Հակոբ Դիլաչար /Հակոբ Մարթայան/

Հակոբ Դիլաչարը /Հակոբ Մարթայան/ /22.06.1895-12.09.1979/ թուրքերեն լեզվի մեջ մասնագիտացած, հայկական արմատներով թուրք լեզվաբան է: Նա եղել է Թուրքական լեզվագիտական ընկերության առաջին գլխավոր քարտուղարը: Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը թուրքերեն լեզվի ուսումնասիրության մեջ ունեցած ներդրման համար նրան շնորհել է «Դիլաչար» /«Լեզու բացող»/ ազգանունը: Նա, հայերենից և թուրքերենից բացի, տիրապետում էր նաև անգլերեն, հունարեն, իսպաներեն, լատիներեն, գերմաներեն, ռուսերեն և բուլղարերեն լեզուներին: 1915 թ. ավարտել է Ռոբերտ քոլեջը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կռվել է կովկասյան ճակատում: 1919 թվականից սկսած աշխատել է Ռոբերտ քոլեջում` որպես անգլերենի ուսուցիչ:

 

Աշխատությունները

Պատերազմից հետո դարձել է Բեյրութի մի հայկական դպրոցի տնօրենը և նույն քաղաքում առաջին հայկական թերթի /«Լույսի»/ գլխավոր խմբագիրը: Տիկնոջ`Մելինեի հետ գնացել է Սոֆիա, որտեղ դասավանդել է հին թուրքերեն և ույղուրերեն: Այստեղ տպագրվեց նաև նրա առաջին գիրքը: 1932 թ. սեպտեմբերի 22-ին Ստեփան Գուրդիքյանի և Գևորգ Սիմքեշյանի հետ միասին որպես լեզվաբան հրավիրվել է Դոլմաբահչե պալատում Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի նախագահությամբ կազմակերպված Թուրքերեն լեզվի առաջին կոնֆերանսին: Հակոբ Մարթայանը հետագայում իր աշխատանքները և ուսումնասիրությունները շարունակել է որպես նոր հիմնադրված Թուրքական լեզվագիտական ընկերության գլխավոր մասնագետ և առաջին գլխավոր քարտուղար: 1934 թ., երբ ընդունվել է Ազգանունների մասին օրենքը, Աթաթուրքը թուրքերեն լեզվի ուսումնասիրությունների մեջ ունեցած նշանակալի ավանդի համար նրան շնորհել է «Դիլաչար» /«Լեզու բացող»/ ազգանունը, որն էլ հաճույքով ընդունել է: Դիլաչարն իր «Թուրքական պատմության թեզ» և «Արևային լեզվի տեսություն» աշխատություններով կարևոր հայտնագործություններ է արել թուրք ազգի և լեզվի ծագման մասին: 1936-1951 թթ. լեզվի պատմության և թուրքագիտության դասեր է տվել Անկարայի համալսարանում և կարևոր ուսումնասիրություններ կատարել թուրքերեն լեզվի վերաբերյալ: Մասնակցել է թուրքերենի լատինական այբուբենի ստեղծման աշխատանքներին: 1942-1960 թթ. գլխավոր խորհրդատու է եղել թուրքական հանրագիտարանի պատրաստման աշխատանքների ժամանակ: Մինչև մահ /1979 թ./ շարունակել է Թուրքական լեզվագիտական ընկերության մեջ իր ստանձնած պաշտոնը և լեզվաբանական ուսումնասիրությունները: Հենց նա է Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովին առաջարկել Մուստաֆա Քեմալին տալ «Աթաթուրք» ազգանունը:

Հրապարակումները

• «Արևային լեզվի տեսության բիոհոգեբանական հիմքերը» /1936 թ./
• «Ադրբեջանական թուրքերենը» /1950 թ./
• «Արևեմտյան թուրքերենը» /1953 թ./
• «Բարբառների գրելու ձևը»
• «Թուրքերեն լեզվի և բարբառների դասակարգման խնդիրը» /1954 թ./
• «Թուրքերենը որպես պետական լեզու» /1962 թ./
• «Վիլհելմ Թոմսենը և Օրհոնյան արձանագրությունների կործանումը» /1963 թ./
• «Ընդհանուր ակնարկ թուրքերեն լեզվի մասին» /1964 թ./
• «Լեզվի մաքրումը Թուրքիայում» /1965 թ./
• «Լեզու, լեզուներ և լեզվաբանություն» /1968 թ./
• «Քութադգու Բիլիգ ուսումնասիրությունը» /1972 թ./
• «Մայրենի լեզվի սկզբունքները և կիրառումները Թուրքիայի սահմաններից դուրս» /1978 թ./

http://tr.wikipedia.org/wiki/Agop_Dila%C3%A7ar

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *