննությունն ու դատավարությունը» /Ստամբուլ, «Թեմել» հրատարակչություն/ գրքով: Սակայն հայտնի չէ, թե որտեղ են գտնվում հայերի հանդեպ կատարված տեղահանության և կոտորածների հեղինակներին հետապնդելու նպատակով կրկին օսմանյան խորհրդարանի կողմից 1918 թ. նոյեմբերի 24-ին հիմնված «Հանցագործությունների հետաքննիչ հանձնաժողովի» փաստաթղթերը: Դրանք, քանի որ Ստամբուլը 1922 թ. վերջին անցել է Անկարայի կառավարության հսկողության տակ, պետք է որ Ստամբուլի Արտակարգ դրության հրամանատարության կողմից փոխադրված լինեին Անկարայի Գլխավոր շտաբի նախագահություն, սակայն մինչ օրս որևէ տեղեկություն կամ մեկնաբանություն չի տրվել այն մասին, թե արդյոք այս վավերագրերը գտնվու՞մ են Գլխավոր շտաբի ռազմական պատմության և ռազմավարության ուսումնասիրությունների ու վերահսկողության նախագահությունում, թե ոչ:

Թաքվիմ-ի վեքայի /Իրադարձությունների օրացույց/ պաշտոնաթերթը

Երրորդ խումբը կազմող կարևոր աղբյուր են տվյալ ժամանակաշրջանի պաշտոնական օրաթերթ «Թաքվիմ-ի վեքայի»-ի կողմից հրապարակված 1919-1921 թթ. Ստամբուլի ռազմական արտակարգ ատյանում քննված Միություն  և առաջադիմություն կուսակցության կենտրոնական ու տեղական ղեկավարների դեմ հարուցված դատական գործերին վերաբերող նյութերը: Այս օրաթերթն ընդհանուր թվով 63 դատական պրոցեսից հրապարակել է ընդամենը 12-ին վերաբերող որոշ փաստաթղթեր: Այս դատական գործերից շատ կարևոր են Միություն և առաջադիմություն կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի և Հատուկ կազմակերպության պատասխանատուների դեմ հարուցված գործերը, ինչպես նաև` Նախարարների խորհրդի անդամների դատավարությունը` թե’ մեղադրական եզրակացության և թե’ մեղադրյալների ցուցմունքների առումով: Նախ` որպես առանձին դատական պրոցեսներ սկսված, բայց հետագայում ընհանուր դատավճռով ավարտված և 14 նիստից բաղկացած այս դատական գործընթացի նիստերի արձանագրությունները, երկու մեղադրական ակտերն ու ընդհանուր դատավճիռն ամբողջական կերպով հրապարակվել են «Թաքվիմ-ի վեքայի»-ի կողմից: Միություն և առաջադիմություն կուսակցության պատասխանատու քարտուղարների դատավարության` ընդհանուր թվով 13 նիստերից միայն առաջին երեքը և դատավճիռն է տպագրվել պաշտոնաթերթի կողմից: Իսկ մնացած 10 դատական գործից հրապարակվել են կա’մ միայն դատավճիռները, ինչպես դա տեսնում ենք Յոզղատի և Տրապիզոնի դատավարության դեպքում, կա’մ էլ` միայն դատավճիռների վավերացումները սուլթանի կողմից, ինչպես եղել է Երզնկայի և Բաբերդի դատական պրոցեսի ժամանակ /սակայն մեջտեղում չկան պաշտոնաթերթում թե’ հրապարակված և թե’ չհրապարակված դատավարությունների փաստաթղթերի բնագրերը/: «Թաքվիմ-ի վեքայի»-ի կողմից տպագրված այս նյութերի արձանագրությունները գրքի են վերածվել Վահագն Տատրյանի և Թաներ Աքչամի կողմից, որը շուտով հրատարակվելու է Բիլգի համալսարանի հրատարակչության կողմից:

Ստամբուլյան մամուլը

Կարևոր աղբյուրների չորրորդ խումբն է կազմում 1918-1922 թթ. ստամբուլյան մամուլը: Որքան էլ որ պաշտոնական պատմագրության մեջ որպես «Զինադադարի ժամանակաշրջանի մամուլ» պիտակավորված թերթերի հանդեպ որևէ լուրջ կասկածի ամպ չառաջանա, այնուամենայնիվ տվյալ ժամանակաշրջանը դույզն-ինչ ուսումնասիրողները կարող են տեսնել, որ Մուդրոսի զինադադարին հետևած տարիներին իթթիհատական և պալատական ճնշումներից ազատագրված մամլո օրգանները պարունակում են վերին աստիճանի մանրամասն տեղեկություններ` պատերազմի ժամանակ տեղի ունեցած դեպքերի և, հատկապես, հայերի դեմ ուղղված քաղաքականության վերաբերյալ: Ինչպես Ստամբուլի, Երզնկայի և Բաբերդի դատական գործերի դատավճիռները, այնպես էլ «Թաքվիմ-ի վեքայի»-ում տեղ չգտած բազմաթիվ փաստաթղթեր ու տեղահանությանն անմիջականորեն մասնակցած կամ ականատես եղած անձանց դատական ցուցմունքները և հուշերը տպագրվել են մամուլում: Օրինակ` Հալեպի նահանգապետ Ջելալ բեյի հուշերը հրատարակվել են «Վաքիթ» օրաթերթի 1918 թ. դեկտեմբերի 10-13-ի համարներում` երեք մասով, Երրորդ բանակի հրամանատար Վեհիբ փաշայի դատական ցուցմունքը ևս տպագրվել է «Վաքիթի» կողմից` 1919 թ. մարտի 31-ին: Իսկ տեղահանության ժամանակ պաշտոն ունեցած Չերքեզ Հասան Ամջա անվամբ պաշտոնյայի «Տեղահանության իրական դեմքը» վերնագրով հոդվածաշարն սկսել է տպագրվել «Ալեմդար» օրաթերթում 1919 թ. հունիսի 19-ին, սակայն հրապարակումն անավարտ է մնացել:

Երուսաղեմի արխիվը

Մեկ այլ կարևոր աղբյուր է Երուսաղեմի պատրիարքարանի արխիվը: Այս արխիվի առանձնահատկությունն այն է, որ այստեղ պահպանվում են վերոհիշյալ «Հանցագործությունների հետաքննիչ հանձնաժողովի» այսօր անհետացած որոշ փաստաթղթերի պատճենները: Այս պատճեններն այն տարիներին ռազմական արտակարգ ատյաններում աշխատող որոշ հայ պաշտոնյաների կողմից գաղտի կերպով պատճենվել են ձեռքով` դատական գործերից: Սակայն վերոնշյալ արխիվը բաց չէ ուսումնասիրողների առջև: Մի բան, որ շատ սխալ է:

Դաշնակցության արխիվը

Իսկ Հալաչօղլուի` 20 միլիոնդոլարանոց շոուի թեմա դարձած Դաշնակցության բոստոնյան արխիվը, թուրքական տեսակետի համաձայն, փակ է, իսկ ըստ հայկականի` բաց: Իրական դրության մասին կարող են հայտնել միայն այս արխիվներում աշխատելու համար գործունեություն ծավալած ուսումնասիրողները: Եթե անգամ փակ է, ինչպես որ դա ասում էր Հալաչօղլուն, ապա այս արխիվը “սոցիալիստ ազգայնականության” ուղղությամբ գործունեություն ծավալած դաշնակցականների` այն օրերի քաղաքական քննարկումների վրա լույս սփռելու տեսանկյունից, հավանաբար, ուշագրավ տեղեկություններ  է պարունակում, սակայն այս արխիվներից ձեռք բերվելիք ամենածայրահեղական հայտնագործություններն անգամ չարժեն Հալաչօղլուի 20 միլիոն դոլարին, քանի որ չեն կարող արդարացնել դաշնակցականների հետ ոչ մի առնչություն չունեցող հարյուրհազարավոր մարդկանց զոհաբերումը թուրքական ազգայնամոլությանը:

Արամ Անտոնյանի փաստաթղթերը

Վավերագրերի մեկ այլ կարևոր խումբ է կազմում 1914 թ. զորահավաքի ժամանակ բանակում որպես նամակագրությունը և գրագրությունը ընթերցող պաշտոնյա ծառայած Արամ Անտոնյան անվամբ հայի` տեղահանությունից հետո ողջ մնացած հայ տղամարդկանց, կանանց և երեխաների վկայություններն ու Հալեպի տեղահանության կոմիտեի գլխավոր քարտուղար Նայիմ բեյ անունը կրող մի թուրք պաշտոնյայից ստացած բազմաթիվ փաստաթղթեր, հեռագրեր և որոշումը պարունակող հուշերից կազմված գիրքը, որը վերնագրված է հետևյալ կերպ` «Նայիմ բեյի հուշերը. թուրքական պաշտոնական փաստաթղթերը` հայերի տեղահանության ու կոտորածների վերաբերյալ»: Քանի որ 1920 թ. հայերեն, 1965-ին էլ` ֆրանսերեն և անգլերեն տպագրված այս գրքում տեղ գտած վավերագրերի բնագրերը դեռևս չեն գտնվել, պաշտոնական պատմաբանները հակված են անուշադրության մատնելու այս աղբյուրը: Այնինչ այս հուշերի գիրքն ու որոշ արխիվային փաստաթղթեր համընկնում են միմյանց հետ: Անշուշտ, կան նաև անգլիական, ամերիկյան, գերմանական, ֆրանսիական, ավստրիական ու ռուսական արխիվները, որոնք առանձին հոդվածի նյութ կարող են ծառայել, ինչպես նաև այն տարիներին օսմանյան երկրում գտնվող միսիոներների, լրագրողների, հետազոտողների, օգնության կազմակերպությունների անդամների և մի շարք այլ անձանց ժողոված փաստաթղթերն ու տեղեկությունները: Ավելին` գոյություն ունեն հազարավոր գրքեր, որոնք կազմվել են այս բոլոր աղբյուրների օգնությամբ: Անշուշտ, կարևոր է բոլոր փակ արխիվների բացումը, սակայն, մեղմ ասած, էթիկայից դուրս է հասարակայնության մեջ մթնոլորտ ձևավորելը, թե «Եթե Դաշնակցության արխիվները չբացվեն, ճշմարտությունը չի բացահայտվի»:

Ինչո՞ւ են անհետացել որոշ օսմանյան վավերագրեր

Երբ անդրադառնում ենք տեղական և արտասահմանյան արխիվային փաստաթղթերին, դատական արձանագրություններին, մամուլում հրապարակված տեղեկություններին, օրագրերին ու հուշերին, ապա պարզվում է, որ տեղահանության ընթացքում և հետագայում բազմաթիվ վավերագրեր են հափշտակվել կամ ոչնչացվել կասկածյալների կողմից: Դրանք գլխավորում են Հատուկ կազմակերպությանը պատկանող փաստաթղթերը: Երկրորդ խումբն են կազմում Միություն և առաջադիմություն կուսակցության կենտրոնական կոմիտեին վերաբերող նյութերը: Ստամբուլում կատարված դատավարության տարբեր նիստերում ցուցմունքներ տված Միդհաթ Շյուքրյու Բլեդան, Քյուչյուք Թալյաթը և Զիա Գյոքալփը հայտնում են, որ այդ փաստաթղթերը տարել է երիտթուրքերի կենտրոնական կոմիտեի անդամ դոկտոր Նազըմը /տե’ս «Թաքվիմ-ի վեքայի»-ի 3543 համարը, 8-ը մայիսի, 1919 թ./:

Լքյալ գույքի գրանցամատյանները

Անհետացած փաստաթղթերի երրորդ խումբն են կազմում Օսմանյան կայսրության Ներքին գործերի նախարարությանը պատկանող որոշ վավերագրեր: Օրինակ` ասպարեզում չկան Նախարարների խորհրդի 1915 թ. մայիսի 30-ի տեղեկագրերը և 1915 թ. հունիսի 10-ի հրահանգի հիման վրա հիմնված Լքյալ գույքի հանձնաժողովների գրանցամատյանները /սույն հանձնաժողովները կազմավորվել էին հայերի գույքին հետևելու նպատակով/: Շեվքեթ Սյուրեյա Այդեմիրն իր հուշերում նշում է, որ լսել է, թե Թալյաթ փաշան արտասահման փախչելուց առաջ «նախ մի ճամպրուկ թղթերով գնացել է Արնավութքյոյի ափին /…/ մի ամառանոցում բնակվող իր ընկերներից մեկի մոտ: Այդ փաստաթղթերն այրվել են վիլլայի նեքևի հարկում գտնվող վառարանի մեջ»: /Այդ մասին տե’ս «Էնվեր փաշան Մակեդոնիայից մինչև Միջին Ասիա» գրքի երրորդ հատորը, 1914-1922, Ռեմզի տպագրատուն, 1978 թ., էջ 468/:

Հափշտակված զինվորական փաստաթղթերը 

Փաստաթուղթ են գողացել ոչ միայն տեղական, այլև արտասահմանցի գործիչները: Պատերազմի ժամանակ օսմանյան գլխավոր շտաբի պետի պաշտոնում հանդես եկած Հանս Ֆ. Լ. Ֆոն Սեքտը Գերմանիա վերադառնալիս իր հետ է տարել օսմանյան գլխավոր շտաբին վերաբերող կարևոր փաստաթղթեր: Սադրազամ /մեծ վեզիր/ Իզզեթ փաշան 1918 թ. նոյեմբերի 6-ին գրած մի նամակով թե’ իր բողոքն է արտահայտել այդ կապակցությամբ և թե’ պահանջել է, որպեսզի փաստաթղթերի հետ միասին հետ վերադարձվեն նաև Թալյաթի, Էնվերի և Ջեմալի գլխավորությամբ Գերմանիա ճողոպրածները: Թեև Բեռլինը խոստացել է վերադարձնել վավերագրերը, բայց երբեք էլ չի կատարել իր խոստումը: Հանս Ֆ. Լ. Ֆոն Սեքտը պատմում է, որ իր պաշտոնին գտնվելիս պարտադիր է եղել պաշտոնական հրամաններին, գաղտնի որոշումներին և անվավեր լինելը ցույց տվող նշաններին հետևելը: (Տե՜ս Aktaran V. N. Dadrian, Documentation of the Armenian Genocide in German and Austrian Sources, Yay. Haz. Israel Charny, New Brunswick: Transaction Publishers, s. 109-110).

Էնվերի և Թալյաթի հեռագրատները

Յուզբաշի Սելահեդդինը իր հուշերում հաղորդում է, որ Էնվերն այնուհետև վերացրել է պաշտոնական աղբյուրներից գերմանացիներին սիրաշահելու համար ուղարկված իր հեռագրերը, ինչպես նաև` հետագայում իր տանը տեղադրված «հեռագրատնից» ուղարկվածները: /Այդ մասին տե’ս Իլհան Սելջուկի «Յուզբաշի Սելահեդդինի վեպը» գրքի առաջին հատորի 292 էջը, Ռեմզի տպագրատուն, 1993 թ./:

Միություն և առաջադիմություն կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամ և արտաքին գործերի նախարար Հալիլ Մենթեշեի հուշերից տեղեկանում ենք, որ տեղահանության համար ղեկավար ուղեղ հանդիսացած և նախկինում հեռագրատանն աշխատած Թալյաթը հատուկ գիծ է անցկացրել դեպի իր տուն և իր նամակագրությունը կատարել է այստեղից: /Տե’ս «Օսմանյան խորհրդարանի նախագահ Հալիլ Մենթեշեի հուշերը» գիրքը, կազմող` Իսմայիլ Արար, Հյուրրիյեթ հրատարակչություն, էջ 216/:

Այրված փաստաթղթերը

Օսմանյան կառավարության արխիվի` ներքին գործերի նախարարության արձանագրություններում անգամ կան գրառումներ` պետական պաշտոնական փաստաթղթերի վերաբերյալ, որոնց վրա նշված է «ընթերցելուց հետո այրելու» պահանջը: Այսպես, օրինակ, 1915 թ. հունիսի 22-ին Թալյաթ փաշայի ստորագրությամբ Անվտանգության գլխավոր տնօրինության կողմից որոշ վալիների և մյութասարիֆների` անուն առ անուն ուղղված ծածկագիր հեռագրերում տեղեկացվում է, թե ինչպես պետք է վերաբերվել աքսորվող քարավանների միջից դավանափոխ եղողների հետ, որից հետո նշվում է հետևյալը. «…և մեր այս հաղորդումն անհրաժեշտ անձանց հատուկ կերպով հղվելուց և տվյալ հեռագրի պատճենը հեռագրատան միջոցով հասնելուց հետո ոչնչացնե’լ»(BOA/DH.ŞFR., nr. 54/100): Մեկ այլ օրինակ է «Անձամբ» հատուկ գրությամբ 1915 թ. հունիսի 23-ին Մոսուլ ու Դեր Զոր հղված մի հեռագիր: Հայերի վերաբնակեցման խնդրի մասին որոշ վերին աստիճանի կարևոր հրահանգներ տվող հեռագիրն ավարտվում է հետևյալ ձևով. «Հաղորդվում է, որ տվյալ ծածկագիր հեռագիրը հասցեատերերին ներկայացվելուց հետո ոչնչացվի» (BOA/DH.ŞFR. nr., 54/41): Փաստաթուղթ այրելու գործողությունը շարունակվել է նաև /Թուրքիայի/ պարտությունից հետո` զինադադարի ժամանակաշրջանում: Թալյաթ փաշայի կառավարության` հրաժարական տալուց հետո 1918 թ. հոկտեմբերի 14-ին կառավարություն կազմած Ահմեթ Իզզեթ փաշան իր վրա է վերցրել նաև Ռազմական նախարարի պարտականությունները: Եթե հայացք գցենք Հատուկ կազմակերպության վերջին ղեկավար Հյուսամեդդին Էրթյուրքի հուշերին, ապա կտեսնենք, որ վերոհիշյալ փաշայի առաջին գործն է եղել «Հատուկ կազմակերպության տնօրինության աշխատանքների անմիջապես դադարեցման և արխիվների վերացման մասին հրահանգը»:

Ոչնչացում փոստում

Վավերագրերի ոչնչացումը շարունակվել է, երբ պարզ է դարձել, որ պատերազմն ավարտվելու է պարտությամբ: Ստամբուլի ռազմական արտակարգ ատյանի կողմից իրականացված դատաքննության ժամանակ` 1914-1918 թթ. պաշտոնավարած Նախարարների խորհրդի անդամներին վերաբերող դատավարության 1919 թ. հունիսի 3-ի նիստում, կապի նախկին նախարար Հյուսեին Հաշիմը հայտնում է, որ այրվել են Ռազմական նախարարությանը պատկանող փաստաթղթերը: Որից հետո այս խնդրի հետ առնչություն ունեցած Չաթալջայի փոստի և հեռագրության տնօրենի նախկին տեղակալ Օսման Նուրի էֆենդու դեմ հարուցվում է դատական գործ` փաստաթուղթ այրելու մեղադրանքով: Դատն սկսվում է 1919 թ. օգոստոսի 4-ին: Ամբաստանյալն իր ցուցմունքում ասում է, թե «Որոշ փաստաթղթեր այրել եմ տրված հրամանի հիման վրա: Պետերս, պատասխանատվությունն իրենց վրա վերցնելով, ասացին` այսինչ թվականից մինչև այնինչ թվականի փաստաթղթերն այրի’ր, ես էլ այրեցի»: Տվյալ դատաքննության արդյունքը հայտնի չէ: /Այդ մասին տե’ս «Ալեմդար» օրաթերթի 1919 թ. օգոստոսի 5-ի և 6-ի համարները/:

Ռեֆիք Հալիդ Քարայը զինադադարի ժամանակաշրջանում եղել է Փոստի և հեռագրության գլխավոր տնօրենը: Երբ «Այդեդե» ամսագրում 1948 թ. հրատարակում է տվյալ ժամանակաշրջանի մասին իր հուշերը, բավականին երկար մի նամակ է ստանում Փոստի, հեռագրերի և հեռախոսի վարչությունում երկար տարիներ ծառայության մեջ եղած Հ. Սադըք Դուրաքան անվամբ մի պաշտոնյայից: Ռեֆիք Հալիդը հետագայում իր կազմած գրքում նույնությամբ հրատարակում է նաև այդ նամակը, ըստ որի` վերոհիշյալ պաշտոնյան պատմում է, թե որպեսզի կանխվի զինադադարի ժամանակ Փոստի, հեռագրերի և հեռախոսի վարչությունում պետական հաղորդակցությանը վերաբերող փաստաթղթերը թշնամու ձեռքն անցնելը, Մեհմեդ Էմին բեյի կողմից բոլոր կենտրոններին հրաման է հղվել, որ վերացվեն բոլոր առկա պաշտոնական փաստաթղթերը, հեռագրերի պատճեններն ու բնագրերը: /Այդ մասին տե’ս Մինելբաբ Իլելմիհրաբի «Զինադադարի շրջանի հուշերը» գիրքը, «Ինքըլաբ» տպագրատուն, 1992 թ., էջ 271-272/:

Փաստաթղթերի ոչնչացումներ` անհատների կողմից

Կարկառուն իթթիհատական, կայմակամ, վալի լինելուց բացի նաև Միություն և առաջադիմություն կուսակցության վերջին կառավարության մեջ Հասարակական աշխատանքների նախարար եղած, Ադանայի տեղահանության դեպքերին մասնակցություն ցուցաբերած լինելու համար ձերբակալված ու Մալթա աքսորված Ալի Մյունիֆը հայտնում է, թե «Իթիլյաֆականների խրախուսմամբ ձերբակալվում և դատի էին տրվում մի կողմից` պատերազմական հանցագործները, մյուս կողմից էլ` նշանավոր իթթիհատականները /…/: Ինձ հայտնեցին, որ տունս էլ են խուզարկելու: Թեև ես կարծում էի, թե որևէ կարևոր բան չեմ թողել, սակայն մեր տունը խուզարկվեց, և ես ձերբակալվեցի նամակագրությանը վերաբերող որոշ փաստաթղթերի պատճառով, որ գտել էին նրանք /…/: Ինձ ուղղված մեղադրանքը կայանում էր նրանում, որ ես հրահրել եմ հայոց տեղահանությունը /…/: Մի ճամպրուկի գրպանում  /…/ Ադանայից ներքին գործերի նախարարին իմ կողմից հղված հեռագրի սևագրություններն էին անցել նրանց ձեռքը /…/: Հիրավի, թեև ժամանակին ավելի կարևոր փաստաթղթերը ոչնչացրել էի, դա մոռացել էի ճամպրուկիս փոքր գրպանում /…/: Այդ փաստաթուղթը, որ մոռացել էի վերացնել, օգտագործվում էր իմ դեմ` որպես հանցանքիս ապացույց: /Տե’ս Թահա Թորոս, «Ալի Մյունիֆ բեյի հուշերը», ԻՍԻՍ հրատարակչություն, 1996 թ., էջ 96-97/:

Ազգային ազատագրական պայքարի տարիներին Արդարադատության նախարար աշխատած Ահմեդ Ռըֆաթ Չալըքան հետևյալն է նշում իր հուշերում. «Դատախազը ինձ հաղորդեց, որ մի օր վիլայեթ է հասել մի ծածկագիր հեռագիր, մի խառը հանձնաժողով Կայսերի /Կեսարիա/ գալով` քննելու է տեղահանության գործը, և որ կասկածյալների դեմ իրականացվելու է հետաքննություն ու դատական հետապնդում, նրանց տներն էլ խուզարկվելու են…: Դասընկերոջս հետ միասին տուն եկանք. ես այրեցի փաստաթղթերս ու հուշերս»: /Ահմեդ Ռըֆաթ Չալիքայի հուշերը, Հուրշիդ Չալիքայի անձնական տպագրատուն, 1992 թ., էջ 7, 15-16/:

Անգլիական արխիվից

1919 թ. հունվարի 24-ին անգլիացիների ձեռքն է ընկնում մի հեռագիր, որը Ներքին գործերի նախարարությունը հղել էր Անթեփի /Այնթափի/ վիլայեթին: Հեռագրով պահանջվում է վերացնել զորահավաքից ի վեր տվյալ շրջան ուղարկված պաշտոնական հեռագրերի բնագիր օրինակները (FO371/4174/15450: folio 182): 1919 թ. հունիսի 17-ին, երբ տվյալ ժամանակաշրջանի Արտգործնախարար Սաֆա բեյն այդ առթիվ իր դժգոհությունն է արտահայտում անգլիական Գերագույն կոմիսարությանը, այնուամենայնիվ ընդունում է, որ Դիարբեքիրի Հեռագրության վարչությունը կազաներին /գավառներին/ ու նահիյեներին /գյուղախմբերին/ մի շրջաբերական է ուղարկել` 1914-1918 թթ. ստացված փաստաթղթերի բնագրերը վերացնելու հրահանգով (FO371/4174/15450: folio 182):  Հիմա Յուսուֆ Հալաչօղլուին դիմենք հետևյալ հարցով. «Արդյոք ինչե՞ր էին գրված այդ փաստաթղթերում, որ այդքան անհրաժեշտ էր դրանց ոչնչացումը»:

Թաներ Աքչամի` Յուսուֆ Հալաչօղլուին ուղղված քննադատությունները

Խնդիրը միայն վավերագրերի բացակայությունը չէ: Հարցեր են առաջանում նաև առկա փաստաթղթերը ազնիվ կերպով օգտագործելու առումով:  Այս առումով որպես օրինակ կարող են ծառայել թուրքական պաշտոնական տեսակետը պաշտպանելու նպատակով արվող այն պնդումները, թե տարագրված հայերի սեփականության արժեքները Լքյալ գույքի հանձնաժողովների կողմից ուղարկվել են իրենց տերերին: Այս պնդումը կրկնվում է նաև Յուսուֆ Հալաչօղլուի կողմից` իր «Հայոց տեղահանությունը և ճշմարտությունները /1914-1918/» գրքում /էջ 69/: Թաներ Աքչամն իր վերջին գրքում հետևյալն է ասում դրա կապակցությամբ. «Թուրքական պաշտոնական տեսակետը պաշտպանելու նպատակով գրված մի աշխատության մեջ առաջ է քաշվում այն տեսակետը, թե «վաճառված սեփականությունների գներն ուղարկվել են իրենց տերերին` Լքյալ գույքի հանձնաժողովների կողմից: Հետևապես` աքսորի վայրերը հասած գաղթականներն իբրև թե այդ գումարներով իրենց գործն են հիմնել և հարմարվել նոր բնակավայրերին» /Տե’ս` Յուսուֆ Հալաչօղլուի «Հայոց տեղահանությունը և ճշմարտությունները /1914-1918/» գրքի 69-րդ էջը/: /…/ Սույն տեսակետն առաջ քաշած անձը 1989-1992 թթ. եղել է Կառավարության Օսմանյան պետական արխիվների գլխավոր տնօրենը, իսկ 1993 թվականից ի վեր հանդիսանում է Թուրքական պատմական ընկերության նախագահը: Հեղինակը, որպես իր պնդման ապացույց, բերում է 3 օսմանյան փաստաթուղթ: Ուշագրավն այն է, որ որպես փաստարկ ներկայացվող այս հեռագրերից և ոչ մեկի բովանդակությունը չի պարզաբանվում, և որ տվյալ փաստաթղթերից ոչ մի հղում չի արվել: Ըստ էության, եթե հղում արվեր, ապա կլիներ հետևյալ պատկերը. այս երեք հեռագրերն էլ վերաբերում են միևնույն դեպքին և հղվել են միևնույն օրը երեք տարբեր վայրերի հասցեատերերին: Ավելին` տվյալ փաստաթղթերը որևէ կապ չունեն հայերի կողմից լքված գույքերի վաճառքից ստացված եկամուտը նրանց վերադարձնելու խնդրի հետ: /…/ Ինչպես տեսնում ենք, հեռագրերը վերաբերում են միայն Էսքիշեհիրից հայերի ապրանքների վաճառքից ստացված գումարը Հալեպ ուղարկվելուն, որպեսզի փակվեն տեղահանության ժամանակ կառավարության արած ծախսերը: Այն հանգամանքը, որ Օսմանյան արխիվների գլխավոր տնօրենը եղած, ուզած րոպեին արխիվում գտնվող ամեն մի արձանագրության և ամեն մի վավերագրի հասու լինելու հնարավորությունն ունեցած մեկը չի կարողացել գեթ մեկ փաստաթուղթ գտնել առ այն, թե հայերը տարագրված վայրերում ստացել են իրենց թողած գույքերի փոխհատուցումը, ինչպես նաև` այն, որ տվյալ անձն անգամ դիտավորյալ կերպով խեղաթյուրելով է օգտագործում որոշ նյութեր, որոնք ոչ մի առնչություն չունեն տվյալ խնդրի հետ, արդեն իսկ բավարար է` որոշ բաներ բացատրելու առումով»:

1397 հոգու մասին սուտը

Թաներ Աքչամն իր վերոնշյալ գրքում հարցականի տակ է դնում նաև այն փաստարկը, որ շատ հաճախ է օգտագործվում, որպեսզի հաստատվի, թե տեղահանության նպատակը չի եղել հայերի բնաջնջումը: Ըստ այդ պնդման, որն առաջին անգամ արտահայտվել է Քամուրան Գյուրյունի «Հայկական թղթապանակ» գրքում /էջ 88/, որից հետո կրկնվել նաև Յուսուֆ Հալաչօղլուի «Հայոց տեղահանությունը և ճշմարտությունները /1914-1918/» աշխատության մեջ` «Տեղահանության ժամանակ որոշ պաշտոնյաներ թույլ են տվել չարաշահումներ, բայց հիմնվել է մի հատուկ հետաքննող հանձնաժողով, և մեղավորները հանձնվել են արտակարգ դրության դատարաններին: Հետաքննություն է սկսվել 1397 հոգու դեմ, որոնց մեծ մասը ենթարկվել է տարբեր պատիժների, այդ թվում` մահապատժի»:

Հիմա կրկին ընթերցենք Թաներ Աքչամին. «Երբ առանձին-առանձին անդրադառնում ենք այն 12 փաստաթղթերին, որ բերել է Հալաչօղլուն` որպես ապացույց «ծանր պատիժների ենթարկվելու» մասին, ապա տեսնում ենք, որ տվյալ վավերագրերից և ոչ մեկը որևէ կապ չունի հայերի դեմ հանցանք կատարած պաշտոնյաների դատավարության ու պատժվելու հետ: Տվյալ նյութերն առնչվում են միայն այնպիսի հանցագործությունների, ինչպիսիք են հայերի թողած գույքը կողոպտելը, առևանգելը, կաշառելը և պարտագրելը, և դրանց մեծ մասն էլ արդեն իսկ որևէ կապ չունեն դատավարության հետ /…/: Հալաչօղլուն, որը վերոհիշյալ փաստաթղթերը ներկայացնում է որպես «ռազմական ատյանում կատարված դատաքննության» ու «ծանր պատիժներ ստանալու» օրինակներ, չի բավարարվում այդչափ խեղաթյուրումներով և չի քաշվում անգամ իր տեսակետին որպես ապացույց բերել նաև հայերի դեմ հանցանք գործելու պատճառով գովեստի արժանացած պետական պաշտոնյաների մասին նյութեր: Օրինակ` փաստաթղթերից մեկն այն մասին է, թե Ջեմալ փաշայի կողմից պաշտոնազրկված մի կայմակամ /գավառապետ/ արժանացել է Թալյաթ փաշայի գովաբանությանը և վերադարձվել իր պաշտոնին: /…/

Այն, որ այս փաստաթուղթը ներկայացվում է որպես հայերի դեմ հանցանք գործած պետական պաշտոնյաների` տարբեր պատիժների ենթարկված լինելու օրինակ` ընդհուպ մինչև մահապատիժ, պետք է ընկալվի որպես ամոթ, ավելին` հանցանք` կատարված գիտնականի կողմից»:

 «Թարաֆ» 25.05.2008    Այշե Հյուր    

   http://www.taraf.com.tr/makale/728.htm

Թարգմանությունը` Մելինե Անումյանի

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *