Հայերի Նյուրմբերգը

Այշե Հյուր

Այսօր Բեռլինում Հայոց տեղահանության ճարտարապետներից Թալեաթ փաշայի սպանության տարելիցն է: Թալեաթ փաշային սպանել է Սողոմոն Թեհլերյան անվամբ մի հայ: Թալեաթ փաշայի հետ արտերկիր փախած 7 հոգուց` Ռազմական գործերի նախարար Էնվեր փաշա, Ռազմածովային ուժերի նախարար Ջեմալ փաշա, Հատուկ կազմակերպության Արևելյան շրջանի պատասխանատու դոկտոր Բահաեդդին Շաքիր, Տրապիզոնի նահանգապետ Ջեմալ Ազմի, նախկին Գլխավոր ոստիկանապետ Բեդրի, Միություն և առաջադիմություն կուսակցության (հետայսու` ՄԱԿ) կենտրոնական կոմիտեի անդամներից դոկտոր Նազըմ և դոկտոր Ռուսուհի, առաջին հինգը սպանվել է նույն ձևով (Դոկտոր Նազըմը 1926 թ. Իզմիրի մահափորձի դատավարության շրջանակում Անկարայում մահապատժի է ենթարկվել):

Վերոհիշյալ մահափորձերի մեծ մասը դեռևս ամբողջությամբ լուսաբանված չէ, որի պատճառով էլ իթթիհադական առաջնորդների նկատմամբ կատարված մահափորձերի վերաբերյալ իրականությունն ու լեգենդը իրար են խառնվել: Հայկական կողմը այս մահափորձներն ամբողջությամբ իրենց վրա վերցնելու կողմնակիցն է: Այսպիսով` սա ապագա սերունդներին ուղերձ է առ այն, որ հայ ժողովրդի նկատմամբ իրականացված մեծ հանցանքն անպատիժ չի մնացել: Թուրքական կողմն էլ այս լեգենդի իրականությունը չի բացահայտում, որովհետև այսպիսով ուշադրությունը շեղում է «հայ ահաբեկիչ» հասկացության վրա` նպատակ հետապնդելով թաքցնել այս մահափորձերի նախապատմությունը: Այս շաբաթ Ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնելու այս մահափորձերից ամենահայտնին:

Հեղափոխությունների և հակահեղափոխությունների Գերմանիան

Հեղափոխական ապստամբության արդյունքում, որը սկիզբ առավ, երբ պարզ դարձավ, որ Գերմանիան պատերազմը տանուլ է տալիս, 1918 թ. հոկտեմբերի 29-նոյեմբերի 3-ը 40 հազար նավաստի Քիլի նավահանգիստը զավթեցին, Օսմանյան կայսրության դաշնակից կայսր Վիլհելմ II-ը լքեց Գերմանիան` բնակություն հաստատելով Հոլանդիայում: Լյուդենդորֆն ու Հինդենբուրգը, ովքեր իշխանության լիիրավ տերերն էին և ովքեր ասում էին, թե Գերմանիան չի պարտվել, ընդհակառակը, մասոնները, հրեաներն ու ճիզվիտներն են «թիկունքից հարվածել», ազատվեցին զբաղեցրած պաշտոններից: Պատմության մեջ որպես «Նոյեմբերյան հեղափոխություն» անցած շարժման առաջնորդը սպարտակյանների խումբն էր, որը վճռական դեմ արտահայտվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Գերմանիայի դիրքից և նախատեսում էր սոցիալիստական հեղափոխություն (Խմբի անունը գերմաներեն «Spartakusbriefen» էր – «Թռուցիկներ Սպարտակ միությունից», – իսկ Սպարտակը պատմության առաջին հեղափոխականն էր): 1919 թ. մինչ 1933 թ. տևած այս նոր ժամանակաշրջանը կոչվեց «Վեյմարի հանրապետություն», սակայն երբ սոցիալիստները մերժեցին իշխանությունը չափավորների հետ կիսել, սկսեց ամեն ինչ գլխիվայր շուռ գալ: 1919 թ. Բեռլինում սպարտակյանների ապստամբության փորձը 1919 թ. հունվարի 19-ին ճնշվեց ծայրահեղ աջակողմյան Բեռլինի գվարդիական դիվիզիայի կողմից, իսկ Կարլ Լիբկնեխտն ու Ռոզա Լյուքսենբուրգը 1919 թ. հունվարի 15-ի – լույս 16-ի գիշերը կտտանքների ենթարկվելով սպանվեցին: Մարտի 13-ին ծայրահեղ աջակողմյան լրագրող Վոլֆգանգ Քափի առաջնորդությամբ տեղի ունեցավ «Քափի հեղաշրջումը», որն անհաջող ավարտվեց: 1920 թ. հունվարից կիրառության մեջ մտած նվաստացուցիչ Վերսալյան պայմանագրի պատճառով Գերմանիան անցնում է գրեթե անգլիացիների հսկողության տակ: Ահա նման խավար մթնոլորտում Բեռլիի օրակարգում մի դեպք տեղի ունեցավ, որը ռումբի ազդեցություն ունեցավ:

«Ես օտարերկրացի եմ, նա` նույնպես…»

Ինչպես հետագայում պատմում է Թալեաթ փաշայի կինը, Թալեաթ փաշան, ով բնակություն էր հաստատել Բեռլինի Շառլոտենբուրգ թաղամասի Հարդենբերգեր փողոցի թիվ 4 հասցեում գտնվող տանը, 1921 թ. մարտի 15-ին` կիրակ առավոտյան, շատ անհանգիստ է եղել: Ժամը 11-ի կողմերը ծխախոտ և ձեռնոց գնելու համար տնից դուրս է եկել, մի քանի անգամ վերադարձել և նայել է տանը: Փողոցի երկայնքով սկսել է քայլել, այնուհետև փոխել է մայթը: Երբ հասել է թիվ 17 տան առաջ, դիմացից եկող մոխրագույն վերարկուով երիտասարդը նախ զիջել է ճանապարհը Թալեաթ փաշային, որից հետո շրջվել և սեղմել է ատրճանակի ձգանը: Երբ Թալեաթ փաշան ծոծրակի մեջ մխրճված մեկ փամփուշտից փռվել է գետնին, երիտասարդը, ատրճանակը նետելով, սկսել է փախչել: Պողոտայով անցնողները հարձակվել են երիտասարդի վրա և զգետնել: Երբ շրջապատի մարդիկ սկսել են ոտքերով հարվածել, երիտասարդը կոտրատված գերմաներենով ասել է. «Ես օտարերկրացի եմ, նա էլ է օտարերկրացի, ձեզ հետ կապված խնդիր չկա»:  

Լքում են հանցագործության վայրը

1918 թ. նոյեմբերի 1-ի լույս 2-ի գիշերը գերմանական տորպեդոյով Ստամբուլից փախչող Թալեաթ փաշան և իր գործընկերները նախ` գնացին Սևաստոպոլի մոտ գտնվող Եվպատորիա, այնուհետև` այնտեղից գերմանացիների նախապատրաստած գնացքով անցան Գերմանիա: Գերմանական կառավարությունը նրանց նախ տեղավորեց Բեռլինից 50 կմ հեռավորության վրա` Պոտսդամ քաղաքի մերձակայքում գտնվող Նյու Բաբելսբերգում, որը հանդիսանում էր հայտնի մարդկանց ամառանոց: Երբ դեպքի մասին Ստամբուլում հայտնի դարձավ, նոր կառավարություն կազմած Ահմեդ Իզզեթ փաշան գերմանացիներից պահանջեց հանձնել գոնե ռազմական թևի ներկայացուցիչ Էնվեր և Ջեմալ փաշաներին, սակայն գերմանական կառավարությունը մտադիր չէր հանձնել հատկապես Թալեաթ փաշային, որովհետև նա և’ բարեկամական հարաբերություններ էր հաստատել բարձրագույն սպայական կազմի հետ, և’ գերմանական հասարակության կողմից ընկալվում էր որպես Օսմանյան կայսրության մոդեռնիզացիայի համար ջանքեր գործադրած հեղափոխական և Գերմանիայի վաղեմի բարեկամ: Թալեաթ փաշան որոշ ժամանակ անց կնոջ` տիկին Հայրիյեի հետ տեղափոխվեց Բեռլինի ճոխ թաղամաս համարվող Շարլոտենբուրգում գտնվող 9 սենյականոց ընդարձակ տուն:

Կրքոտ և անտարբեր

Թալեաթ փաշան, ով երեք տարի ապրել էր այս հասցեում «Ջաֆեր Սաի», «Ալի Սաի», «Մեհմեդ Սաի» կեղծանուններով, Ստամբուլից փախչելիս կարծես թէ մոռացել էր, որ ասել էր` «Մեր քաղաքական կյանքն արդեն հասել է ավարտին», որովհետև այս երեք տարվա ընթացքում նրա տունը դարձել էր ոչ միային Գերմանիայի, այլև Եվրոպայի նախկին երիտթուրքերի հանդիպման վայր. նա փորձել է կազմակերպել Եվրոպայի տաբեր անկյուններում սփռված իթթիհադականներին: Իտալիայում և Շվեյցարիայում բարձր մակարդակի քաղաքական հանդիպումներ է ունեցել: Բանկիր Դավիդովի միջնորդությամբ Անատոլիայի շարժումը ղեկավարելու համար անգլիացիների հետ բանակցություններ է վարել, Մուստաֆա Քեմալին ու ԹԱՄԺ-ի որոշ իթթիհադականների նամակներ է գրել: Պետք է, որ այդ չորեքշաբթի առավոտյան, երբ Թալեաթ փաշան վերջին շունչն էր փչում, մտքովն անցած լինի տարիներ շարունակ ասած նախադասությունը, թե «ես անկողնում չեմ մահանալու», ցավալիորեն իրականացավ: Երկու ժամ գետնին մնացած մարմնի վրա «Մեհմեդ Սաի» անունով պատրաստված անձնագիրն է հայտնաբերվել, սակայն նրա իրական ինքնությունը հաստատել են մերձակայքում ծխախոտի խանութ բանեցնող նախկին իթթիհադական դոկտոր Նազըմն ու դոկտոր Բահաեդդին Շաքիրը: Մարմինը տարել են դիահերձարան, զմռսել և ժամանակավորապես թաղել Նոյքյոլնի թուրքական գերեզմանոցում:

Հակազդեցությունները համաշխարհային մամուլում

Դեպքը Լիբանանից մինչ Ամերիկա ընկած աշխարհագրական տարածքում ապրող հայերի շրջանակում` մեծ ոգևորություն, իսկ թուրք-մուսուլմանական աշխարհում մեծ տխրություն էր առաջ բերել: Ֆրանսիայի «La Figaro», Անգլիայի «The Outlook», «The Times», ԱՄՆ-ի «The Public Ledger of Philadelphia», Օսմանյան կայսրության «Peyam-ı Sabah» («Առավոտյան լուր»), «Journal d’Orient» թերթերում լույս տեսան հոդվածներ, որտեղ մահափորձը հավանության էր արժանանում: ԱՄՆ-ի «New York Times» թերթը մարտի 16-ի համարում ցեղասպանության մասին հակիրճ ներկայացնում էր նախկին Արտակարգ և լիզաոր դեսպան Մորգենթաուի բերանով, իսկ մարտի 18-ի համարում հայտնում էր, որ Թալեաթ փաշան Բեռլինում շատ հարմարավետ կյանք է վարում, համաձայն որոշ պնդումների` Բեռլինի բանկում 10 միլիոն մարկ ունի (Նաև ասում են, թե իթթիհադականները փախչելիս իրենց հետ մեծ չափով փող են տարել, սակայն Թալեաթի կին Հայրիեն տարիներ անց ասելու էր. «Բեռլինում շատ դժվարին օրեր ենք ապրել: Վաճառել ենք մատիս մատանիները, նույնիսկ վաճառել ենք նրան տված վերջին հուշանվերներն ու շքանշանները»):   

Խոստովանություն ոստիկանական բաժանմունքում

Սպանություն գործած Սողոմոն Թեհլերյանը 24 տարեկան ուսանող էր: Երբ ձերբակալվել է, գրպանում եղել է 12 հազար մարկ: Թեհլերյանին, ով ձեռնափայտի հարվածից 20 սմ խոր վերք ստանալու հետևանքով շատ արյուն էր կորցրել և այդ գիշեր գալարվել էր ջերմության մեջ, հաջորդ օրը տեսուչ ֆոն Մանթուֆելը թարգմանչի միջոցով հարցաքննել է որպես մեղադրյալի: Հարցաքննության ժամանակ Թեհլերյանն ասել է. «…Գերմանիա եկել եմ լոկ Թալեաթ փաշային սպանելու համար… Ընտանիքս մահացել է հայերի տեղահանությունների ժամանակ: Ես շատ պատահաբար եմ մահից փրկվել: Դեռ այդ ժամանակ երդվել եմ սպանել Թալեաթ փաշային… Հայկական ծագում ունեցող որոշ քաղաքացիներ Թալեաթ փաշային սպանելու համար ինձ փող են տվել… Լսելով, որ Թալեաթ փաշան սպանված է, քաղաքացիները հանգիստ շունչ կքաշեն և իմ այս հաջողության շնորհիվ ինձնով կհպարտանան: Սրա մասին մտածելիս ուրախանում եմ: Հանցագործությունը գործել եմ միայն այս զգացումն ապրելու համար»:

Մարդ եմ սպանել, սակայն մարդասպան չեմ

Թեհլերյանը 1921 թ. հունիսի 2-ին ժամը 9:30 կանգնեց
Շարլոտենբուրգի Երրորդ շրջանային դատարանի առաջ: Նրան պաշտպանելու համար մեծավ մասամբ Եվրոպայի և ԱՄՆ-ի հայկական սփյուռքի հավաքած 426 հազար մարկով վարձել էին Գերմանիայի ամենահայտնի երեք փաստաբաններին: Նիստը սկսվել է այն բանից հետո, երբ դատավոր դոկտոր Լեհմբերգը վկաներին և փաստաբաններին հիշեցրել է, որ դատավարությունը ոչ թե Հայաստանում, այլ Բեռլինում է, քաղաքական մեկնաբանությունների մեջ չմտնեն, մեղադրանքները դուրս չգան իրավական սահմաններից: Երբ դատավորը Թեհլերյանին հարցրել է. «Ցանկացե՞լ եք սպանել Թալեաթ փաշային», Թեհլերյանի պատասխանը եղել է` «Հարցը չեմ հասկանում, ասեցի, որ սպանել եմ»: Դատավորի այն հարցին, թե «Զղջում ե՞ք», մեղադրյալը պատասխանել է` «Ոչ, մարդ եմ սպանել, սակայն մարդասպան չեմ»:

Մեղադրյալները փոխվում են տեղերով

Երբ սկսեցին լսել վկաներին և մասնագետներին, թե մեղադրյալը մինչև հանցագործության օրն ինչեր է վերապրել, փոխվեց դատավարության ընթացքը: 1921 թ. հունիսի 3-ին, ինչպես գրում է «The New York Times» թերթը, մեղադրյալի աթոռին նստած էր ոչ թե Սողոմոն Թեհլերյանը, այլ Միություն և առաջադիմություն կուսակցության հզոր անդամ, օսմանյան վերջին սադրազամ Թալեաթ փաշան և իթթիհադականների գաղափարախոսությունը: Այսպես, օրինակ, դատավարությունն այդ օրից ի վեր հայտնի է ոչ թե «Թեհլերյանի դատավարություն», այլ «Թալեաթ փաշայի դատավարություն»:

Ինչպես պատմել է դատարանում, Թեհլերյանը ծնվել է 1897 թ. ապրիլի 2-ին Իրանի Բագառիճում: Երբ դարձել է չորս տարեկան, վաճառական հայրը տեղափոխվել է Երզնկա: Այդ ժամանակ Երզնկան մի քաղաք էր, որտեղ բնակվում էր մոտ 20 հազար հայ և 20-25 հազար թուրք: Թեհլերյանի ընտանիքը, որը բողոքական էր, Երզնկայում 14 տարի խաղաղ ապրել է:

Սողոմոնն ուներ երկու ավագ եղբայր, ամուսնացած, մեկ երեխա ունեցող ավագ քույր և երկու կրտսեր քույր` մեկը 15, մյուսը 16 տարեկան: Երբ սկսվել է առաջին համաշխարհային պատերազմը, միջնեկ եղբորը տարել են բանակ: 1915 թ. երբ Սողոմոնը 18 տարեկան էր, նրա ընտանիքը Երզնկայի և երկրի մյուս շրջանների հայերի հետ միասին սկսել է դեպի Դեր Զօր մահվան ճամփորդությունը: Քարավանը դեռ նոր էր դուրս եկել քաղաքից, երբ ժանդարմերիան ու բնակիչներից կազմված խմբերը սկսեցին գաղթականներին թալանել, որից հետո ժանդարմերիան կրակ բացեց նրանց վրա: Ժանդարմները նրա քույրերից մեկին տարել և թփուտներում բռնաբարել են: Գլխին հարված ստանալուց հետո երկու օր անց ուշքի եկած Սողոմոն Թեհլերյանն իրեն գտել է ավագ եղբոր դիակի վրա: Կացնահարված գլուխով եղբոր արյան մեջ էր շաղախված: Ճանապարհը լի էր դիակներով: Դիակների մեջ էր նաև մայրը: Իսկ քարավանի առջևից քայլող հոր, ավագ եղբոր և ավաք քրոջ` գրկին երեխան, ճակատագրի մասին այդ օրից ի վեր ոչինչ չգիտեր: 

Տխուր կենսագրություն

Վերջը` երկար պատմություն էր: Տարեց մի քուրդ կին նրան թաքցրել էր: Վերքերը լավանալուց հետո ծպտվել էր քրդական հագուստի մեջ և ճանապարհ ընկել դեպի Իրան: Դերսիմում թաքնվել էր երկու ամիս, Խարբերդի կոտորածից փրկված երկու հայի հետ միասին ցերեկները թաքնվել, գիշերները ճանապահը շարունակել են: Սնվելով խոտով և բույսերի արմատներով` անընդհատ արևելք են գնացել: Ընկերներից մեկը խոտից թունավորվել և մահացել է, մնացյալ երկու ընկերը երկու ամիս շարունակ քայլելուց հետո ապաստանել են ռուս զինվորների մոտ: Նախ` անցել են Իրան` Սալմաստ, այնուհետև Վրաստան` Թիֆլիս: Թիֆլիսում երկար ժամանակ հիվանդ պառկած Սողոմոնը մեկ տարի անց, երբ ռուսական բանակը գրավել է Երզնկան, քաջալերվելով եկել է Երզնկա, գտել ավերակների վերածված իրենց տունը և վերցրել տան մեջ թաքցրած իր ընտանիքի 4 800 ոսկին, այնուհետև վերադարձել Թիֆլիս: 1919 թ. Փետրվարին Ստամբուլ-Սալոնիկ-Սերբիա կրկին Սալոնիկ-Փարիզ-Ժնև ճանապարհով 1920 թ. սկզբին Բեռլին հասած Սողոմոն Թեհլերյանն այս ճանապարհորդությունների ընթացքում հաճախակի էպիլեպսիկ նոպաներ է ունեցել: Ինչպես պնդել է, առաջին նոպան ունեցել է, երբ տեսել է Երզնկայի իրենց ավերված տունը: 

Դատարանում տարբեր պահվածք

Թեհլերյանը դատարանում խոստովանության ժամանակ հայտնելով, թե չի հիշում այն, ինչ ասել է ոստիկանության հարցաքննության ժամանակ, պատմել է, թե ինքը չի իմացել, որ Թալեաթ փաշան ապրում է Բեռլինում, նրան պատահաբար հանդիպել է սպանությունից հինգ շաբաթ առաջ, որից հետո մայրը հաճախ է հայտնվել իր երազներում և ասել. «Գիտես, որ Թալեաթն այստեղ է, սակայն դու ուշադրություն չես դարձնում, արդեն դու իմ տղան չես»: Երբ այդ երազները սկսել է հաճախ տեսնել, 1921 թ. մարտի 5-ին տեղափոխվել է տիկին Դիթմանի տուն, որը գտնվում էր Հարդենբերգեր փողոցի 37 հասցեում` Թալեաթ փաշայի տան անմիջապես դիմաց: Մարտի 15-ին` չորեքշաբթի առավոտյան, երբ իր սենյակում գիրք կարդալով ժամանակ էր սպանում, Թալեաթ փաշային նախ տեսել էր պատշգամբում, այնուհետև փողոց դուրս գալիս: Մոր երազը կրկին աչքի առաջ է հայտնվել, ճամպրուկից վերցրել է զենքը և ճանապարհ ընկել: Թալեաթ փաշային, ով քայլելիս է եղել դեպի կենդանաբանական այգի, սպանել էր մեկ փամփուշտով: Ձերբակալության ժամանակ գրպանում եղել է 12 հազար մարկ, որը Երզնկայից բերած 4800 ոսկուց էր մնացել:

Վկաներ, պնդումներ

Առաջին օրը լսել են սպանության ականատեսներին, Թոհլերյանին ճանաչողներին և մասնագետ վկաներին: Թեհլերյանի երկու տանտերերն էլ ասել են, որ Թեհլերյանը լուռ, կիրթ, օրինակելի երիտասարդ է, պարի և լեզվի դասերի է հաճախել, գիշերները մթության մեջ մանդոլինայով տխուր երգեր էր երգում, մեկ-մեկ ուշագնաց է եղել, որոշ գիշերներ չի կարողացել քնել:

Մասնագետ վկաներից առաջինը հարցաքննել են բողոքական հոգևորական Յոհաննես Լեփսիուսին, ով 1890-ական թթ. ի վեր ծառայել է Արևելյան Անատոլիայում (Արևմտյան Հայաստան-Ակունքի խմբ.): Լեփսիուսը իր երկար ելույթի ժամանակ 1890-1915 թթ. ընկած ժամանակահատվածը ներկայացնելիս պատմել է, որ օսմանյան պետությունում բնակվող 1 850 000 հայերից 1 400 000-ը տեղահանության է ենթարկվել, որոնցից 80 տոկոսը մահացել է ճանապարհին և Դեր Զօրում: Նրանից հետո լսել են տեղահանության ժամանակ Զմյուռնիայում բանակի հարմանատար եղած գերմանացի գեներալ Լիման ֆոն Սանդերսին, ով ասել է, որ Թալեաթ փաշան պատասպանատու է տեղահանության համար, սակայն Թալեաթ փաշայից սպանության վերաբերյալ որևէ հրաման չի ստացել: 1915 թ. ապրիլի 24-ին Ստամբուլում ձերբակալելով Չանքըրը և Այաշ ուղարկած 280 հայ հասարակական գործիչներից մետրոպոլիտ Գրիգորիս Բալաքյանը պատմել է, որ այդ մահվան ճամփորդությունից միայն 16 հոգի է փրկվել: Մեկ այլ վկա` Արամ Անտոնյանը, պատմել է, որ երբ եղել է Հալեպում, տեսել է Թալեաթ փաշայի ստորագրությամբ տեղահանության հրամանը:

Տարբեր մեկնաբանություններ

Դատարանի նշանակած Բեռլինի ամենահայտնի հոգեբաններն ու նյարդաբանները համակարծիք էին, որ Թեհլերյանն էպիլեպսիկ հիվանդությամբ է տառապում, սակայն դրա հետ մեկտեղ հակասող տեսակետներ հայտնեցին առ այն, թե սպանության ժամանակ Թեհլերյանի գիտակցությունը տե՞ղն է եղել, թե՞ ոչ: Այս հարցը կարևոր էր, որովհետև 1870 թ. գործող Գերմանիայի քրեական օրենսգրքի համաձայն, եթե սպանությունը կատարվել է կանխամտածված, 211-րդ հոդվածով մահապատիժ էր սահմանվում: Եթե սպանությունը կանխամտածված չէ, ապա 212-րդ հոդվածի համաձայն` սահմանվում էր 5 տարվա ազատազրկում` պատիժը չթեթևացնելու պայմանով, եթե սպանությունը կատարվել է ծանր սադրանքի պարագայում, համաձայն 213-րդ հոդվածի` սահմանվում էր մինչև վեց ամիս բանտարկություն: Ըստ 51-րդ հոդվածի, եթե մեղադրյալը հանցագործություն գործելու պահին անգիտակից կամ էլ ծանր մտավոր հիվանդ է, անմեղսունակ ճանաչվելով կարող էր ազատ արձակվել: Հաջորդ օրը հրապարակվեց 12 հոգուց բաղկացած ժողովրդական ժյուրիի որոշումը` մեղադրյալն արդարացվում է 51-րդ հոդվածով:

Ինչու՞ Թեհլերյանն արդարացվեց

Գերմանական դատական գործընէացը կասկածի է ենթարկվում այն պատճառով, որ դատավարությունը շատ կարճ է տևել, վկաների ընտրությունը, որոնցից շատ քչերին են լսել, որ մեղադրյալի` ոստիկանության հարցաքննության ժամանակ և դատարանում ասածներն իրար հակասում են և որ դրանք անուշադրության են մատնվել, չեն հետաքննվել, դեպքի հետևում որևէ կազմակերպություն կանգնած եղե՞լ է, թե ոչ, չնայած մեղադրյալի հոգեկան հավասարակշռվածության վերաբերյալ մասնագետների հակասական զեկույցների` մարդասպանն անմեղ է ճանաչվել, դատախազը վերաքքնիչ դատարան է դիմել, այնուհետև դիմումը հետ է վերցրել, քանի որ բավարար փաստաթղթեր չեն եղել, իսկ Թեհլերյանը լքել է Գերմանիան: Սակայն պարզ է, որ այս որոշումը Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքում ձևավորված նոր աշխարհի կարգերի հետ է կապված: Սրա մասին վկայում է դատախազության` Պրուսիայի Արդարադատության նախարարությանն ուղարկած 1921 թ. մայիսի 26-ի գրությունը, որտեղ դատախազն ընդգծում է, թե հնարավոր է` դատավարությունը քաղաքական բնույթ ստանա, պաշտպանող կողմը առաջ քաշի սպանության համար առիթ հանդիսացած մոտիվը, նույնիսկ կարող են հարցաքննել, թե 1915 թ. տեղահանության ժամանակ Գերմանիան ինչ դեր է խաղացել` դրանով իսկ վնասելով թուրք-գերմանական հարաբերությունները: Այսպես, օրինակ, մեղադրյալների փաստաբաններն իրենց պաշտպանյալին պաշտպանելիս որդեգրել են նաև գերմանական կայսրության շահերը պաշտպանող ուղի, բացի այդ, ատենակալների վրա մեծ ազդեցություն է թողել այն, ինչ պատմել են Թեհլերյանի ընկերներն ու մասնագետ վկաները: Անհրաժեշտ է ավելացնել, որ ատենակալների ինստիտուտը դատական համակարգ մուտք է գործել 1919 թ., և այս հարցում դեռևս իրավական նորմեր չէին մշակվել: Պետք է, որ որոշման վրա ազդեցություն թողած լինի նաև այն, որ ատենակալները կարող էին որոշում կայացնել առանց բավարար հիմքերի:

Պատմության կամքը վեր է դատարանից

Լավ, Թեհլերյանի` այս կամ այն պատճառով իրավական սկզբունքներին դեմ արդարացումը հայ համայնքի նկատմամբ Թալեաթ փաշայի գործած հանցագործությունը վաղեմության ժամկետն անցած, իսկ Թալեաթ փաշային անմե՞ղ էր ճանաչելու: Ո՞վ և ինչպե՞ս էր հաշիվ պահանջելու մեկից, ով իր երկրում չդատապարտվելու համար փախել էր Գերմանիա, թեև հեռակա մահվան էր դատապարտվել, սակայն վստահ էր, որ Գերմանիան իրեն  իր երկրին չի վերադարձնի, և ով ընդհանրապես չէր զղջացել ողբերգության համար, որի ճարտարապետն էր եղել:

Ի պատասխան այս հարցադրման` դատավարությանը մոտիկից հետևած բժշկական ծառայության սպա, գրող Արմին Թ. Վագները, ով Թուրքիայում է եղել և տեղահանության ժամանակ 8 000 լուսանկար է նկարել, իր «Արդար որոշում» հոդվածում այսպես է պատասխանել. «… Թուլակազմ հայ ուսանողն ու լայնաթիկունք Թալեաթ փաշան այս դատավարության ժամանակ մնացել են հետին պլանում: Առաջին պլանում կիսով չափ բնաջնջված ժողովուրդի` գերեզմանից ելնելով պատերազմի սարսափներին  և դահիճներին իր  քայքայված ձեռքերը մեկնելը և այդ աննկարագրելի ցավը այս դատարանի ատյաններում աշխարհին գոռալով լսեցնել տալն էր: Ահա այս իրավիճակն ու այս դատավարությունը դարձել էր ամենակարևոր դատավարությունը, որը Գերմանիան երբևիցե տեսել էր: Այստեղ պատմված դեպքերի ուժն այնքան զորեղ էր, որ ատենակալները, չնայած բացահայտ սպանությանը, արդարացման որոշում կայացրեցին… Թեև անիրավացի է թվում դատավարությունը, թե թուրք պետական պաշտոնյան, ով հայ ժողովրդին ոչնչացնելու  հանցագործության մեջ մաս ունի, իր կյանքով է հատուցում, սակայն նրա սկսած ողբերգությունն այնքան սարսափելի է, որ, մարդասպանի կատարած հանցագործությունը, որը դատապարտելու փոխարեն, ինչպես լինում է բոլոր նման դեպքերում, ընկալվել է որպես մի ժողովրդի անհուսալիությունից փրկվելու ջանք… Սպանված նախարարի` արդարադատության միջանցքներում քայլող կնոջը` հագած սև չարշաֆ, աչքերի հատվածը բաց, ցավակցում ենք այնպես, ինչպես և առնվազն իրենց ամուսիններին աղետի ժամանակ կորցրած հարյուր հազարավոր կանանց: Սակայն պատմության կամոք, որը վեր է նաև ժողովուրդներից, Թալեաթի մահապատիժն իրականացվել է իր իսկ զոհերից մեկի ձեռքով»:

Մահափորձից հետո

Թալեաթ փաշայի սպանությունից 9 ամիս անց` 1921 թ. հուլիսի 18-ին, նախկին Ադրբեջանի անկախ հանրապետության ներքին գործերի նախարար Բեհբուդ Խան Ջևանշիրին Ստամբուլի Բեյօղլուում գտնվող «Pera Palace» հյուրանոցի առջև սպանել է Միսակ Թոռլաքյան անվամբ մի հայ, ով Ստամբուլում դատվել է անգլիացի սպաներից կազմված դատարանում: Թեհլերյանի դատավարության նման շեշտվել է, որ ներքին գործերի նախարար եղած ժամանակ Ջևանշիրը հայերի նկատմամբ գործել է հանցագործություններ: Ընդունելով, որ Թոռլաքյանը սպանությունը կատարել է էպիլեպսիկ նոպայի ազդեցության տակ` արդարացվել է:

Սաիդ Հալիմ փաշայի սպանությունը

1921 թ. դեկտեմբերի 6-ին Թալեաթ փաշային նախորդած սադրազամ Սաիդ Հալիմ փաշան Հռոմում դարձավ չբացահայտված սպանության զոհ: Հետագայում Արշավիր Շիրակյանն այս դեպքն իր վրա վերցրեց, սակայն երբ 1931 թ. Քուշչուբաշը Էշրեֆը Աթենքում իրեն այցելած Եգիպտոսի խտիվ (փոխարքա-Ակունքի խմբ.) Աբաս Հիլմի փաշայի վստահաված անձ Նաֆի բեյին ասել է, թե 1914 թ. Աբբաս Հիլմի փաշայի նկատմամբ մահափորձի նախաձեռնության մեջ դեր չեն խաղացել ո’չ Սաիդ Հալիմ փաշան, ո’չ էլ իթթիհադականները, ինչպես պատմում է Քուշչուբաշը Էշրեֆը, Նաֆի բեյը տխրությամբ ասել է. «Վա~յ, վա~յ… անմեղ մարդու արյուն հոսեց… Ցավալի է… սխալ գործեցինք»: Սաիդ Հալիմ փաշային սպանել է իտալական հպատակություն ստացած մի բուլղար, ում պատրաստել է իտալական Կարբոնարի կազմակերպությունը: Այս աշխատանքի համար որոշակի գումար է վճարվել նաև Բուլղարիայի կառավարությանը:  

Բահաեդդին Շաքիր և Ջեմալ Ազմի

1922 թ. ապրիլի 17-ին Հատուկ կազմակերպության առաջնորդներից դոկտոր Բահաեդդին Շաքիրը և Տրապիզոնի նահանգապետ Ջեմալ Ազմին` «մահակով մութասարրըֆ» մականունով, Բեռլինում Թալեաթ փաշայի կնոջ` տիկին Հայրիյեյի և իթթիհադական դոկտոր Ռուսուհի հետ երեկոյան զբոսանքի ժամանակ անհայտ անձանց կողմից սպանվում են: Գերմանական ոստիկանությունը, որն ասում էր` ենթադրաբար մահափորձ կատարողները կապ ունեն Հայ վրիժառուների միության հետ, հանցագործներին գտնելու համար 50 հազար մարկ պարգև խոստացավ, սակայն ոչ ոքի չկարողացավ ձերբակալել: Հետագայում Արամ Երկանյանն ու Արշավիր Շիրակյանը հայտնեցին, որ իրենք են իրականացրել մահափորձը:

Ի՞նչ եղավ Թեհլերյանը

«Հայոց ազգային հերոս» հռչակված Թեհլերյանն արդարացվելուց հետո վերցրել է Սողոմոն Մելիքյան ազգանունը և կորցրել իր հետքերը: 1956 թ. երբ հրապարակվել է դաշնակցականների` 1919 թ. գարնանը Երևանում տեղի ունեցած 9-րդ համաշխարհային կոնգրեսի` հայ հասարակության նկատմամբ հանցագործություն իրականացրած 101 հոգու ցուցակը, այս թեմայի վերաբերյալ Թեհլերյանն ասել է, որ իր ստանձնած պարտավորությունը կյանքի կոչելը իր համար կպչուն միտք էր դարձել: 1960 թ. մայիսի 26-ին ԱՄՆ-ի Սան Ֆրանցիսկո քաղաքում 64 տարեկան հասակում Թեհլերյանը մահացել է: Թաղվել է Ֆրեզնոյի Արարատ հայկական գերեզմանոցում: Այսօր որոշ հայկական աղբյուրներ նշում են, որ երբ Թեհլերյանը 1920 թ. մեկնել է Ստամբուլ, սպանել է Մկրտիչ Հարությունյան կամ էլ Հարություն Մկրտչյան անունով մի հայի, ով, համաձայն որոշ պնդումների, կապված է եղել օսմանյան գաղտնի ոստիկանության հետ և հենց նա է ոստիկանությանը տվել 1915 թ. ապրիլի 24-ին Ստամբուլից աքսորված հայ առաջնորդների ցուցակը:

Թալեաթ փաշայի ոսկորները

Համաձայն Մուրադ Բարդաքչըի` Թալեաթ փաշայի կինը` տիկին Հայրին, 1931 թ. ընտանիքի բարեկամ «Դոյչ» բանկի տնօրեն Վասսերմանից նամակ է ստացել, որտեղ վերջինս հիշեցրել է, թե համաձայն գերամանական օրենքների` դիակն առանց թաղելու կարող են պահել ամենաշատը 10 տարի, իսկ այդ ժամանակն ուր որ է լրանալու է: Տիկին Հայրիյեն նամակը ստանալուն պես գնում է Շյուքրյու Սարաչօղլուի մոտ: Սարաչօղլուն ասելով, թե «հարցն իմ ուժերից վեր է», կազմակերպում է նրա հանդիպումը Աթաթուրքի հետ: Չանքայայում սկսված հանդիպումը երեկոյան շարունակվում է Թահսին Ուզերի տանը: Հանդիպման ավարին, որին մասնակցել են որոշ նախարարներ ևս, Աթաթուրքը ասել է. «Ինձանից այս պահին մի պահանջեք, որ դին բերեմ, այս թեմայի շուրջ Գերմանիայի հետ հաշիվներ ունենք, թույլ տվեք` հիմա թաղեն, երբ որ ժամանակը գա, ես անձամբ կբերեմ աճյունը», սակայն չի կարողացել խոստումը կատարել: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Ադոլֆ Հիտլերը, ցանկանալով լավացնել թուրք-գերմանական հարաբերությունները, Թալեաթ փաշայի ոսկորները ուղարկել է Գերմանիայից: 1943 թ. փետրվարի 25-ին Սիրքեջի կայարանից վերցրած աճյունը նախ տարել են Շիշլիի հիվանդանոց, այնուհետև հաջորդ օրը աննախադեպ զինվորական արարողակարգով ամփոփել են Շիշլիի Ազատության հուշահամալիրի բլուրում: Թափորի առջև եղել է նաև հանրապետության նախագահ Իսմեթ Ինոնյուի ծաղկեպսակը:           

Օգտագործված Գրականություն

1.    Mustafa Çolak, “Tehcir Olayını’nın Propaganda Sürecindeki Doruk Noktası: ‘Talat Paşa Davası’”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Sayı 58, Cilt: XX, Mart 2004.

2.    The Caseof Soghomon Tehlirian, Yay. Haz. Vartkes Yeghiayan, Glendale, California, 2006.

3.    Hasan Babacan, Mehmed Talat Paşa 1874-1921 (Siyasi Hayatı ve İcraatı), TTK Yayınları, Ankara 2005.

4.    Talat Paşa Davası, Tutanaklar, Yay. Haz. Doğan Akhanlı, Belge Yayınları, İstanbul 2003.

5.    Dilek Zaptçıoğlu, “Talat Paşa Davası”, Cumhuriyet, 23 Nisan 1993.

http://www.hyetert.com/yazi3.asp?Id=407&DilId=1

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

  1 comment for “Հայերի Նյուրմբերգը

  1. ԿԱՐԷՆ Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ
    2012/06/04 at 22:58

    Անակնկալ գիւտ եղաւ ինձ համար աշխատանքային նշանակութիւն ստացող այս կայքը։ Այսուհետեւ հաւաստի տեղեկութիւնները որոնելու եմ այստեղ։
    Մէկ-երկու նկատառումներ ունեմ Քրիստոս Յիսուսի մասին հայերի մէջ առաջին յիշատակութիւնների եւ Վարդապետութիւնը ընդունելու մասին։ Բայց այս առիթով ուրիշ անգամ եւ ուրիշ տեղ…
    Այնուհանդերձ մի սպրդած վրիպակի վրայ խնդրում եմ Ձեր ուշադրութիւնը։
    Պէտք է լինի ՆիւրՆբերգ — NürNberg
    Յարգանօք եւ լաւագոյնս մաղթանքներով…

    Հարգելի’ Կարէն Սիմոնեան, շատ ուրախ ենք, որ կայքէջը Ձեզ դուր է եկել: Սիրով ընդունելով Ձեր դիտողութիւնը` նաեւ նշենք, որ NürNberg բառը որքան որ գրւում է ՆիւրՆբերգ ձեևով, նոյնքան էլ` ՆիւրՄբերգ: Պատկերը նոյնն է ռուսերէն և եւրոպական լեզուներում, որոնցից ազդուել է հայերէնը:
    Լաւագոյն մաղթանքներով` Հայկազուն Ալվրցեան

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *