Անկողմնակալ հիշողություն և «մոռանալ` ըստ արժանվույն»

Օսման Քյոքերն ինձ մի էլեկտրոնային նամակ ուղարկեց «Պիկնիկ` հայկական անդնդում» վերնագրով հոդվածիս տպագրումից հետո: «Բիրզամանլար» հրատարակչության տնօրեն Քյոքերի` 2005 թ. տպագրված գիրքը հետևյալ վերնագիրն է կրում. «Հայերը Թուրքիայում 100 տարի առաջ. Օռլանդո Կառլո Կալումենոյի բացիկների հավաքածուն»:  

Քյոքերն ինձ հղած իր նամակում պատմում էր, որ անցած ամառ մի ուղևորություն է կատարել դեպի Թուրքիայի արևելյան հատվածում գտնվող հայկական բնակավայրեր. «Վերջին կանգառս եղավ Օրդուն: Երբ նոր էի ճանապարհ ընկել, գլխումս հետևյալ շաբլոնն էր. 1915 թ. հայերին ինչ-որ կերպ սպանել են, աքսորել, նրանցից մնացած բնակավայրերն էլ հետագայում անցել են այլոց ձեռքը: Եկեղեցիները ավերվել են, դրանց տեղերում ուրիշ շենքեր են կառուցվել և այլն: Իմ այս ուղևորության վերջում հետևյալը հասկացա. հանրապետական ժամանակաշրջանի սկզբներին ևս բազմաթիվ վայրերում զգալի չափով հայեր են մնացել կամ էլ հետ վերադառնալով` սկսել են նորից ապրել իրենց նախկին քաղաքներում: Եվ հայկական եկեղեցիներն ու դպրոցները բռնագրավվել են դեռ այն ժամանակ, երբ հայերը դեռևս ապրում էին այդ կողմերում: Պատկերացնու՞մ եք. մի քանի հարյուր հայերով բնակվում եք մի որևէ քաղաաքում, ամեն կիրակի այցելում եք ձեր եկեղեցին, և մի օր ձեզ ասում են, թե այդ մասին կա նահանգապետի հրամանը, և ձեր եկեղեցին քանդում են: Օրինակ` Օրդուի եկեղեցին ավերվել է 1934 թ.: Երբ այդ եկեղեցին քանդվում էր, քաղաքում դեռ ապրում էր 135 հայկական ընտանիք: Այսինքն` եղել է համայնք և, անգամ, իր պարտականությունները կատարող քահանա: Ես խոսեցի նախկինում քահանայի տանը եղած և եկեղեցու ուղիղ դիմաց գտնվող փոքրիկ մի տան տարեց բնակիչ թուրք կնոջ հետ: Թեև երբ ինքը եկել է Օրդու, եկեղեցին արդեն վաղուց քանդված է եղել, սակայն քահանան շարունակել է դեռ այդ տանը մնալ: Նա այցելուների համար աղոթք էր կարդում և այդ կերպ շարունակում իր պարտականությունները կատարել: Ի վերջո նա նույնպես գաղթել է Արգենտինա»:

Դավութօղլուն անցյալում տեղի ունեցած ցավալի իրադարձությունների առնչությամբ առաջարկում է օգտագործել բարյացակամություն և արդար հիշողություն եզրը: Բայց և այնպես, տվյալ հասկացության բովանդակող իմաստն իրավունքով լցնելու համար կարիք ունենք ավելի շատ կենսական բնագավառների, ավելի շատ կենդանի վկայությունների` Քյոքերի վերոհիշյալ պատմության պես: Պետության կողմից գաղտնի պահված բազմաթիվ բռնությունների ժամանակ ցավալի դեպքերի հանդիպած և դրանք ժառանգած սերունդներն այսօր այլևս սկսել են խոսել ու լսվել: Մենք ևս անդրադառնում ենք դրա կարևորությանը` առերեսման առումով:

Հասարակության պահպանողական շրջանակներում այդ առերեսման երևույթը տարբեր կերպ է արտահայտվում, քանզի մարդը առերեսումը կարող է համարել շատ ուղղակի, առանց խոկման և չափից դուրս կոնկրետ: Թերևս պետք է առերեսում բառից ավելի ներքին, ավելի ներհայեցական, մի փոքր ավելի գաղտնիքներ պարունակող բառ հորինել:

Բոդրիյարն ասում է. «Հանդիպումը, առերեսումը միշտ չափազանց իրական, չափազանց ճշգրիտ, չափազանց անխոհեմ է: Այն պարուրված չէ գաղտնիքով»:

Իրոք էլ, երբ առերեսվում ենք, այսինքն` երբ տեղեկանում ենք իթթիհատականների և պոստիթթիհատականների կողմից թաքցված ու պաշտոնականացված պատմական ճշմարտությունների մասին (հատկապես`Հայկական հարցի առնչությամբ), թերևս մեր ուղեղները բացվում են դրանց առջև, բայց ավելին է պետք, որպեսզի բացվեն սրտերը: Վշտանալ կարողանալու, խղճի մեջ տեղ բացելու և մի շարք մարդասպանների արած սպանությունները մեր վրա վերցնելու փոխարեն` ամոթ զգալ նրանց փոխարեն… Այս ամենը, բնականաբար, որոշակի գործընթացի մեջ են հասարակական խավերում` որպես ներքին փորձեր:

Իսկ կառուցողական ինքնաքննադատությունը կարող է իր սեփական լեզուն ձևավորել` «թող այլևս չլինի» ասվելուց հետո միայն (բայց ոչ այն բանի համար, որ ուրիշներն են մեզնից դա պահանջում): Մի խոսքով, քանի որ առերեսման երևույթը, Բոդրիյարի ասածի համաձայն, չափազանց իրական է, շատ ավելի նեքին, ավելի շատ` խղճի հետ առնչվող մի գործընթաց է:

Սյուլեյման Սեյֆի Օղյունի խոսքերով` թերևս միայն այդ դեպքում կարելի կլինի «ըստ արժանվույն մոռանալ», որովհետև գոյություն ունեն ժխտողականության ու մոռացման վրա հիմնված մեծ ոճիրների հետ առնչվող հասարակական առերեսման ավելի երևակայական, ավելի գաղտնի կերպով իրականացվող չափանիշներ: «Ըստ արժանվույն մոռացում» գործընթացի մեջ ներգրավվելու դեպքում միայն այնպիսի մի վիճակի կհասնենք, երբ կարելի կլինի խոսել արդար հիշողությունից: Իսկ «Արդար հիշողության» այս օրը դեռևս առաջին անգամ ենք լսում նույնիսկ Քյոքերի տված կոնկրետ տեղեկությունները: Ահա դրանցից մեկ ուրիշը ևս. «Տրապիզոնի սանջակի` հայերով ավելի հոծ բնակեցված կազաներից մեկն էլ, ըստ օսմանյան մարդահամարի, Օրդուն էր, որտեղ ապրում էին 1.211 բողոքական ու 12.349 Հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդ հայեր: 1913 թ., երբ Օրդուի քաղաքապետն էր Մարտիրոս Շիրինյան անվամբ մի հայ, հայերը, տարբեր արհեստներից բացի, զբաղվում էին նաև պնդուկի արտադրությամբ և առևտրով»:

Օսման Քյոքերն ասում է, թե այն քահանայի օրինակը, որի ծխի եկեղեցին քանդվել էր, սույն պատմությունն ուսումնասիրելիս (այն ինչ բառով ուզում եք` արտահայտեք` «ցեղասպանություն», «կոտորած», «աքսոր» թե «տեղահանություն»), ընդհանուր պատկերից շատ ավելի հուզիչ ու դառնացնող է:

Կարծում եմ` դեռ ժամանակ կա անկողմնակալ հիշողությանը տուրք տալու համար…

   taraf.com.tr, 02.04.2010, , lipekci@yahoo.com  Լեյլա Իփեքչի

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *