Կարս Եւ Անի վերադառնալու յոյս. Հողային պահանջատիրութիւնը խորհրդային տարիներին

ԹԱԹՈՒԼ ՅԱԿՈԲԵԱՆ


2012 թ. փետրուարի 23-25-ը Անթիլիասում, հովանաւորութեամբ մասնակցութեամբ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա.ի, կայացաւ միջազգային խորհրդաժողով` «Հայոց ցեղասպանութիւն. ճանաչումից հատուցում», որ վեր հանեց այն իրականութիւնը, թէ Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեայ տարելիցի նախօրէին հայկական պահանջատիրութեան թղթածրար գոյութիւն չունի: Ինչո՞ւ գոյութիւն չունի: Գուցէ հիմնական պատճառն այն է, որ հայութիւնը չի՞ հաւատում, թէ հնարաւոր է Թուրքիայից որեւէ բան ստանալ` ո՛չ բարոյական-քաղաքական (Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչում եւ զղջում), ո՛չ ֆինանսական, ո՛չ էլ` հողային: Հայաստանում եւ սփիւռքում բնակուող հայերը գիտեն, որ թուրքերից ու Թուրքիայից պահանջելիք բան ունենք, բայց ոչ մէկը դժուար թէ կարողանայ յստակ սահմանել, թէ ի՛նչ: Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան խորհրդայնացումից յետոյ եւ Խորհրդային Հայաստանի 70-ամեայ տարիներին հայութեան մօտ երբեք չի մարել կորսուած հողերը հետ վերադարձնելու յոյսը: Սփիւռքը տասնամեակներ շարունակ ապրում է հէնց Արեւմտեան Հայաստան վերադարձի յոյսով ու գաղափարախօսութեամբ:


1945 թ. գարնանը Խորհրդային Միութիւնը չեղեալ համարեց 1925թ. դեկտեմբերի 17-ին կնքուած ԽՍՀՄ-Թուրքիա պայմանագիրը, յայտարարելով, որ` «Երկրորդ Աշխարհամարտի տարիներին տեղի ունեցած խորը փոփոխութիւնների արդիւնքում` այդ պայմանագիրը այլեւս չի համապատասխանում նոր իրավիճակին եւ կարիք ունի լուրջ բարելաւման»: Արտաքին գործերի նախարար Վեաչեսլաւ Մոլոթովը Մոսկուայում Թուրքիայի դեսպան Սէլիմ Սարփերին տեղեկացրեց, որ անհրաժեշտ է փոփոխութիւններ կատարել ԽՍՀՄ-Թուրքիա սահմանում եւ Վոսփորի ու Տարտանելի իրաւական կարգավիճակի հարցում: Երբ Սարփերը հարցրեց, թէ «որոշ փոփոխութիւնները» Թուրքիայի արեւելեան սահմաններին` Կարսին ու Արտահանին ե՞ն վերաբերում, ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարարը հաստատեց. «Այո՛, նկատի ունեմ նախկին անարդարութիւնների վերացումը»: Թուրք դեսպանը յիշեցրեց, որ 1921 թ. Մոսկուայի պայմանագիրը Խորհրդային Ռուսաստանին չի պարտադրուել:


1921 թուականի մարտի 16-ի Մոսկուայի, ապա նոյն տարուայ հոկտեմբերի 13-ի Կարսի պայմանագրերով Հայաստանը զրկուեց ոչ միայն Արեւմտեան Հայաստանից, այլ Արեւելեան Հայաստանի մի շարք շրջաններից` Սուրմալուի գաւառից (Արաքսի աջ ափի բարեբեր Արարատեան դաշտավայրից եւ հայ ժողովրդի խորհրդանիշ Մասիս սարից), Կարսի ու Արտահանի մարզերից: Արտահանի հիւսիսային հատուածի նկատմամբ յաւակնութիւններ ունէր Խորհրդային Վրաստանը:


Թէ ե՛րբ է Իոսիֆ Ստալինի մօտ ծագել Տարտանել նեղուցում ռազմակայան ունենալու եւ Կարսն ու Արտահանը պահանջելու ցանկութիւնը, յստակ չէ: Արդեօք խորհրդային ղեկավարութեանը հետաքրքրո՞ւմ էր Թուրքիային անցած Արեւելեան Հայաստանի տարածքների մի մասը հետ բերելը, թէ՞ նման պահանջներով Մոսկուան ձգտում էր գոնէ ստանալ նեղուցներում ռազմական ներկայութեան հնարաւորութիւն: Արեւմտեան մամուլը Խորհրդային Միութեան` Թուրքիայից տարածքային պահանջները համարում էր ընդամէնը ճնշման միջոց` ջիղերի պատերազմ, որով Ստալինը փորձում էր յօգուտ ԽՍՀՄ-ի վերանայել նեղուցների կարգավիճակի հարցը: Որոշ փաստաթղթերում նշւում է, որ Կարսի եւ Արտահանի հարցը քննարկուել է դեռ 1940թ. նոյեմբերին, երբ Մոլոթովը այցելեց Գերմանիա եւ հանդիպեց Հիթլերի հետ: Ֆիւրերը յայտնել էր, որ Գերմանիան շահագրգռուած չէ Տարտանելի վրայ Թուրքիայի տիրապետութեամբ եւ համակրանքով է արձագանգել նեղուցների վրայ խորհրդային ռազմակայան հաստատելու, եւ Կարսն ու Արտահանը վերստանալու հարցում:


1945 թ. ապրիլին Մոսկուա հրաւիրուեցին Խորհրդային Հայաստանի առաջնորդ Գրիգոր Յարութիւնեանն ու արտաքին գործերի նախարար Սահակ Կարապետեանը: Այդ ընթացքում` ապրիլի 17-ին, ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարարի տեղակալ Քաւթարածէն «խիստ գաղտնի» գրութեամբ նամակ է յղում Խորհրդային Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարին` յանձնարարելով մանրամասն զեկոյց ներկայացնել Թուրքիային անցած նախկին հայկական տարածքների, ինչպէս նաեւ արտասահմանում բնակուող հայերի` հայրենիքի վերադարձի հնարաւորութիւնների մասին:


Կարսը եւ Արտահանը պահանջելով` Ստալինին անհրաժեշտ էր հիմնաւորում, թէ ինչո՛ւ է անծայրածիր Խորհրդային Միութեան համար այդքան կենսական այդ շրջանների կցումը Խորհրդային Հայաստանին, այսինքն` ԽՍՀՄ-ին: Հաւանաբար այդ էր պատճառը նաեւ, որ տարածքային պահանջների հետ միաժամանակ օրակարգ էր բերւում հայերի  հայրենադարձութեան խնդիրը:


Մայիսի 3-ին Կարապետեանը պատասխանում գրում է, թէ քանի որ «նախկին հայկական տարածքները Խորհրդային Միութեանը վերադարձնելու հարցը կապուելու է նեղուցների խնդրի հետ», նպատակայարմար է տարածքների վերադարձի հարցը դնել մի քանի տարբերակով: Կարապետեանը շարադրում է երեք տարբերակներ: Առաջին` ԽՍՀՄ-ին վերադարձնել Կարսի մարզը, Արտահանը եւ Սուրմալուի գաւառը, այլ խօսքով` վերականգնել 1914թ. ռուս-թուրքական պետական սահմանը: Երկրորդ` վերականգնել 1878 թ. Սան Ստեֆանոյի պայմանագրով Ռուսաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ հաստատուած սահմանները, այսինքն` բացի Կարսի մարզը, Խորհրդային Հայաստանին վերադարձնել Ալաշկերտի հովիտը Պայազետ քաղաքով: Երրորդ` Կարսի մարզից, Սուրմալուի գաւառից ու Ալաշկերտի հովտից բացի` վերադարձնել նաեւ հայկական վեց վիլայեթներից երեքը` Կարինը, Վանը եւ Պիթլիսը:


Խորհրդային Հայաստանը այնքան էր հաւատում Քրեմլինին ու Ստալինին, որ Անտոն Քոչինեանին, ով հետագայում դարձաւ Խորհրդային Հայաստանի առաջնորդը, 1945 թ. գարնանը նշանակել էր Կարսի մարզային կոմիտէի քարտուղար:


Թուրքիայի նկատմամբ ճնշումները մի քանի ուղղութեամբ էին ընթանում: Առաջին, ԽՍՀՄ ղեկավարութիւնը, փորձում էր ստանալ իր դաշնակիցներ Միացեալ Նահանգների Մեծն Բրիտանիայի աջակցութիւնը Թուրքիայից պահանջների հարցում: Երկրորդ, սփիւռքահայութիւնը դիմում էր ինչպէս ԽՍՀՄ, այնպէս էլ իրենց երկրների ղեկավարութեանը: Երրորդ, հայ եկեղեցին խնդրագրերով դիմում էր զանազան հասցէներով, որտեղից հնարաւոր էր աջակցութիւն:


Ամենայն հայոց կաթողիկոս Խորէն Ա Մուրադբէկեանցի վախճանուելուց յետոյ Մայր Աթոռի կաթողիկոսական տեղապահը Գէորգ Արք. Չորեքչեանն էր, ով 1945-ի ապրիլին Մոսկուայում հանդիպեց Ստալինի հետ եւ թոյլտուութիւն ստացաւ պատերազմի աւարտից յետոյ կազմակերպել կաթողիկոսի ընտրութիւն: 1945 թ. յունիսի 16-ին Էջմիածնի հոգեւոր ճեմարանի շէնքում բացուեց եւ մինչեւ յունիսի 22-ը շարունակուեց Հայ եկեղեցական ժողովը, որը հրաւիրուել էր Ամենայն հայոց կաթողիկոս ընտրելու եւ Հայ եկեղեցու սահմանադրութիւնն ընդունելու նպատակով: Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ընտրուեց Գէորգ Զ. Չորեքչեանը: Ժողովի աւարտից յետոյ Ստալինի անունով նամակ ուղարկուեց, որում Խորհրդային Միութեան ղեկավարութիւնից խնդրում էին Թուրքիային մաս կազմող հայկական հողերը միացնել Խորհրդային Հայաստանին, ինչպէս նաեւ` կազմակերպել սփիւռքահայերի ներգաղթ: Նամակը ստորագրել էին Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գէորգ Զ.ն, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Գարեգին Ա.ն, Երուսաղէմի հայոց պատրիարք Կիւրեղ Բ.ն:


Խորհրդային Հայաստանում, յատկապէս նախկին արեւմտահայերի ու Կարսի մարզի եւ Սուրմալուի բնակիչների մօտ, ովքեր ընդամէնը երկուսուկէս տասնամեակ առաջ էին կորցրել հայրենի հողը, տունդարձի յոյսեր արթնացան: Այդ օրերին թերթերում հրապարակուեցին բազմաթիւ նամակներ, որոնցում ընթերցողները խանդավառութեամբ էին արտայայտւում Կարսի` Խորհրդային Հայաստանին սպասուելիք վերաորակաւորման եւ սփիւռքահայութեան հայրենադարձութեան մասին:


Հակահիթլերեան դաշնակիցների` ԽՍՀՄ-ի, Միացեալ Նահանգների ու Մեծն Բրիտանիայի երրորդ եւ վերջին խորհրդաժողովի` Փոտցտամի  հանդիպման (1945թ. յուլիս-օգոստոս) նախօրէին սփիւռքահայութիւնը դիմեց Երկրորդ Աշխարհամարտում յաղթած երեք երկրների առաջնորդներին: ՀՅԴ Ամերիկայի Հայ դատի յանձնախմբի` Ստալինի, Թրումընի եւ Չըրչիլի անունով յղած յուշագրում առաջարկւում էր «Խորհրդային Հայաստանին կցել ոչ միայն Կարսի ու Արտահանի շրջանները, այլեւ Թուրքահայաստանը, որը դաշնակից պետութիւնների առաջարկով սահմանուել է նախագահ Ուիլսընի կողմից»:


1946 թ. սկզբին Հայաստանի առաջնորդ Գրիգոր Յարութիւնեանը յայտարարեց, որ Թուրքիայի կողմից հայկական հողերի վերադարձը արդարացի է, միաժամանակ ընդգծելով, որ տասնեակ հազարաւոր սփիւռքահայեր ցանկութիւն են յայտնել վերադառնալ հայրենիք: Յարութիւնեանի խօսքերով, Հայաստանը կարող է 350-450 հազար մարդ ընդունել, հետեւաբար` մնացած աւելի քան կէս միլիոն հայերի համար «հարց ենք դնում, որ Խորհրդային Հայաստանին վերադարձուեն Թուրքիայի կողմից զաւթուած հայկական հողերը»:


Երկրորդ Աշխարհամարտից յետոյ մի քանի տարի հայերը եւ վրացիները հաւատում էին, որ հնարաւոր է յետ վերադարձնել Կարսը, Արտահանն ու Սեւ ծովին յարակից մի շարք տարածքներ, որոնց նկատմամբ յաւակնութիւններ ունէր Վրաստանը: Անգամ հայերի ու վրացիների միջեւ սկսուեց վէճ, թէ ով որքան է ստանալու: Հայերը ակնկալում էին ստանալ շուրջ 20.500 քառակուսի քիլոմեթր տարածք` Կարսի մարզն ու Սուրմալուի գաւառը, մինչդեռ վրացիներին պիտի բաժին հասնէր ընդամէնը 5.500 քառակուսի քիլոմեթր: Սակայն Վրաստանի արտաքին գործերի նախարար Քիքնածէն դա անարդար էր համարում. 12.760 քառակուսի քիլոմեթր պէտք էր ստանար Վրաստանը, իսկ 13.190 քառակուսի քիլոմեթր` Հայաստանը:


Թուրքիան եւ թուրքական մամուլը մտահոգուած էին: Ռուս-թուրքական պատերազմներից մի քանիսը, այդ թւում վերջինը` Առաջին Աշխարհամարտի տարիներին, ծաւալուել էին նաեւ Արեւմտեան ու Արեւելեան Հայաստանում: Հիմա, երբ Խորհրդային Միութիւնը ծնկի էր բերել Գերմանիային եւ դարձել Եւրոպայի հզօրագոյն պետութիւնը, Թուրքիան անհանգստանալու բոլոր պատճառներն ունէր: 1945 թ. մայիսի 30-ին թուրքերը պայթեցրին Խորհրդային Հայաստանը եւ Թուրքիան միմեանց կապող Մարգարայի կամուրջը:  Նախագահ Ինոնիւն 1945 թ. նոյեմբերի 1-ին խորհրդարանի ամպիոնից յայտարարեց. «Թուրքական հողերից (Կարս, Արտահան) ու իրաւունքներից (նեղուցներ) ոչ ոքի պարտք չունենք տալու»: Նեղուցների եւ տարածքային պահանջների հարցին անդրադառնալով` Քեազիմ Քարապեքիրը 1945 թ. դեկտեմբերի 20-ին խորհրդարանի ելոյթում ասաց. «Նեղուցները Թուրքիայի կոկորդն է, իսկ Կարսը` ողնաշարը»:


Երբ սկսուեց «Պաղ պատերազմը», Արեւմուտքը կանգնեց Թուրքիայի կողքին եւ անընդունելի համարեց Խորհրդային Միութեան տարածքային պահանջները: 1952-ին Թուրքիան անդամակցեց ՕԹԱՆ-ին: Չնայած Արեւմուտքի հետ մերձեցմանը, թուրքերը միշտ էլ երկիւղներ ունէին ԽՍՀՄ-ից: Պատահական չէ, որ ԽՍՀՄ-ի եւ Թուրքիայի շուրջ եօթ տասնամեակների յարաբերութիւնների ընթացքում տեղի ունեցած երկկողմ այցերի, փաստաթղթերի ստորագրման արարողութիւնների ընթացքում, Անգարայի պնդումով, երբեմն` պահանջով, կողմերը բանաւոր կամ յուշագրով վերահաստատել են երկու պետութիւնների «տարածքային ամբողջականութեան եւ սահմանների անխախտելութեան սկզբունքները»:


Յատուկ «Ազդակ»ի համար


Յ. Գ. Այս յօդուածի երկրորդ մասը` «Հողային պահանջատիրութիւնը 1988-ից յետոյ», կը հրապարակուի «Ազդակ»ի յառաջիկայ համարներից մէկում:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *