Դա ցեղասպանություն է, պարո’ն վարչապետ

Թաներ Աքչամ

Թալեաթ փաշան, 1916 թ. հոկտեմբերի 7-ին Ջեմալ փաշային մի հեռագիր ուղարկելով, բացատրում է, թե ինչու են հետագայում բռնագրավել հայերի գույքը. «Նպատակը այս վայրի գոյությունը լիովին վերացնելուն էր ուղղված»: Հիմա սրան ի՞նչ կասի պարոն վարչապետը:

Չգիտես թե ինչու, ցանկացա որոշ հարցեր ուղղել վարչապետ Էրդողանին, ով Ապրիլի 24-ին ասում է. «Իմ ազգը ցեղասպանություն չի իրագործի», «Մուսուլմանների պատմության մեջ ցեղասպանություն չի եղել»: Երբ նրա ասածները որպես ճշմարտություն եմ ընդունում, որոշ լուրջ հարցեր են ի հայտ գալիս, որոնց պատասխանները չեմ կարողանում տալ: Հուսով եմ, որ դրանց կկարողանա պատասխանել մեր վարչապետ: Նպատակս ոչ թե բանավիճելն է, այլ ընդամենը որոշ օսմանյան վավերագրերի հղումներ անելը և վարչապետից պատասխան ստանալը` դրանց նշանակության վերաբերյալ: Քանզի սույն հեռագրերը պատկանում են 1915 թ. օսմանյան կառավարության ներքին գործերի նախարարը եղած Թալեաթ փաշային:

Առաջին հեռագիրը 1915 թ. օգոստոսի 29-ին ուղարկվում է Անկարա: Հեռագրում Թալեաթ փաշան ասում է. «Արևելյան վիլայեթներին վերաբերող Հայկական հարցը լուծվել է: Այլևս կարիք չկա անտեղի բռնություններով ազգին և կառավարությանը խայտառակել»: Հեռագրի լեզուն շատ պարզ է. ընդունվում է, որ մինչև օգոստոսի 29-ը հանցագործություններ են կատարվել, և քանի որ օգոստոսի 29-ի դրությամբ Հայկական հարցը լուծված էր, բռնությունների դիմելն այլևս անտեղի էր համարվում: Այդ պատճառով էլ նա ասում է, թե անիմաստ բռնությունների կարիքը չկա:

Հարցս շատ հասարակ է, հարգելի’ վարչապետ, 10 տարի է, ինչ կառավարություն եք ղեկավարում: Ըստ Ձեզ` Թալեաթ փաշան, որպես ներքին գործերի նախարար, ինչու՞ է տարբերություն դնում «անտեղի» և «տեղին» բռնության միջև: Ո՞րն է ոչ տեղին, այսինքն` անիմաստ և ոչ ճիշտ բռնությունը: Ո՞րն է «տեղին» բռնությունը: Ովքե՞ր են այդ «անտեղի» և «տեղին» բռնություններն իրագործողները: Եթե «ազգը» չէ, որի մասին խոսում եք, ապա ովքե՞ր են:

Հենց այդպես, կառավարության մի իրավասու բացահայտ կերպով ասում և ընդունում է, որ հանցագործություններ են կատարվել և դրանք տարբերակում որպես «անտեղի» և «տեղին» ոճրագործություններ: Մեկ հարց ևս. արդյոք ի՞նչ տեսակի գործողություններ իրականացվեցին  այդ «տեղին և անտեղի» ոճիրները կատարածների նկատմամբ, գիտե՞ք:

Լա’վ, իսկ ի՞նչ էր Հայկական հարցը, որը լուծում էր պահանջում: Եվ ըստ ինչի՞ էր ենթադրվում, որ այն «լուծվել է»:

Սույն թեմայի վերաբերյալ ընթերցենք Թալեաթ փաշային պատկանող երկու առանձին հեռագիր ևս: Առաջինը դարձյալ 1915 թ. օգոստոսի 29-ով է թվագրված: Գրեթե բոլոր նահանգներ հղված այս հեռագրում նույնպես ասվում է. «Հայերի գտնված շրջաններից նրանց արտաքսումից և նշանակված վայրեր ուղարկվելուց կառավարության ակնկալած հիմնական նպատակն ուղղված է այս տարրի` կառավարության դեմ միջոցներով և գործողություններով հանդես գալ չկարողանալուն և Հայաստանի կառավարություն ստեղծելու նրանց ազգային նպատակները իրագործել չկարողանալու վիճակին հասցնելուն»:

Այս հեռագրի կապակցությամբ հետևյալ հարցի պատասխանն եմ ակնկալում. ինչպե՞ս է լինելու հայերին` հայաստանյան կառավարություն ստեղծելու պես ազգային դատին հետևել չկարողանալու դրության մեջ դնելը: Եթե 1 ու կեսիս 2 միլիոն հայի իր տնից-տեղից հանես, վերաբնակեցնես Սիրիայում, ինչպե՞ս կլինի, որ «ազգային դատին հետևող» հայերը հրաժարվեն այդ դատը պաշտպանելուց: Եթե մի ազգ, որի առնչությամբ մտածում են, թե նա իր սեփական հայրենիքում ազգային դատին է հետամուտ լինում, բռնի ուժով մեկ այլ վայր փոխադրվի, ինչու՞ նա պետք է հրաժարվի այդ ազգային դատին հետամուտ լինելուց: Օրինակ, եթե ազգային դատը պաշտպանող Դիարբեքիրի ժողովրդին հարկադրաբար Դեր Զոր աքսորես, ի՞նչ կլինի: Հակառակը չի՞ լինի, այսինքն` ավելի շատ հետամուտ չե՞ն լինի: Եվ հատկապես ի՞նչ է նշանակում «ազգային դատին հետամուտ լինել չկարողանալու վիճակին հասցնել»:

Ձեզ հետաքրքրո՞ւմ է այս հարցին իմ պատասխանը: Եկեք` այդ պատասխանը որոնենք մեկ այլ փաստաթղթում, որը ևս պատկանում է Թալեաթ փաշային: Այն տեղ է գտել Հալեպում վերաբնակեցման գործի համար պատասխանատու Նայիմ բեյի հուշերում: Վերջինիս համաձայն` նշյալ հեռագիրը ուղարկվել է 1915 թ. նոյեմբերին: Ցավոք, մեր ձեռքի տակ չկա Նայիմ բեյի հուշերի օսմաներեն բնագիր տարբերակը: Հուշերը պահպանվել են անգլերեն, ֆրանսերեն և հայերեն թարգմանություններում: Հեռագիրը հետևյալն է. «Հայտնի անձանց աքսորը երկրի հետագա բարօրության ապահովման համար է, որովհետև անկախ այն բանից, թե նրանք որտեղ են վերաբնակեցվել, քանի որ չեն հրաժարվի իրենց տարաբախտ գաղափարներից, նրանց թիվը հնարավորինս նվազեցվել է»:

Մեր հարցի պատասխանը հստակեցվեց. պարզվում է, որ հայերին` իրենց ազգային դատին հետամուտ լինել չկարողանալու վիճակին հասցնել կարողանալու համար պետք է նրանց թիվը հնարավորինս նվազեցնել: Արդեն իսկ հրամաններն իրար էին հաջորդում` Սիրիա ուղարկված հայերի թիվը այստեղի մուսուլման բնակչության 10 տոկոսի մակարդակից ցածր պահելու նպատակով: Եկեք միասին ընթերցենք այդ հրամաններից մեկը. «Հայերի վերաբնակեցման համար հատկացված շրջանը փոխվել և ընդարձակվել է` տեսնված անհրաժեշտության հիման վրա: (1) Քերքյուք սանջակի` Իրանի սահմանից 80 կմ հեռավորության վրա գտնվող գյուղերն ու ավանները Մոսուլի վիլայեթի հարավային և արևմտյան շրջանները` գյուղերը ներառյալ: (2) Դեր Զոր սանջակի հարավը և արևմուտքը, որն ընդգրկում է նաև Դիարբեքիրի սահմանից 25 կմ հեռավորության վրա գտնվող տարածքը և Խաբուր ու Եփրատ գետերի հովիտներում տեղակայված քաղաքները և ավանները: (3) Բացառությամբ Հալեպի վիլայեթի հյուսիսային շրջանի` այս նահանգի արևելյան և հարավային, ինչպես նաև` հարավ-արևմտյան շրջաններում գտնվող բոլոր գյուղերում և ավաններում հայերը կցրվեն և կվերաբնակեցվեն` մուսուլման բնակչության համեմատ 10 տոկոս կազմելով»:

Այդ պատճառով շրջաններից գրեթե ամեն շաբաթ բնակչության մասին տեղեկություններ էին հարցվում: 1916 թ. գարնան ամիսներին մարդահամար անցկացնելու նպատակով մեջլիսին հավելյալ բյուջե տրամադրելու առաջարկ ներկայացվեց և գումար պահանջվեց: Երբ սույն առաջարկը մերժվեց, գաղտնի դրամական հատկացումներից գումար ուղարկվեց մարդահամար կազմակերպելու համար: Հարկադրյալ կերպով Սիրիա նետված հայերից ողջ մնացածներին մեկ առ մեկ հաշվելը համարվեց գաղտնի հատկացված գումարով լուծվելիք խնդիր: Արդյոք ի՞նչ է մտածում վարչապետը այն կառավարության մասին, որը իր սեփական քաղաքացիների թվի մասին տեղեկանալու նպատակով գաղտի գումար է հատկացնում այդ գործին:

Այն շրջաններում, որոնք հարմար էին համարվել հայերի բնակեցման առումով, մուսուլման բնակչության թիվը մոտ 2 միլիոն է: Դժվար չէ գտնել այն հարցի պատասխանը, թե ամենահամեստ հաշվարկով աքսորված 1,2 միլիոն հայերն ինչպես էին 2 միլիոն մուսուլման բնակչության 10 տոկոսը կազմելու: Հայերը 1916 թ. սպանվել են այն գործընթացի շրջանակներում, որն սկսվել է Ռես-ուլ-Այնում և ողջ ամառը շարունակվել Դեր Զորի շրջակայքում: Հայերին «ազգային դատին հետևել չկարողանալու վիճակին հասցնելու» համար այլ միջոցների էլ են դիմում, որոնցից մեկն էլ հայ ազգի մշակութային և պատմական հետքերը «լիովին վերացնելն էր»: Կրկնում եմ. մի ազգի մշակութային և պատմական հետքերը «լիովին վերացնելը»… Դա ոչ թե ես եմ ասում, այլ դարձյալ` Թալեաթ փաշան: Նա Ջեմալ փաշային 1916 թ. հոկտեմբերի 7-ին հղած հեռագրում հետևյալ կերպ է բացատրում, թե ինչու են Սսի հայկական կաթողիկոսարանի գույքը բռնագրավել, և ինչ պատճառով է կաթողիկոսն աքսորվել Սսից. «…նպատակն ուղղված է այդ վայրի գոյությունը լիովին վերացնելուն, վայր, որտեղ հայերը ենթադրում են, թե Կիլիկիայում շատ մեծ պատմական և ազգային հարստություններ կան, և որը իբրև թե եղել է հայկական կառավարության ամենավերջին արքայանիստ կենտրոնը»: Թալեաթը խոսում է սույն շրջանի բոլոր հայերին աքսորելուց հետո Սսում մնացած հայկական գոյությունը մեջտեղից վերացնելու մասին: Թերևս մեր վարչապետը տեղյակ չէ, որ 1948 թ. դրությամբ դրան ցեղասպանություն են ասում, բայց մենք գիտենք:

«Մեր ազգին մի’ ստիպեք ասել, թե նա ցեղասպանություն է իրագործել»: Սակայն վերոհիշյալ գործողությունները պետք է, որ ոմանք արած լինեին: Նրանք ովքե՞ր են արդյոք:

takcam@clarku.edu

http://www.taraf.com.tr/haber/bu-soykirimdir-sayin-basbakan.htm

Թարգմանությունը` Մելինե Անումյանի

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *