Փոքրամասնությունների վերաբերյալ եզակի աշխատություն

Թուրքիայում փոքրամասնությունների վերաբերյալ անիմաստ անտեղյակության պատճառներից մեկն էլ այն է, որ այս հարցի մասին աշխատություններն այնքան քիչ են, որ, կարելի է ասել, չկան, սակայն հիմա ընթերցողը Թուրքիայի փոքրամասնությունների վերաբերյալ շատ եզակի և ընտրյալ աշխատություններից մեկի հետ հանդիպում է երես առ երես: Այս աշխատության մեջ պրոֆեսոր Սամիմ Աքգյուլն այս դժվարին և վտանգավոր հարցը քննում է հազար ու մի տեսանկյունից:

ԲԱՍՔԸՆ ՕՐԱՆ

Մեր երկրում այդքան էլ չգիտեն փոքրամասնություն-մոքրամասնության մասին: Այն, ինչ գիտենք, բաղկացած է երեք բառից` հայեր, հույներ, հրեաներ:

Սա ունի երկու պատճառ.

  1. Դպրոցներում մեծացել ենք` անտեղյակ քննադատական մտքից: Դպրոց-հայրիկը մեզ անգիր է սովորեցրել այս երեք բառը:
  2. Ազգը բաղկացած է «առավելություն և դասակարգ չունեցող զանգվածից», կրոնական և էթնիկ տեսանկյունից պնդել են, որ ժայռաբեկորի նման ամբողջական պետության տեսակ է, այսինքն` «ազգ-պետություն է», հակառակը մտածել արգելված է եղել, և ամեն մի հարմար առիթով պատժել են: Մարդկանց բանտարկել, կուսակցությունները փակել են: Սահմանադրության մեջ հազար անգամ հանդիպող «Պետությունը երկրի և ազգի հետ անբաժանելի է» սկզբունքը ազգ-պետություն տրամաբանության մեջ բռնությամբ կիրառել են`  օգտագործելով քաղաքական կուսակցությունների մասին օրենքի 81-րդ հոդվածի հայտնի դրույթը, թե «փոքրամասնություններ ստեղծելով` վտանգում են ազգի ամբողջականությունը»: Կարծես փոքրամասնությունն իրենցից չէ, այլ մի բան է, որը կարելի է ստեղծել հետագայում:

Երբ իրավիճակը սա է, փոքրամասնություննե’ր, եթե նույնիսկ միայն պնդեք, որ ձեզ «պաշտոնապես», այսինքն` Լոզանի հաշտության պայմանագրով ընդունել են որպես փոքրամասնություն, չեք կարող ձեզ փրկել, որովհետև Լոզանով հիշատակվածները միայն այս երեքը չեն: Սա էլ ունի երկու պատճառ.

  1. Պրոֆեսոր Սամիմը ևս իր գրքում ասում է, որ Լոզանում սրանցից և ոչ մեկի անունը նույնիսկ մեկ անգամ չի հիշատակվում որպես փոքրամասնություն: Լոզանում հիաշատկվում է միայն «Թուրքիայի Հանրապետության քաղաքացի ոչ մուսուլմաններ», սակայն մենք` ամենաուսյալներս անգամ այս մասին չգիտենք: Նույնիսկ եթե ասեն, չեն հավատա: Մեծ մասը ասորիների անունը լսել է, սակայն չգիտի, որ համաձայն Լոզանի` ասորիները ծագումով ամենահին ոչ մուսուլման ամենաբնորոշ փոքրամասնությունն են: Մեծամասնությունը չի լսել, որ մեր պետությունը, օգտվելով այն հանգամանքից, որ նրանք գյուղացի չեն, նրանց նկատմամբ խտրականություն է կիրառել:
  2. Ի հակադրություն մեր մտածածի` համաշխարհային գիտական գրականության մեջ փոքրամասնությունները չեն ընկալվում միայն կրոնական իմաստով: Բավական ժամանակ է անցել, ինչ 1789 թ. ստեղծվել և գրականության մեջ է մտել «ազգային» փոքրամասնություն եզրը: Փոքրամասնությունները, սկսած Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից, բնորոշվել են հայտնի եզրով` «ռասայական, լեզվական, կրոնական փոքրամասնություններ»: Սկսած Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից` այս բնորոշումը մի թեթև փոփոխության է ենթարկվել` դառնալով` «էթնիկ, լեզվական, կրոնական փոքրամասնություն», սակայն Թուրքիան Ազգային ազատագրական պատերազմում հաղթանակ տանելու առավելությամբ կարողացել է այնպես անել, որ Լոզանում փոքրամասնություն ճանաչվեն միայն «ոչ մուսուլմանները», իսկ քրդերի ու ալևիների համար Թուրքիան ազատել է իրեն այս կարգավիճակից և այս հարցի վերաբերյալ միջազգային պարտականություններից:

Պարզապես անցնենք գրքի կարևորությանը:

Եթե կցանկանաք, արդեն ադրադառնանք գրքին: Թուրքիայում փոքրամասնությունների վերաբերյալ անիմաստ անտեղյակության պատճառներից մեկն էլ այն է, որ այս հարցի մասին աշխատություններն այնքան քիչ են, որ, կարելի է ասել, չկան: Նույնիսկ մի ձեռքի 5 մատը չի լրանա, եթե թվարկենք:

Պրոֆեսո Սամիմ Աքգյոնուլի աշխատություններն ու սույն աշխատանքը այս առումով շատ կարևոր են: Այս դժվարին ու վտանգավոր հարցը քննում է հազար ու մի տեսանկյունից: Նախ` նախաբանում և առաջին գլխում փոքրամասնություն եզրը ներկայացնում է որպես «փոխառված»: Այս տհաճ իրավիճակը ծագում է և’ մինչև 1454 թ. ստեղծված միլլեթների համակարգից, և’ նրանից, որ նաև ազգ-պետության փոքրամասնությունները ընդունվում են որպես քաղցկեղ, որպես հինգերերոդ շարասյուն: Պրոֆեսոր Սամիմը իր գրքի մնացած երեք բաժիններում փոքրամասնություններին դիտարկում է (Թուրքիայի ոչ մուսուլմաններին, Հունաստանի թուրքերին, Ֆրանսիայի թուրքիացիներին) հատկապես կրոնի տեսանկյունից:

Սակայն կրոնական փոքրամասնությունների խնդիրը չի՞ ավարվտել, երբ ավարտվել են կրոնական պատերազմները: Ավարտվել էր, Եվրոպայում էր ավարտվել, սակայն Բալկաններում և Միջին Արևելքում դեռևս շարունակվում է: Այս երկու տարածաշրջանում ազգային ինքնության ամենակարևոր տարրը ոչ թե ազգն ու լեզուն, այլ կրոնն է: Դրա համար էլ  քննում է կրոնի տեսանկյունից: Եթե Թուրքիայում թուրքերն ու քրդերը այլ կրոնից լինեին, ապա ի՞նչ կլիներ մեր վիճակը. հավանաբար մտածել եք այս մասին: Մեզ մոտ ոչ մուսուլման թուրքին ասում ենք թու՞րք, թե՞ «ոչ մուսուլման քաղաքացի» եզրի կարճ տարբերակով` «քաղաքացի»: Ամեն ինչ թողեք մի կողմ, Սահմանադրական դատարանն այս իրականությունը երեք (1971 թ., 1974 թ., 1975 թ.) անգամ բացահայտ հայտարարել է, որոնցից մեկն էլ Իրավական գլխավոր խորհրդի որոշումն է. Բարձրագույն ատյանը հայտարարելով, թե «Ոչ թուրքերի ստեղծած իրավաբանական անձանց արգելվում է անշարժ գույք ձեռք բերել», նկատի ուներ Բալըքլըի հունական հիվանդանոցի վաքֆի եկամուտների կառավարիչներին, որոնք բոլորն էլ Թուրքիայի Հանրապետության քաղաքացի հույներ են (08.05.1974, օրենք համար 1971/2-820E և 1974/505K):

Բնականաբար մեր պետության մյուս հաստատություններն ու մեծերը Սահմանադրական դատարանին այս հարցում միայնակ չեն թողել: Այս հարցը սկիզբ է առել 24-ի Սահմանադրությա 88-րդ հոդվածից, որտեղ «Թուրքիայի քաղաքացիներ, առանց կրոնի և ռասայի խտրականության, բոլորը քաղաքացիության տեսանկյունից կոչվում են թուրք» նախադասության մեջ «քաղաքացիության տեսանկյունից» արտահայտությունը թյուրքականության  հայտնի կողմնակից Համդուլլահ Սուփհիի «Նրանք քաղաքացի կարող են լինել, սակայ թուրք` ոչ» արտահայտության հիման վրա ստեղծված բանաձև է**: Դրանից հետո պետական մարմիններն ու այրերը անսպասելիորեն սրան հավատարիմ որոշումներ են կայացրել, որոնք շարունակվում են ցայսօր: Հայտնի է, թե 1942 թ. Ունեցվածքի հարկի ժամանակ ինչեր են տեղի ունեցել: 1988 թ. Ընդդեմ նենգադուլների պաշտպանության խորհուրդը գլխավորապես կասկածելի հայտարարեց «Պետության ներսի տեղացի օտարներին (թուրքահպատակներին)»: Ստամբուլի 2-րդ վարչական դատարանն իր 17.04.1966 թ. կայացրած որոշման մեջ հույն քաղաքացու համար կիրառել էր հետևյալ արտահայտությունը` «Թուրքիայի Հանրապետության օտարահպատակ քաղաքացի»: Եթե Մյուլքիեում այս դատավորը լիներ իմ ուսանողը, ապա շատ դժվարությամբ առաջին կուրսից կփոխադրվեր երկրորդ կուրս, որովհետև մարդը կամ քաղաքացի է կամ էլ օտար: 1965 թ. թիվ 625 հոդվածի 24/2 կետի համաձայն` ոչ մուսոլման քաղաքացիների դպորցներում պահանջվում է փոխտնօրեն նշանակել մեկին, ով «թուրք ազգից և Թուրքիայի Հանրապետության քաղաքացի է»: Ազգային պաշտպանության նախարար Վեջդի Գյոնուլը 2008 թ. նոյեմբերի 10-ին ասել է. «Եթե հույներն ու հայերը լինեին, ապա այսօր նման ազգային պետություն կարո՞ղ էինք ունենալ»: Լավ, մոռացեք այս բոլորը, այս երկրում Ներքին գործերի նախարարը (Մերալ Աքշեներ) Օջալանին ասել է «հայի ծնունդ», և նրա դեմ անգամ 301 հոդվածով դատական գործ չի հարուցվել, որովհետև Թուրքիայի Հանրապետության ոչ մուսուլման քաղաքացիներին թուրք ազգից ստորադասելն արդեն «պաշտոնական բնույթ» է ստացել: Թուրքերի նկատմամբ զրպարտանքը հանցանք է, սակայն նրանք զրպարտելու մեջ ազատ են: Ահա գիրքը քննում է բոլոր այս հարցերը:

*Վերցված է գրքում տեղ գտած Բասքըն Օրանի    առաջաբանից:

** Տե’ս, Bkz. Mesut Yeğen, Müstakbel Türk’ten Sözde Vatandaşa, İstanbul: İletişim, 2006, s. 102-103.

http://www.agos.com.tr/azinliklar-uzerine-nadir-bir-calisma-194.html

Leave a Reply

Your email address will not be published.