Ուղևորություն Արևմտյան Հայաստան, հուլիս 2008թ.

Ամառվա տապից հոգնած կեսգիշերային Մուշը պատրասվում էր քնելու, սակայն քաղաքի կենտրոնական պողոտայում խոյացող հյուրանոցի վերին հարկից` բացօթյա ռեստորանից, գիշերային լռության մեջ տարածվում է հայկական ժողովրդական երաժշտությունը և պարեղանակները: Հայաստանից ժամանած ճամփորդները կարծես մոռացել են օրվա գլխավոր իրադարձությունների պատճառած ֆիզիկական հոգնածությունը և Մշո սուրբ Կարապետից ու Առաքելոցից ոգեղեն լիցքեր ստացած` երգում են ու պարում: Հայերի հետ պարում են հյուրանոցի թուրք և քուրդ աշխատակիցները:  Բոլորս պարում ենք «Լորկե»: Աստված իմ, բայց սրանք նույն հողի ու ջրի մարդիկ են և պարեղանակը բոլորին է հարազատ: Ուս-ուսի տված ոնց ենք թռչկոտում…: Ներս է գալիս հյուրանոցի տերը` շատ բարետես դիմագծերով մի մարդ, ինչ- որ բան է հայտնում խմբի ղեկավարին, որն էլ  համաձայնության նշաններ է տալիս: Եվս մի քանի վայրկան, և ռեստորան են մտնում հուզախառն, ապշահար դեմքերով մի խումբ մարդիկ.

– Ծո ՜,  հա՞յ եք, ուրկե եկած եք, ամբողջ Մուշը հայկական երգի մեջ է, փողոցեն լսեցինք,  և պանդոկի տիրոջեն խնդրեցինք վեր բարձրանալ:

Ակամայից գրկախառնվում ենք: Պարզվեց, որ Բեյրութից ժամանած հայերի խումբ է, հավաքվել են Ավստրալիայից, Կանադայից, ԱՄՆ-ից…. Էրգիր գալու: Սփյուռքահայերը Սիրիայով մտել են Թուրքիա, շրջագայել են Կիլիկիայում,Սասունում և պատրաստվում են այցելել Արևմտյան Հայաստանի տեսարժան վայրերը: Աշխարհը ինչքան է փոքրացել…Մեր ուրախությունը շարունակվում է, պարում ենք ու երգում համալրված խմբով: Հայրենի հողի կանչն է հավաքել բոլորիս: Չենք թողնում, որ Մուշը քնի….

Մեր երթուղին ընդգրկում էր Արևմտյան Հայաստանի «Ոսկե օղակը»` Կարս, Անի, Իգդիր, Բայազետ, Վան, Բիթլիս, Մուշ, Էրզրում, Բասեն, Արդահան: Ճանապարհորդության ընթացքում ամենուրեք մեր հանրագիտարանային իմացությունը լրացնում էր խմբի թուրքագետ ղեկավարը` դրսևորելով ճկուն ժողովրդական դիվանագիտություն: Առաջինը, որ նկատում ենք  ճանապարհորդներս, մուտք գործելով Թուրքիա,  բնության նկատմամբ պետական հոգատարությունն է, որն արտահայտվում է անտառների տնկարկներով, քաղաքամերձ տարածքներում նոր անտառապուրակների ապահովմամբ  և, որ ամենակարևորն է, ճանապարհորդների համար` բնության հուշարձանների շրջակայքում (օրինակ` Բերկրիի ջրվեժ, Նեմրութ լեռան խառնարան և այլն)  համապատասխան սպասարկման կառույցների առկայությամբ: Վարորդները առանց դժվարության կարող են կողմնորոշվել ճանապարհային հագեցած նշաններով: Տուրիզմի զարգացման և խթանման համար արվում է ամեն ինչ և դա սկսվում է լայնահուն և բարձրակարգ ճանապարհաշինությամբ: «Ոսկե օղակում» ընդկրկված հուշարձանների մեծ մասը, բնականաբար, ունեն հայկական ծագում, որին, ցավոք սրտի, փորձ է արվում իսլամական երանգ տալ: Ինչպես երևում է, Թուրքիան այսօր որդեգրել է  Հայկական ճարտարապետական հուշարձանների նկատմամբ նոր քաղաքականություն, որն, ըստ երևույթին, մոտավորապես կարելի է ձևակերպել հետևյալ կերպ. «Այն ամենը, ինչ ստեղծվել  ու կառուցվել է ներկայիս Թուրքիայի տարածքում, անկախ ծագումնաբանությունից, Թուրքիայի հարստությունն է, և այն պետք է խնամքով պահպանվի ու ծառայեցվի տուրիստական ինդուստրիայի զարգացման համար»: Եվ դա  ներկայումս թուրքերը փորձում են իրականացնել, ըստ իրենց,  լավագույն ձևով:

Կարսում Հայաստանից ժամանած ճամփորդները առաջինը դիտում են հայկական շինությունները, այդ թվում Չարենցին վերագրվող տունը, վերանորոգված Առաքելոց եկեղեցին, որը գործում է որպես մզկիթ, սակայն, զարմանալիորեն, տուրիստական ուղեցույցերում այն ներկայացվում է իր հայկական անունով:

Այսօր շատ մեծ, թերևս համապետական մակարդակով, ուշադրության է արժանանում Անիի հուշարձանների ողջ համալիրը: Այն արտահայտվում է նախ և առաջ Կարս-Անի լայնահուն ճանապարհի կառուցմամբ, Սմբատյան բերդապարիսպների մասնակի վերանորոգմամբ, համապատասխան ուղեցույցների, բացատրական ցուցանակների, մեծաթիվ հսկիչների և այլ աշխատողների առկայությամբ և այլն: Նույնպիսի խնամված պատկեր է Վանի միջնաբերդում և նրա շրջակայքում: Այստեղ պատմականն ու ուսանելին համադրված են ժամանակակից հանգստի կազմակերպմամբ` բլրի ստորոտին ստեղծված հանգստի գոտու  շնորհիվ:  Հատուկ պահպանման են արժանանում Վանի թագավորության Արգիշտի և Սարդուր առաջին արքաների սեպագիր արձանագրությունները: Աղթամարի Սբ.Խաչ եկեղեցու բարեկարգման մասին շատ է գրվել մեր մամուլում: Այն խնամքը և հոգատարությունը, որ տարվում է այդ հուշարձանի հանդեպ, օրինակ կարող է ծառայել նմանատիպ այլ հուշարձանների համար: «Պահպանվում է պետության կողմից» վերտառությամբ վահանակները, որոնք կիրառվում են Հայաստանում դեռ խորհրդային ժամանակներից, այստեղ չեք տեսնի, սակայն այն գործնականում իրականացվում է հենց Սբ.Խաչի և Անիի հուշարձանների հանդեպ և, կարծում եմ, բնակավայրերից հեռու հուշարձանների համար նման մոտեցումը ուսանելի է: Ցավոք, նույնը չենք կարող ասել Արևմտյան Հայաստանի այլ վանքերի ու հուշարձանների համար: Այսպես, Վարագա լեռան լանջին, այժմ թուրքաբնակ գյուղում  գտնվող Վարագավանքը դրսից ավերակ է հիշեցնում, տարված են արտաքին սրբատաշ քարերը: Տարիներ առաջ Արքեպիսկոպոս Աշչյանի հորդորով և հովանավորությամբ տեղացիները մաքրել են եկեղեցու ներսը` դրանով ապահովելով իրենց փոքրիկ բիզնեսը/ մոմի և ձեռագորձ իրերի վաճառքով/: Նրանք լավ են գիտակցում, որ իրենց բիզնեսի հաջողությունը նախ և առաջ պայմանավորված է մեծաքանակ հայ ճանապարհորդների այցով և այդ առումով փորձում են այդ տարածքը ավելի բարետես դարձնել:Տա Աստված: Նման հուշարձանների վերանորոգումը և պահպանումը մեծ ծախսեր է պահանջում, որը հաճախ մենք ինքներս էլ չենք կարողանում իրականացնել:

Մեր այցելած քաղաքներում բոլոր բերդերը չնայած ունեն հայկական ծագում, սակայն այսօր դրանք հիմնականում վերակառուցվում են մուսուլմանական մշակույթի տարրերի ներմուծմամբ` ընդհուպ մինչև եկեղեցիները մզկիթների վերածելով: Դա ակնառու էր թե՜ Էրզրումում, և թե՜ Բայազետում` Դարոինքի ամրոցի վերակառույցներում:

Էրզրումի նախկինում հայ կաթոլիկների եկեղեցին ժամանակին նույնպես վերածվել է մզկիթի` երկու մինարեթների հավելումով, սակայն այժմ գործում է որպես բաց թանգարան: Այստեղ անպայման այցելում են քաղաքի բոլոր հյուրերը` նույնիսկ չենթադրելով, որ այդ շքեղ կառույցի հեղինակները հայերն են: Դրան հարևան հայ առաքելական եկեղեցին այժմ ամբողջությամբ վերակառուցվում է, որպես մզկիթ…շենքը պահպանում է իր ֆունկցիոնալ նշանակությունը,  մնում է աղոթատուն:

Մշո Առաքելոց վանք այցելությունը հիշեցնում է 4-ժամյա լեռնագնացություն, ավելի ճիշտ` ուխտագնացություն և եթե չլիներ հոգեկան այն աննկարագրելի պահանջմունքը` տեսնել հայոց ամենասրբազան վայրերից մեկը, միգուցե շատերը չհաղթահարեին այդ արշավը: Ցավոք, Առաքելոցը նույնպես «մերկացած է» իր սրբատաշ քարերից և մնացել է ներսի հոշոտված կմախքը: Ցիրուցան մի քանի խաչքարեր փորձեցինք հավաքել վանքի պատի մոտ: Մոմ ու խունկ վառեցինք, աղոթեցինք, արտասվեցինք ու միաժամանակ ըմբոշխնեցինք Մշո դաշտի գեղեցկությունը, հիշեցինք հայտնի պատմություններ…:

Ավելի հուզիչ, թերևս սահմռկեցուցիչ տեսարան բացվեց Մշո Սուրբ Կարապետ վանք այցելության ժամանակ: Հայտնի վանքից տեղում մնացել են երկու մեծ քարակույտ և անթիվ խաչքարեր ու զարդանախշ քարեր քրդական գյուղի տների պատերին: Սկզբից զայրութն է պատում բոլորիս, հետո հուզմունքը միախառնվում է մեր անկարողությանը` որևէ ձևով այն շտկելու առումով: Տեղացի քրդերը «գնահատել» են խաչքարերի արվեստի գործ լինելը և զարդարել են իրենց տան պատերը: Իսկ հայերը գալիս են, շրջայց կատարում այդ գյուղում, նկարահանում  տները և երբեմն էլ` իրենց: Սբ.Կարապետից հեռանում ենք ցնցված:

Ասում են`  տեղական իշխանությունները ելնելով իրենց տնտեսական շահերից, առաջիկայում կբարեկարգեն դեպի Սուրբ Առաքելոց տանող ճանապարհը, իսպառ փլուզումից կփրկեն վանքը և Սուրբ Կարապետի հետ միասին այդ երկու ուխտատեղիները կդառնան Մշո շրջանում տուրիստական այցելության վայրեր, ինչպես Անին կամ Արածանի գետի վրա վերականգնված, նույն Մուշից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող Սուլուխի կամուրջը, որը նույնպես պահպանվում է պետության կողմից համապատասխան ծառայությամբ:

Եթե վերը նկարագրված հուշարձանների մասին այս կամ այն կերպ լսել էինք, հայտնի էին պատմական դեպքերով, ապա մի աննկարագրելի հիացմունք, հպարտություն և կրկին հուզմունք ապրեցինք Դերջանի շրջանում` Ապրանից վանք համալիր այցելության ժամանակ: Այստեղ նույնպես վերելքը իրականացրեցինք ոտքով` չնայած լեռնային ճանապարհի առկայությանը: Այս համալիրը իր դիրքով այնքան հոգեհարազատ էր մեզ` հայաստանցիներիս, որ անկախ մեզանից, շատերս զուգահեռներ էինք փնտրում այս վանքի ու Հավուց Թառի (Ազատ գետի ափին), մեկը Գնդեվանքի (Արփայի ձորում), մյուսը Տաթևի Անապատի (Որոտանի ձորում) հետ: Իսկ ներքևում սարյանական կտավ հիշեցնող Դերջանի դաշտերն են: Իսկական հայկական բնանկար է:

Ապրանից վանքային համալիրը յուրահատուկ է իր վեց մետրանոց զույգ խաչքարերով, որը, ըստ մասնագետների, միակն է ողջ հայկական լեռնաշխարհում և իր լավ պահպանվածությամբ ու առանձնահատուկ ոճով կարող է դասվել հայկական խաչքարերի գլուխգործոցների շարքում: Վանքի ներսում մետաղե հեծաններով ամրացվել են սյունները, որը ուրախացնող է, սակայն մյուս կողմից գանձախույզները փորել են վանքի ներսի տապանաքարերի տակ, որը կարող է լուրջ վտանգ պատճառել շինության փլուզմանը: Այդ գանձախույզները լավ կլիներ իմանային, որ հայ վանականների շիրիմները եգիպտական փարավոնների դամբարաններ չեն և թանկարժեք իրերով թաղումներ չեն կատարվել:

Այսօրվա Թուրքիայի արևելյան շրջաններին բնորոշ է բուռն քաղաքաշինությունը և ճանապարհաշինությունը: Այդ քաղաքները վաղուց չեն ապրում հայկական կյանքով,  լավագույն դեպքում պահպանվել է նրանց նախկին անունը ու հատուկենտ հուշարձան մասունքներ, ինչպես օրինակ Կարսում Չարենցին վերաբերող հայրական տունը, անցյալ դարասկզբին բնորոշ բնակելի տներ, (որոնց նմանները կարելի է միայն հանդիպել Գյումրիում), Էրզրումում` Սանասարյան վարժարանը, որը դարձել է քաղաքապետարանի ներկայիս շենքը և այլն: Եվրոպական մեքենաների առատությունը և նոր բնակելի բարեկարգ թաղամասերը Վանում, Մուշում , Կարսում, Էրզրումում աչք են շոյում: Զգացվում է պետության նպատասլաց հովանավորչությունը` այդ քաղաքները ճանապարհորդական կենտրոն հանգրվաններ դարձնելու առումով: Յուրաքանչյուր քաղաք, ինչպես ընդունված է զարգացած երկրներում, ունի իր խորհրդանշանը (օրինակ Վանինը` կատուն է, Մուշինը` կակաչը) իսկ ամենուրեք հատկապես բոլոր բարձրունքներին, պետական հիմնարկներում, ուսումնական հաստատություններում փողփողում է Թուրքիայի կարմիր դրոշը: Պետական մտածողությունը դրսևորվում է ամենուրեք, գոնե արտաքնապես, հատկապես պետական պաշտոնյաների մոտ:

Շփումներ տեղի բնակչության հետ  նախատեսված չէր, սակայն հանպատրաստից զրույցները ու երկխոսությունները անսպառ էին: Թուրք երիտասարդներին հատկապես հետաքրքրում էր, թե ինչպե՞ս իրենք կարող են շրջագայել Հայաստանում, արդյո՞ք վտանգավոր չէ Հայաստանում թուրք լինելու հանգամանքը, ի՞նչ լեզվով կարող են հաղորդակցվել մեզ հետ, եթե իրենք չեն տիրապետում հայերենին, իսկ մենք` թուրքերենին, և այլն: Հայ-Թուրքական 90-ամյա փակ սահմանը մեզ շատ է հեռացրել միմյանցից…: Իսկ քրդերը ամենուրեք հպարտությամբ են նշում իրենց ինքնությունը, որ Թուրքիայի արևելքում իրենք գերակշռող մեծամասնություն են կազմում, իսկ քրդացած հայերի քանակը, որքան էլ զարմանալի է, նրանց իսկ ասելով կազմում է մի քանի  միլիոն: Քրդացած հայերի հանդիպեցինք Մուշի Սբ.Մարինե ավերակ եկեղեցու շրջակայքում, որոնք Մեծ եղեռնի բոլոր տառապանքները տեսած սերունդի հետնորդներն են: Աքսորի դաժան ճանապարհը անցած հայերի մի մասը հետագայում Սիրիայից վերադառնում են Թուրքիա և այդ պատճառով հաճախ նրանց անվանում են արաբներ:

Վերջաբանի փոխարեն. Անիում, երբ մեր շրջագայությունը մոտենում էր ավարտին,ականատես եղանք հետևյալ իրողությանը.ուսանողների մի խումբ մեծ ուշադրությամբ լսում էր հավանաբար իրենց ղեկավարի շատ տպավորիչ ելույթը, իսկ մեր խումբը Արմեն Չուխաջյանի հայտնի քայլերգի կատարումով որոշեց նրանց շրջանցել: Բնականաբար, նրանց ուշադրությունը սևեռվեց մեզ վրա և ակամայից հետաքրքրվեցին մեզանով: Շատ զարմացան, երբ իմացան, որ Հայաստանից ենք: Պարզվեց, որ իրենք Անկարայի համալսարանի ուսանողներ են, և եկել են հատուկ Անին տեսնելու` իրենց երիտասարդ դասախոսի ղեկավարությամբ: Զգացվում էր, որ նրանք հիացած էին Անիի տպավորիչ ավերակներով ու հանկարծ հանդիպում են Անին կառուցողների ժառանգներին, որոնք հպարտորեն երգում են….: Նրանք հետաքրքրվում են այսօրվա Հայաստանով. կարո՞ղ են արդյոք իրենք էլ ազատ շրջագայել Երևանում, սովորել մեր ԲՈՒՀ – երում, գալ Երևան` ֆուտբոլ դիտելու, և այլն և այլն: Մենք շտապում ենք. ժամանակը սուղ է, իսկ իրենք  անընդհատ հարցեր են տալիս: Հասցեներ ենք  փոխանակում: Անիի ավերակների մասին չենք  խոսում, հավանաբար, ամեն ինչ պարզ է: Իսկ թե ուր անհայտացան Անիի իրական տերերը, այս կրթյալ ուսանողները վաղ թե ուշ իրենք կտան դրա  պատասխանը: Անին, թեկուզ ավերակ, «ասում է» ավելին, քան կարելի է բարձրաձայնել:

Հեռանում ենք Արևմտյան Հայաստանից թե՜  տխրությամբ, թե՜  հպարտությամբ և թե՜  կարոտի զգացումով, իսկ «Նոր Անին»` հայոց  մայրաքաղաք  Երևանը տեսնել ցանկացողներին  ասում ենք`   ԲԱՐԻ ԳԱԼՈՒՍՏ:

Տեքստը և լուսանկարները      Նորայր Խրիմյանի

nkhrimyan@yahoo.com , knorayr@mail.ru

նկ.1 Ապրանից վանքի խաչքարերը,

նկ.2 Սիփան սարը` Վանա լճից,

նկ. 3 Վանեցիների հայտնի կերակուրը` Վանա Տառեխը,

նկ.4 Մայրամուտը Վանա լճի վրա,

Նկ.5 Մշո Առաքելոց վանքը,

Նկ.6 Դերջանի դաշտը,

Նկ.7 Վարագավանքի արտաքին տեսքը։

http://www.armedu.am/arm/materials.php?sec=library&cat_id=422

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *