Էրզրում, Թորթում, Բաղբաշը գյուղի Հահո (Խախուլի), Սուրբ Քառասնից, Խախվա վանք հայկական վանքերը

Խախու, Խախուլի, Սուրբ Քառասնի (Գարասնի), Սուրբ Աստվածածին, Խախվա Վանք հայկական վանքերը

Արտաշես Ս. Խոջասարյան

1. Աշխարհագրական դիրքը

Սուրբ Մարիամ Աստվածածնին նվիրված եկեղեցու Խախու (Խախուլի) հայկական վանքը (1), (6), գտնվում է Էրզրում նահանգի Թորթում գավառի Բաղբաշը գյուղում: Հայերով հոծ բնակեցված այս վայրը կոչվել է նաև Արմանի, Արամու, Նաիրի, Ուրարտու, Արմինա, Արմանսթան, Հայասսա, Հայաստան, Էրմենիստան և Մեծ Հայք: Վանքը գտնվում է Տայք (Թաո) կոչված Հայկական բարձրավանդակում, որի մեջ մտնում  է նաև Արդվինի մի հատվածը և Էրզրումը (Կարին): Վանքը կարևոր կենտրոն է եղել փոքրիկ արհեստների համար, որոնք զարգացրել են հայտնի հայ հոգևորականները: 1876-1881 թթ. թուրքերը վանքը վերածել են մզկիթի, 20-րդ դարի սկզբին ռուսական բռնազավթման ժամանակ մի կարճ ժամանակահատված գործել է որպես եկեղեցի, սակայն ռուսների նահանջից հետո կրկին վերածվել է մզկիթի: 1981 թ. Թուրքիայի Հնարապետության Մշակույթի նախարարությունը գրանցել և ներառել է անշարժ մշակութային ժառանգության պահպանության ցանկի մեջ:     

2. «Ծագման» շուրջ քննարկումներ

Թուրքացման-իսլամացման քաղաքականությամբ ջնջում են հայերի պատմության հետքերը: Սուրբ Աստվածածին վանքը կոչվել է Թորթումի Բաղբաշը եկեղեցի, Խախո եկեղեցի, իսկ հետագայում` մզկիթի վերածվելուց հետո` Թաշ մզկիթ: Այսպիսով` այն պատմական վայրերը, որտեղ հայերը ծնվել-մեծացել են, ձեռքից վերցրել, կամայական անվանափոխել են, հիմա ժխտում են մնացած ոգին անգամ: Եկեղեցին ու մզկիթը «միասին» գոյություն չունեն, եկեղեցին վերածվում է կամ մզկիթի կամ էլ թանգարանի: Սա էլ կոչվում է «հանդուրժողականություն»:

Մինչև 4-րդ դարը Էրզրումը (Կարին) եղել է Երվանդունիների, Արտաշեսյանների, Արշակունիների հայկական թագավորությունների կազմում: 387 թ. անցել է բյուզանդացիների, իսկ 1049 թ.` սելջուկների իշխանության տակ: 

885 թ. հայ Բագրատունիների գերիշխանության տակ էր: Թուրքիայի Մշակույթի նախարարությունը հայ Բագրատունիների թագավորության օրոք կառուցված հայկական վանքը ներկայացնում է որպես վրացական եկեղեցի, մինչդեռ Բագրատունիների հայկական թագավորության ժամանակ` հայ թագավոր Դավիթ 3-րդից (976-1001)  առաջ է կառուցվել, Դավիթ 3-րդը որոշակի հավելումներ է կատարել(2): Վրացիների Բագրատունյաց թագավորության հիմքը դրել է Դավիթ 4-րդը(3): Սա հայկական գոյությունը, պատմությունը շարունակաբար ժխտելու արշավով հետքերը մաքրելու քաղաքականություն է: Մոտ 500 վանքից, 3000 եկեղեցուց մեր օրեր քանի՞սն է հասել: Հազար ու մեկ եկեղեցիների մայրաքաղաք Անիի (Անին ներկայացնում են որպես Անը-Ակունքի խմբ.) հայկական տաճարը թուրքացնելու  մտայնությունը մեկ դար առաջվա հայ ժողովրդի հետքերը մաքրելով «ոչնչացնելու», 1915 թ. ցեղասպանությունն իրականացրած նույն մտայնությունն է: Իսկ տաճարի «վերանորոգման» պարզաբանումները ժխտողական դիրքորոշմամբ  դատապարտված իրականությունը թաքցնել ցանկացողի բարեկամաբար  հարթելու նախաձեռնությունն է, այնպես, ինչպես քսանից ավելի խորհրդարանների կողմից ճանաչված Հայոց ցեղասպանությունը «համատեղ պատմաբաններին» թողնելու  առաջարկը…

3. Ճարտարապետական ուղղությունը

Հահոն, որը կոչվել է նաև Սուրբ Աստվածածին վանք, տեղակայված է համանուն գետի ձախ ափին սփռված` գյուղատնտեսության համար հարմար հարթավայրում, պաշտպանված է 300 մ հյուսիս-արևելք գտնվող ամրոցով: Վանքից մեզ են հասել մոտ 3 մ հասնող շրջապարիսպի մեջ գտնվող` երկու շրջապարսպից դուրս 6 մատուռ: Դռներին փորագրված արձանագրություններում (4)  նշված է, որ եկեղեցին կառուցվել է IX դարում, իսկ հավելյալ շինությունները X դարում կառուցել է Տայքի Դավիթ թագավորը(5):

Բացի հետագայում ավելացված արևմտյան և հարավային հատվածներից` եկեղեցին ունի մոտ 27.00×19.00 մակերես, խաչաձև նախագիծ: Եկեղեցու մուտքը խաչի արևմտյան թևի հարավային պատի դռնից է: Քառակուսի նախագիծ ունեցող կենտրոնական հատվածը ծածկված է արևելքից` ապսիդի պատերի, արևմուտքից` 2 ազատ հենքի վրա նստեցրած 25 մ բարձրություն ունեցող գմբեթով: Կենտրոնական սրահը չորս կողմից ընդլայնվել է խաչի թևերով: Խաչի արևելյան թևը ավարտվում է գետնից 70 սմ բարձրության վրա գտնվող ապսիդով: Ապսիդի երկու կողմում մեկ հարկանի երկու սենյակ կա: Համաձայն խաչի մյուս թրևերի` երկու հարկ բարձրություն ունեցող խաչի արևմտյան թևը երկու շարքից բաղկացած սյուներով բաժանված է եղել երկու նավի: Եկեղեցին լուսավորվում է տասնվեց լուսամուտով, որոնցից ութը տեղակայված է գմբեթի օղագոտու վրա: 11 և 12-րդ դարերեում խաչի արևմտյան թևին արևմուտքից, հյուսիսից և հարավից նոր սրահներ են հավելել, եկեղեցու ներսից այս սրահներ մուտք գործելու համար նախատեսված անցքերը փակել են, երբ եկեղեցին վերածել են մզկիթի: Խաչի թևերին կանանց աղոթելու համար փայտե հարկ են ավելացրել, իսկ խաչի հարավային թևին` խորան: Եկեղեցու ներսի պատերը զարդարված են եղել Հիսուս Քրիստոսի և իր առաքյալների մասին պատմող քանդակներով ու նկարներով, իսկ տարատեսակ հավելումների պատերը` խաչի, առյուծի, ցլի, արծվի, աքլորի քանդակներով ու նկարներով, սակայն մեզ են հասել միայն գմբեթի ներսում Աստվածաշնչի և Թորայի թեմատիկայով երկու դրվագ, ինչպես նաև ապսիդում` կանգնած հրեշտակի և սրբերի պատկերներ: Խաչի արևելյան, արևմտյան և հարավային թևերի վրա տեղակայված պատուհանների, ինչպես նաև գմբեթի պատուհանների ճակատային հատվածներում պատը շարել են երկու գույնի քարերով: Խաչի հարավային թևի զույգ պատուհանների անցքի վերևում պատկերված է արծիվ` ճանկերում կենդանի: Գմբեթի կենտրոնում Հիսուսի հարությունը խորհրդանշող  մուգ կապույտ ֆոնի վրա  քանդակված է վեր խոյացող խաչ` զարդարված թանկարժեք զադերով: Իսկ գմբեթի ստորին հատվածում պատկերված է Հիսուսի գալուստն ավետող Աստվածաշնչից մի դրվագ, որտեղ քառաթև ձիուն լծած երկանիվ սայլի վրա կանգնած է կառապանը, իսկ հետևում` հրեշտակը:

Եկեղեցին ունի յուրօրինակ նախագիծ, որը ստացվել է հունական խաչի և բազիլիկ ոճի միավորման արդյունքում:  Բավակնին հարթ սրբատաշ քարերով, բծախնդրությամբ կառուցված եկեղեցին ծածկված է աղյուսե տանիքով: Օղագոտին նստեցված է պատին կից երկուական սյուների և կլոր կամարների վրա: Սյուների խոյակներից մեկի վրա պատկերված է որսը ճանկերում արծիվ, մյուսի վրա` բույսերի մոտիվներ: Պատուհանի կամարների վրա օգտագործելով մուգ կարմիր և երկնագույն քարեր` շեշտել են երփներանգությունը:  Գմբեթի կոնաձև տանիքն Իշխան եկեղեցու տանիքի նման ծածկված է մուգ կարմիր և մոխրագույն ջնարակված փայլուն աղյուսներով: Եկեղեցու գմբեթի օղագոտին և ճակատային պատուհանների քիվերը զարդարված են բուսական և երկրաչափական մոտիվներով: Խաչի հարավային թևի պատին տեղակայված պատուհանի վերևում կա որսը ճանկերում բռնած արծվի բարձրորակ քանդակ:

Եկեղեցու հարավային մուտքի շրջանակը զարդարված է ռելիեֆներով, սակայն այս զարդերի մի մասը հետագայում խաչի արևմտյան թևին հավելված կամարապատ հատվածի ծածկապատշգամբի սյուների հետևում է մնացել: Մուտքի վերևում պատկերված է չորս հրեշտակների կողմից խաչի համբարձումը երկինք, մուտքի արևելյան հատվածում` վերևում, «երկնքի դարպասների պահակ Պետրոս առաքյալը»` ձեռքին բանալիներ ներքևում` «Յովնան մարգարեին կետի կուլ տալու» պատկերը, իսկ նրանից ներքև` աքլորների և առյուծների քանդակներ: Մուտքի արևմտյան հատվածում` վերևում, կարելի է տեսնել սրբերի շարքերը դասված Ալեքսանդր Մեծի` դեպի երկինք ճանապարհորդության տեսարանը (7), ներքևում` արծվառյուծ և առյուծի ու ցլի մենամարտը: Իսկ դռան աջ կողմի սյան խոյակի վրա պատկերված է եղնիկի և առյուծի պայքարը:

Եկեղեցու հարավային մատուռը լավ է պահպանվել: Մատուռի արևմտյան մուտքի դռան վերևում խաչի քանդակ կա, որի ստորին թևից տերևներ են դուրս գալիս: Իսկ արևելյան պատը զարդարված է երկու խցի և պատուհանի կամարի վրայ փորագրված քանդակներով: Եկեղեցու հյուսիսային երկհարկանի մատուռի տանիքն ամբողջությամբ փլուզված է, մատուռի մուտքը ծածկված է հողով: Շրջապարսպից դուրս գտնվող վեց մատուռներից չորսը տարածվել են եկեղեցուց 150 մ հարավում գտնվող սարալանջին, մեկը տեղակայված է եկեղեցուց 200 մ հարավ-արևելք, մյուսը` եկեղեցուց 1կմ արևմուտք գտնվող բլրի գագաթին: Մոտավորապես նույն մակերեսն ունեցող մատուռները միանավ և կամարապատ են: Քանի որ երկու աստիճանաչափ բարձրության վրա կառուցված մատուռների տեղանքի և պատերի շարվածքի տեխնիկայի տեսանկյունից համատեղ ճարտարապետական առանձնահատկություններ ունեն, վանքն ու եկեղեցին թվագրվում են նույն թվականին:

Նկարներ`

  1. Wikipedia
  2. Alexander Shapovalov (www.karavi.ge)
  3. bagbasi.net
  4. Basaran Dogu, Mimar Hazal (wowturkey.com)
  5. papatyam.org

Օգտագործված աղբյուրներ`

  1. armeniapedia.org/index.php?title=Էրզրում
  2. armenianhouse.org/hakobyan-t/5-cities.html#4
  3.  hy.wikipedia.org
  4. azatamtutyun.am
  5.  wowturkey.com
  6.  “The Monastery of Haho Hahuli”- Tao-Klarjeti web sitesi “xaxuli” (Ing)
  7. Ստեփան Մելիք-Բախշեան, Հայկական Մատենաշար, «Հայոց պաշտամունքային վայրեր » , 2009, Երեվան:
  8.  Christian Settipani, Continuité des élites à Byzance durant les siècles obscurs. Les princes caucasiens et l’Empire du VIe au IXe siècle.
  9. René Grousset, Histoire de l’Arménie des origines à 1071, Paris, Payot, 1947.

Ծանոթագրություն

(1) Վրացիները նահանգի համար օգտագործում են «թաո (Tao)», իսկ մարզի համար` «քլարժեթի (Klarjeti)» անունները: Հայոց բագրատունյաց վերջին թագավոր Դավիթը հանձնել է բյուզանդական կայսր Վասիլ 2-ին: (Jean-Claude Cheynet (dir.), Le monde byzantin, vol. II : L’Empire byzantin (641-1204), coll. « Nouvelle Clio — L’histoire et ses problèmes », Presses universitaires de France, Paris, 2006 (ISBN 978-2-13-052007-8), p. 37).

(2) Դավիթ 5-րդը կամ էլ Գևորգ 3-րդը (1155) վրաց Բագրատունիների արքայատոհմից է: Դավիթ 4-րդ Շինարարը վրացի է (http://fr.wikipedia.org/wiki/David_V_de_Géorgie):  Դավիթ 3-րդը կամ է Դավիթ թագավոր Թաո Քլարժեթին, ինչպես հայտնում է Ռենե Գրոսեթը, ծագում է անտիկ շրջանի հայերից: Արշակունիների հայկական թագավորության օրոք Բագրատունիները պալատական թագադիր       ազնվականներ էին: Հետագայում ինքն է դարձել թագավոր (961-1001): Վանքին նյութական աջակցություն է ցուցաբերել (Թամար Խունդաձե, Թիֆլիսի Գեղարվեստի ինստիտուտ, «Les Chroniques géorgiennes»):

 (3) Էրզրումում` պատմական Կարինում, հայերը հաստատվել են ՔԱ 2000-ական թթ. երկրորդ կեսին` Կարանի հայկական թագավորության օրոք: Տեղանքն անվանվել է հայոց թագավոր Կարաննիի անունով: Կարինը յուրաքանչյուր դարում ունեցել է հայկական հոծ բնակչություն: Մինչև 4-րդ դարը հերթականությամբ եղել է Երվանդունիների, Արտաշեսյանների, Արշակունիների թագավորության կազմում: 387 թ. հայկական հողերը բաժանվել է երկու մասի. Կարինն անցել է հռոմեական կայսրության կազմի մեջ` անվանվելով Թեոդորոս: Մինչև 5-րդ դարը անցել է մեկ պարսիկների, մեկ բյուզանդացիների ձեռքը: Իսկ 885 թ. Բագրատունիների` Էրզրումի նվաճումով շրջանը կրկին անցնում է հայերի ձեռքը: Երբ 1049 թ. սելջուկները բյուզանդացիներից նվաճել են Արծնը, բնակիչները մասայաբար քաղաքը լքել են` անցնելով բյուզանդացիների իշխանության տակ գտնվող Կարին քաղաք` այն անվանելով Արծնար-Ռում: Քաղաքը հետագայում 1942 թ. անցնել է մոնղոլ թաթարների ձեռքը:      

XIX և XX դարերում այն նվաճել են ռուսները, սակայն պայմանագրերի արդյունքում մնացել է օսմանիցներին, իսկ տեղացի բնակչությունը իրենց կաթողիկոսություննների հետ միասին գաղթել է Ախալքալաք, Ախալցխա և Լոռի: Հայերի թուրքացման հետ մեկտեղ փոխել են նաև եկեղեցիների և ամրոցների պատմական անցյալը: Էրզրումի բերդը  ներկայացվում է որպես 5-րդ դարի ճարտարապետություն, մինչդեռ  հայերից շրջանը զավթել են 6 դար անց: Միևնույն ժամանակ Էրզրումը եղել է մեծ կոտորածի (1895 Համիդիե գնդերի իրականացրած կոտորածները) և տեղահանության (1915) կենտրոն (“The Graphic“, 07/12/1895, de Massacres d’Erzeroum Octobre 30, 1895
Los Angeles Times, 26 juillet, 1890 TURKISH atrocités. – DETAILS DU MASSACRE AU ERZEROUM):

(4) Տայքի նահանգում գտնվող եկեղեցիների մի մասի վրա կան հայերեն, վրացերեն և հունարեն արձանագրություններ: Այնքան էլ տեղին չէ սրանք անվանել վրացական: Վրացերեն արձանագրությունը չի նշանակում, որ եկեղեցին վրացական է, կիրիլիցայով արձանագրությունն էլ չի նշանակում` այն բյուզանդական է: Պատճառն այն է` չնայած որ Տայքի` այսինքն Էրզրումի շրջանի եկեղեցիները հայկական էին, հայ փախստականները վրացական  գերիշխանության տակ կառուցված եկեղեցիներում համաձայն Պետրոծինի կանոնագրքի 182-րդ հոդվածի` եկեղեցական արարողությունները պետք է կատարեին վրացերեն: Նույն սկզբունքով էլ բյուզանդական գերիշխանության տակ գտնվող սահմանակից շրջաններում` հունական եկեղեցու ազդեցության ոլորտում գտնվող հայկական եկեղեցիներում պատարագի լեզուն հունարենն էր:
http://209.85.229.132/search?q=cache:MnCdxAXhrWsJ:www.azatamtutyun.am/arm/s…

(5) – Ստեփան Մելիք-Բախշյան, Հայկական Մատենաշար, «Հայոց պաշտամունքային վայրեր», 2009, Երևան, էջ 175:

(6)Վրաց Բագրատունյաց արքայատոհմը հիմնադրվհայոց ել է 9-րդ դարում, մինչդեռ Բագրատունյաց թագավորությունը` 7-րդ դարում:

Տարոնը Մամիկոնյանների իշխանական կալավածքն է: Երբ 775 թ. ապրիլի 15 Բագրևանդի ճակատամարտում Սամուել Մամիկոնյանը զոհվեց, շրջանն անցավ  նրա զարմիկի` Աշոտի ձեռքը, ով էլ հիմք դրեց Տարոնի Բագրատունիների իշխանությանը:  -826 Աշոտ Առաջին († 806), արքայից արքա հայոց (Աշոտ Չորրորդ) 806 թ.
-826-851 Բագրատ I (†851), որդի Աշոտ I-ի, իշխանաց իշխան հայոց, վերջինիս որդի, հայոց իշխանաց իշխան (Բագրատ Երկրորդ) 830 թ..

-858-878 Աշոտ II (ծն. 835 †878), վերջինիս որդին.

-878-895 Դավիթ (ծն. 840 † 895), եղբայրը Աշոտ II-ի:

-895-897 Գուրգեն († 897), որդի Աշոտ II-ի.

-897-939 Գրիգոր I († 939), Գուրգենի ոչ հարազատ եղբայրը` Թոռնիկի որդին, Բագրատ Առաջինի թոռը -939-966 Բագրատ Երկրորդ և Աշոտ Երրորդ († 966), նախորդի որդին:

-966-967 Բագրատ Երրորդ (†987) և Գրիգոր Երկրորդ († 995), Աշոտ Երրորդի որդին:

967 թ. երկու եղբայր Տարոնը հարկերի դիմաց տվել են բյուզանդացիներին` իրենց անվանելով տարոնականներ:  

Իսկ Տարոնի թոռ Գրիգոր I որդի Աբոգանեմը համարվում է բյուզանդական Տարոնիկիոի ընտանիքի նախահայրը:

Համաձայն Ռենե Գրոսեթի` վրաց Բագրատունյաց արքայատոհմը սերում է իշխան Վասակ Բագարատունուց, ով 775 թ. ապրիլի 22 Բագրևանդի ճակատամարտում զոհված սպարապետ Սմբատ VII Բագրատունու եղբայրն է:  

– Christian Settipani, Continuité des élites à Byzance durant les siècles obscurs. Les princes caucasiens et l’Empire du VIe au IXe siècle, Paris, de Boccard, René Grousset, Histoire de l’Arménie des origines à 1071, Paris, Payot, 1947 (réimpr. 1973, 1984, 1995, 2008), 644 p., p. 329.

(7)”l’Ascension d’Alexandre le Grand”. Պատերի վրա արտացոլված է Ալեքսանդր Մեծի համբարձումը:

La Vie de la Géorgie, Tbilisi 1955, p.274. Vaxuchti (XIIIes.).

-Տե’ս La Vie de la Géorgie, էջ 273.

La description du royaume de Géorgie (géographie), Tbilisi 1941, p.140.

Resim galerisi

http://team-aow.discuforum.info/t8928-Meryem-Ana-Kilisesi-Haho-Hahuli-Manast-r.htm

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *