Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն (ՆԻՀ)

Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն (ՆԻՀ): Ադրբեջանի Հանրապետության կազմում: Կազմավորվել է 1991-ին: Գտնվում է Անդրկովկասի հարավում, սահմանակից է Հայասատանի Հանրապետությանը, Իրանին և Թուրքիային: Տարածքը` 5.5 հազար քառակուսի կմ, բնակչությունը` 300 հազար (1999): Մայրաքաղաքը` Նախիջևան (62.5 հազար):

Պատմական ակնարկ: Նյութական մշակութի հուշարձանները վկայում են, որ մարդը երկրամասի տարածքում բնակվել է նոր քարե դարի (նեոլիթ) ժամանակաշրջանից: Քյուլթափա գյուղի և Շոռթափա բնակատեղիի հնավայրերում հայտնաբերված հնագիտական նյութերը նման են Հայկական լեռնաշխարհի մյուս հուշարձանների (Էլար, Շենգավիթ և այլն): գտածոներին: Մ.թ.ա. IX- մ.թ. V դդ. տարածքը գտնվել է Արարատյան թագավորության (Ուրարտու), ապա` Երվանդունիների, Արտաշեսյանների և Արշակունիների հայ թագավորությունների կազմում` ընդգրկելով Այրարատ նահանգի Շարուր, Սյունիքի Ճահուկ, Երնջակ, Շահապոնք, Վասպուրականի` Նախճավան և Գողթն գավառները: Հնում այս պատկանել է Մուրացան, Մարդապետական, Արծրունյաց և Սյունյաց նախարարական տոհմերին: Նրա տարածքում տարբեր ժամանակներում կառուցված Նախճավան, Տամբատ, Ագուլիս, Ոսկիողա, Դաժգոյնք, Երնջակ, Վրանջունիք, Խրամ, Խորշակունիք և մյուս բերդերն ու ամրոցներ պաշտպան հուսալի հենակետերն էին: Հայ բանավոր գրականության հնագույն նմուշները` Գողթան երգեր, ստեղծվել և պահպանվել են այս տարածքում: IV դ. Գրիգոր Ա Լուսավորիչն ու Տրդատ Գ Մեծ թագավորը սկբնապես այստեղի հայությանն են ներգրավել նոր հավատքի` քրիստոնեության ոլորտը: Մեսրոպ Մաշտոցը, որը դեռևս գրի ստեղծումից առաջ գործունեության կենտրոն էր դարձրել Գողթն գավառը առաջինն այստեղ է տարածել հայերենի գիրն ու դպրությունը: V-VII դդ. երկրամասը մտել է Մարզպանական Հայաստանի, իսկ VII-IX դդ.` արաբ Արմենիա փոխարքայության կազմի մեջ: XI դ. այս տարածք են ներխուժել սելջուկյան թուրքերը, ապա հաստավել է թաթար-մոնղոլների տիրապետությունը (XII-XIV դդ.): XV դ. երկրամասը գտնվել է կարակոյունլուների և ակկոյունլունների տիրապետության տակ, XVI-XVIII դդ, դարձել թուրք – պարսկական պատերազմների ռազմաբեմ: 1604-05 թթ.-ին պարսից շահ Աբաս I-ը մեծ թվով հայերի է բնագաղթեցրել Գողթնից, Նախիջևանից, Երնջակից, Ճահուկից, Ջուղայից և հայկական շատ գյուղերից, կողոպտել և հիմնահատակ ավերել է վաճառաշահ Ջուղա քաղաքը: Տեղահանված հայերի բնակավայրերը բնակեցվել են մահմեդական եկվորներով:

Բնաշխարհում մնացած հայերը բռնակալների ճնշման ու ծանր հարկերի տակ շարունակել են զարգացնել իրենց ազգային մշակույթը, կառուցվել են եկեղեցիներ, հիմնել հոգևոր կենտրոններ, բազմաթիվ գրչության կենտրոններ ու դպրատներ:

Նադիր շահի տերության անկումից (1747) հետո XVIII դ. կեսին առաջացել է Նախիջևանի խանությունը, որը 1826-1828 թթ.-ի ռուս-պարսկական պատերազմից հետո, 1828-ի Թուրքմենչայի պայմանագրով, անցել է Ռուսաստանին (1828-40թթ. Երևանի խանության և Օրդուբադի գավառի հետ կազմել է Հայկական մարզը, 1849-1918թթ. մտել է Երևանի նահանգի մեջ): Բռնությամբ Պարսկաստան քշված հազարավոր հայ ընտանիքներ վերադարձել են հայրենի տուն: 1917թ.-ի մարտից մինչև 1918թ.-ի մարտը Նախիջևանի տարածքը նախ գտնվել է Անդրկովկասյան հատուկ կոմիտեի, ապա` Անդրկովկասյան կոմիսարիատի իշխանության տակ: 1918-1920-ին մտել է Հայասատանի Հանրապետության կազմի մեջ: 1918թ.-ի հունիսին թուրքական զորքերը ներխուժել են երկրամաս, սակայն պարտվել են Ապրակունիսի մոտ զորավար Անդրանիկի տված հաղթական ճակատամարտում:

1920-ի հուլիսին թուրք-բոլշևիկյան ջանքներով երկրամասում հաստատվել է խորհրդային իշխանություն: Ադրբեջանում խորհրդային իշխանության հաստատումից (1920 ապրիլ) հետո Ադրբեջանի հեղկոմի նախագահ Ն. Նարիմանովը, Հայաստանի Հանրապետության ուժեղացումը թույլ չտալու և իբր խորհրդային իշխանությունը չկազմալուծելու պատրվակով, պահանջել է Նախիջևանը (Լեռնային Ղարաբաղի և Զանգեզուրի հետ միասին) միացնել Ադրբեջանին, միաժամանակ պատճառաբանելով, թե այդ երկրամասերի զիջումը Հայաստանին կվտանգի խորհրդային իշխանության Ադրբեջանում և դրա ծավալմանն Իրանում ու Թուրքիայում: Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատումից (1920 նոյեմբերերի 29) հետո Ադրբեջանի հեղկոմը 1920-ի դեկտեմբերի 1-ին հատուկ հռչակագրվ հայատարարել է, որ հրաժարվում է Հայաստանի հետ բոլոր վիճելի տարածքներից և «Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և Նախիջևանը ճանաչում է Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության անբաժան մասը»: Նույն թվականի դեկտեբերի 2-ին Երևանում Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի միջև կնքված համաձայնագրվ վերջինս ճանաչել է Խորհրդային Հայասատանի իրավունքը, ի թիվս այլ շրջանների, նաև Երևանի նահանգի վրա, որի մեջ մտում էր նաև Նախիջևանի գավառը: Սակայն Քեմալական Թուրքիան, քողարկվելով հեղափոխական և կոմունիստական կարգախոսներով և ստանալով Ռուսաստանի աջակցությունը պահանջել է Նասխիջևանը հանձնել Ադրբեջանին: Հեղկոմի 1920-ի դեկտեմբերի 1-ի հայտնի հռչակագրից հետո Նախիջևանում գտնվող Ադրբեջանի հեղկոմի անդամ Շահթախթինսկին հայտարարել է, որ Ադրբեջանի հեղկոմը դավաճանել է` Նախիջևանը Հայաստանին զիջելով, և կոչ է արել երկրամասի մահմեդականներին կողմնորոշվել դեպի Թուրքիան: Ստանալով Թուրքիայի աջակցությունը և օգտվելով Ռուսաստանի թողտվությունից` շուտով Ադրբեջանի ղեկավարությունը պահանջել է Ադրբեջանի կազմում թողնել Նախիջևանը, հակառակ դեպքում. «Ժողկոմխորհը հանում է իր վրայից պատասխանատվությունը, քանի որ գործի նման ընթացքի դեպքում մենք Ադրբեջանում վերականգնում ենք հակախորհրդային խմբավորումները»: 1921-ի սկզմից երկրամասը վերածվել է Խորհրդայի Ռուսաստանի և Թուրքիայի գաղտնի ու բացահայտ դիվանագիտության ու շահարկությունների առարկայի: Ռուսաստանը Թուրքիայի օգնությամբ «համաշխարհային հեղափոխության» ծրագրի իրականացման համար 1921թ.-ի մարտի 16-ի Մոսկվայի պայմանագրով ոչ միայն Թուրքիային է հանձնել Կարսի մարզը, Սումալու գավառը, այլև Թուրքիայի ճնշմամբ համաձայվել է Ադրբեջանին տալ Նախիջևանի գավառը` մի երրորդ պետության չզիջելու պայմանով: Մոսկվայի ապօրինի գործարքն ամրապնդվել է նույն թվականի հոկտեմբերի 13-ին Կարսի պայմանագրով:

1923-ին ստեղծվել է Նախիջևանի Ինքնավար Մարզը, իսկ 1924-ի փետրվարի 9-ին դարձել է Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության` Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմում, որը ԽՍՀՄ-ի կազմից Ադրբեջանի Հանրապետության դուրս գալուց հետո (1991թ. օգոստոսի 30) վերանվանվել է Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն` ՆԻՀ: Վերջինս, քաղաքական շահախնդրություններով, ժամանակ առ ժամանակ հանդես է բերել Ադրբեջանի կազմից դուրս գալու, Թուրքիային միանալու կամ անկախ պետություն ստեղծելու ձգտումներ:

Ռուսական աղբյուրների հաղորդած վիճակագրական տվյալներով` 1873-ին երկրամասն ուներ 58758 (մեկ այլ տվյալներով` 66776), 1902-ին` 116269, 1912-ին` 128489 բն., որի 50%-ը մահմեդական թաթարներ էին, 45%-ը` հայեր, 5%-ը` այլք:

Թուրքմենչայի պայմանագրի կնքումից հետո, 1828-1830-ական թթ., Թավրիզի և Պարսկահայաստանի Խոյի, Սալմաստի և Ուրմիայի շրջաններից Նախիջևանի տարածքի գյուղերում հաստատվել են 13160 հայեր: Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո Ադրբեջանի ղեկավարության ծրագրված հայահալած քաղաքականության հետևանքով հայերը ստիպված զանգվածաբար հեռացել են իրենց բնօրրանից: Հատկապես նրանց թիվը խիստ նվազել է 1960-80-ական թթ. և կազմել երկրամասի բնակչության 1,5-2%-ը: 1988-89-ին ադրբեջանական ազգայնամոլները հայաթափ են արել վերջին մի քանի հայկական գյուղերը, որոնց բնակիչները հաստատվել են Հայաստանում:

Կրթությունը: Նախիջևանի տարածքում ուսուցման գործը սկզբնավորվել է հնագույն ժամանակներում (ծիսակարգերի և հեթանոսկան այլ արարողությունների ուսուցում):

Մինչև հայ գրերի ստեղծումը գոյություն են ունեցել մեհենական գիր և գրականություն, զարգացած է եղել ժայռապատկերային գրությունը: Այստեղ են ստեղծվել նաև առաջին Մեսրոպյան դպրոցները: Ուսուցման, դպրության գործը զարգացել է մասնավորապես միջին դարերում. գործել են ավելի քան 30 գրչատներ ու դպրոցներ, ստեղծվել բազմաթիվ ձեռագրեր (140-ը պահվում են Երևանի Մատենադարանում): XVII դ. սկզբին Ագուլիսի Ս. Թովմա Առաքյալի վանքի արլ. կողմում հաստատվել է վանքի դպրոցը` 200-250 աշակերտներով: Այստեղ արտագրվել են բազմաթիվ ձեռագրեր: Անդրեաս Երեցի և Մովսես Գ Տաթևացու աջակցությամբ Ագուլիսում` Ս. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցում բացվել է երկրորդ դպրոցը: Այս դպրոցն իր գոկությունը պահպանել է մինչև նոր ժամանակերը` ստանալով աշխարհիկ և արդիական բնույթ:

Ագուլիսի ծխական դպրոցը (տղաների բաժինը հիմնվել է 1846-ին, աղջիկներինը` 1861-ին) Արլ. Հայաստանի և Կովկասի տարրական առաջին կրթական հաստատություներից էր: 1908-ին դպրոցը դարձել է երկսեռ: 1867-ին Պ. Պռոշյանի ջանքերով բացվել են Ագուլիսի հայոց հոգևոր (դասավանդել է նաև Րաֆֆին) և Հայկանուշյան օրիորդաց դպրոցները: Մի շարք դպրոցներ (Ագուլիսում, Նախիջևանում, Օրդուբադում) ունեցել են գրադարաններ: XIX դ. կրոնական առարկաներից բացի դպրոցներում դասավանդվել են հայոց լեզու, ռուսաց լեզու, ֆրանս. թվաբանություն, պամություն, աշխարհագրություն, տոմարագիտություն, կենսաբանություն, նկարչություն, երգեցեողություն, ձեռագործ և այլն: Մինչև խորհրդային կարգերի հաստատումը Նախիջևանում կար 45 տարրական դպրոց (մոտ 2 հազար աշակերտ): Խորհրդային իշխանության տարիներին ՆԻՀ-ում գործել են հայկական 3 միջնակարգ, շուրջ 30 տարրական դպրոցներ: Հայաթափմանը զուգընթաց դպրոցներն աստիճանաբար փակվել են, վերջինը` 1988-ին:

Ճարտարապետությունը: ՆԻՀ տարածքում հայտնաբերվել են բրոնզե, քարե, խեցե իրեր, կիկլոպյան կառույցների (մ.թ.ա. II-I հազարամյակներ) մնացորդներ: Միջնադարյան նշանավոր համալիրներից են Աստապատի Կարմիր (XVII դ.) և Ս. Վարդան (XVII դ.), Կուքիի Ս. Նշան (XIII-XIV դդ.), Ապրակունիսի Ս. Կարապետ (XII-XVIII դդ.) Փառակայի Ս. Հակոբ Հայրապետ (XI-XVIII դդ.) վանքերը, Երնջակի, Շահապոնք, Արբա, Ճահուկ բերդերը: Պաշտամունք. կառույցները հիմնականում եռանավ կամ քառամույթ գմբեթավոր բազիլիկներ են: Առաջին տիպին են պատկանում Բիստի Ս. Աստվածածին (1687) և Ս. Նշան (XVII դ.), Շրջուի (XVIIդ.), Նիրգուդի (XVIIIդ.), Փառակայի Ս. Շմավոն (1680), Շոռոթի Ս. Լուսավորիչ (1708) եկեղեցիները և այլն: Գմբեթավոր բազիլիկներ են Օծոթի Ս. Աստվածածին (XII-XVII դդ.), Գաղի Ս. Գրիգոր, Ցղնայի Ս. Աստվածածին վանքերի, Մեսրոպավանի Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ վանքի, Ագուլիսի Ս. Հովհաննես Մկրտիչ, Ս. Քրիստափոր, Ս. Երրորդություն եկեղեցիները (XII-XVII դդ.): Հայկական միջնադարյան ճարտարապետության Նախիջևանի դպրոցի առանձնահատկություներից է բեմի բազմանիստ աբսիդը, ինչպես և քարի ու աղյուսի համատեղ կիրառումը: Գմբեթավոր բազիլիկների հիմնական ծավալը կառուցվում էր սրբատաշ տուֆ քարով, իսկ սլացիկ թմբուկով և սրածայր վեղարով գմբեթը` աղյուսով (Ագուլիսի Ս. Քրիստափոր, Ս. Երրորդություն, Շոռոթի Ս. Հակոբ եկեղեցիները և այլն):

Ուշ միջնադարյան շիրմաքարերի բացօթյա թանգարան է Ջուղայի գերեզմանատունը` հազարավոր խաչքարերով և խոյակերպ տապանաքարերով: Առանձնապես հետաքրքիր են Արաքսի վրա Ջուղայի, XVI-XVII դդ. Գիրան, Երնջակ, Նախիջևան, Արբա և այլ գետերի վրա կառուցված` Ազայի հնգաթռիչք, Շահկերտի, Ագուլիսի,, Փառակայի, Բիստի, Ողոհիի, և այլ վայրերի միաթռիչք ու երկթռիչք կամուրջնբերը: Հայկական ժողովրդական ճարտարապետության արժեքավոր կառույցներից են Ագուլիսի բնակելի տները (XVII-XIXդդ.): Դրանք քաղաքատիպ են 2-3 հարկանի, նկուղով, քարից կամ աղյուսից, հարթ տանիքներով, յուրաքանչյուր հարկում սենյակները խմբավորված են կամարակապ ընդարձակ լոջաների շուրջ:

Կերպարվեստը: Դեռևս խոր հնադարից Նախիջևանի ներկայինս տարածքը իր աշխարհագրական դիրքով և տարանցիկ առևտրի գլխավոր ուղու վրա գտնվելու շնորհիվ կերպարվեստի զարգացման կենտրոններից է եղել: Նախիջևանի աղի հանքի, Քյուլթափայի, Աստապատի Կարմիր վանքի, Շարուրի դաշտի Շահթախտ հնավայրերի, Երնջակ, Գիրան, Ազատ քաղաքատեղիների և այլ վայրերի պեղումներն ու պատահական գտածոները երևան են հանել մ.թ.ա. III-I հազարամյակների և վաղ միջնադարյան կերպարվեստի բազմաթիվ ու տարատեսակ հուշարձաններ, կավե արձաններ, աշխատանքային գործիքներ, գունաղարդ ու հասարակ խեցեղեն, ժայռապատկերներ (տես Նավասար) և այլն: Այստեղ հնուց ի վեր արմատավորվել են նաև ժող. կիրառական արվեստ ու արհեստը, ոսկերչությունը, ակնագործությունը, ասեղնագործությունը, մետաքսագործությունը, գորգագործությունը, գրչարվեստը, մանրանկարչությունը, կազմարարությունն ու որմնանկարչությունը: Միջնադարում (հատկապես XV-XVIII դդ.) կերպարվեստի և մշակույթի աչքի ընկնող կենտրոններ են են եղել Նախիջևան, Ջուղա, Ագուլիս, Օրդուբադ, Շոռոթ քաղաքներն ու գյուղաքաղաքները, Աստապատ, Ճահուկ, Ցղնա, Շահկերտ և այլ ավանները: Նշանավոր են եղել ոսկերչության ու արծաթագործության, ակնագործության (Նախիջևան, Ջուղա, Ագուլիս), պղնձագործության (Շահկերտ), բրուտագործության, խեցեգործության (Ատապատ, Շոռոթ, Ճահուկ), մետաքսագործության (Ագուլիս, Օրդուբադ, Ցղնա), դաջագործության (Շոռոթ, Ագուլիս) և այլ արվետանոցներ ու գործատներ: Քանդակագործական բարձր արվեստով են կերտված մի քանի հուշարձանների` Ագուլիսի, Ատապատի, Ցղնայի, Փառակայի, Շոռոթի, Ռամիսի, Ապրակունիսի, Օծոփի և այլ վայրերի եկեղեցիների որմերի XVI-XVIII դդ. պատկերաքանդակներն ու սյուժետային պատկերումները, խաչքարերն ու կենցաղային տեսարաններով տապանաքարերը: Առանձնակի ուշագրավ է հատկապես Ջուղայի հռչակավոր գերեզմանատունը, որը 1648-ին ունեցել է շորջ 10 հազար լավ պահպանված խաչքարեր (այժմ մոտ 3500): Եզակի են Ցղնայի Ս. Աստվածածին վանքի և նրա զանգակատան բարձրաքանդակները, որոնք պատկերում են թագակիր Աստվածածնին ամբողջ հասակով և Քրիստոսի խաչելությունը: Բարձրարվեստ բարձրաքանդակներ ունեն նաև Ագուլիսի Ս. Թովմա Առաքյալի վանքը, Ս. Քրիստափոր, Ատապատի Ս. Վարդան, Նախիջևանի Ս. Գևորգ և այլ եկեղեցիները:

Հայկական մանրանկարչության ինքնատիպ ճյուղավորումներից է Նախիջևանի դպրոցը, որի բուռն գործունեությունը ծավալվել է XII-XVII դդ.ում: Այստեղի գրչատներում գրչագրված մագաղաթե և թղթե բազմաթիվ ձեռագրերի էջերում հարյուրավոր շնորհալի գրիչներից բացի իրենց գեղեցիկ ծաղկազարդերն ու մանրանկարներն են ստեղծել մի շարք նշանավոր նկարիչենր, XIV-XVդդ. ` Սիմեոն նկարիչը, Վարդան գրիչը, Մաթեոս Ջուղայեցին, Հակոբ Բստեցին, Կարապետ ծաղկողը, Գավազանը, Հակոբ գրիչը, Մարկոս կրոնավորը, Մանուել ծաղկողը, Խաչատուր քահանան, Հովհաննես փիլիսոփա ծաղկողը, Բարսեղ ծաղկարարը, XVI_XVIIդդ.` Մարիամ նկարչուհին, Հակոբ Ջուղայեցին, Մարգարիտ, Շուշան, Գոհար գրչուհիները, Նաղաշ Հովնաթանը, Կոզմա մանրանկարիչը, Վարդան դպիրը և շատ ուրիշներ: Վերջիններիս մանրանկարչական արվեստը խարսխված լինելով ավանդական, ինչպես նաև Ջուղայի, Ագուլիսի, Շոռոթի և Նախիջևանի մանրանկարչական դպրոցների ստեղծած արվեստին, օժտված է կենդանությամբ ու թեմատիկայի բազմազանությամբ, հարուստ գունային կոլորիտով: Նախիջևանի տարածքում ստեղծված կերպարվեստի պատմության մեջ նշանակալից տեղ ունի նաև որմնանկարչությունը: Միջնադարից սկսած այստեղ որմնանկարվել են ոչ միայն վանքերն ու եկեղեցիները, այլև պալատներն ու բնակելի տները (Ջուղա, Ագուլիս, Նախիջևան): XVII-XIX դդ. են վերաբերում մեզ հասած որմնանկարչական հուշարձանները, որոնք հիմնականում կատարել են Հովնաթանյան ընտանիքի նկարիչները: Նրանք XVII-XVIII դդ» հայկական գեղանկարչության մեջ ներմուծելով նոր սյուժեներ ու մեկնաբանումներ` գեղագիտական նոր ըմբռնումներով ստեղծել են ճարտարապետության և նկարչության հիմնադրման մի նոր որակ, որն էլ ուղենիշ է ծառայել բազմաթիվ նկարիչերի համար: Որմնանկարչական հուշարձաններից առավել նշանակալից են Ագուլիսի Ս. Թովմա Առաքյալի վանքի, Ս. Քրիստափոր եկեղեցու (1680-ական թթ., Նաղաշ Հովնաթան), Ապրակունիսի Ս. Կարապետ վանքի (1740, Հակոբ և Հարություն Հովնաթանյաններ), Շոռոթի Ս. Լուսավորիչ, Ս. Աստվածածին (XVII դ., Նաղաշ Հովնաթան), Աստապատի Կարմիր վանք, Ազնաբերդի Ս. Գրիգոր, Ճահուկի Ս. Հովհաննես (XVI-XIX դդ.) և այլ վանքերի ու եկեղեցիների որմնանկարները: Ինքնատիպ է Ագուլիսի Ս. Թովմա Առաքյալի վանքի շքամուտքի բարավորի ձևավորումը` «Թովմայի անհավատությունը» սյուժետային պատկերումը (Քրիստոսի և Թովմայի բարձրաքանդակները վարպետորեն զուգակցված են Աստվածածնի, Մարիամ Մագթաղենացու և Աստծու որմնանկարների հետ): Յուրօրինակ լուծում ունի նաև տաճարի գմբեթի որմնանկարը, որն աստղազարդ երկնքի պատրանք է ստեղծում:

Երաժշտությունը: Նախիջեւանի տարածքը հայ երգի ու երաժշտության մշակույթի հնագույն կենտրոններից է: Հայկական ժողովրդական երգ-երաժշտության պատմությանը հառած հետադարձ հայացքն առնչվում է պատմական Գողթն գավառում երգված-ավանդված Գողթան երգերին: Ժողովրդի խոհերն ու իմաստությունը, ազատատենչ զգացմունքները, Մովսես Խորենացու վկայությամբ փանդիռների նվագակցությամբ «…Ճշմարտապես պատմում են թվելյաց երգերը, որը ինչպես լսում եմ, աղորժելով պահել են գինեվետ Գողթն գավառի մարդիկ»: Գողթնում հնամենի ժողովրդական երգերն ու առասպելները գուսան-վիպասանների օգնությամբ նաև թատերականացվել են, որտեղ մեծ տեղ են հատկացվել պարարվեստին: VIIIդ.-ից սկսած Գողթնում և նրա շրջակայքում, ի թիվս այլ շարականների, լայնորեն տարածվել է Գողթնի Խոսրով իշխանի որդուն` Դամասկոսում արաբների գլխատած Վահան Գողթնեցուն (701-737) նվիրված «Զարմանալի է ինձ» գովք – շարականը: Վերջինիս հեղինակը, ըստ ավանդության, Վահանի քույրն է` Խոսրովիդուխտը, որը համարվում է հայ առաջին կին բանաստեղծ-երաժիշտը:

Նախիջեւանի տարածքը կազմող գավառներում հեթանոսական հնագույն և վաղ միջնադարյան երգերից ու վիպական ստեղծագործություններից բացի լայն տարածում են գտել նաև եկեղեցական ու աշխարհիկ երգերը, որոնք կատարվել են եկեղեցիներում, իշխանական պալատներում ու նստավայրերում, զանազան հանդեսներում: Այստեղ հնուց ի վեր երգ-երաժշտությամբ են ուղեկցվել Համբարձման և Վարդավառի, Բարեկենդանի և Ծաղկազարդի ավանդական տոնակատարությունները: Այս ամենը գրավոր աղբյուրենում արտացոլվելուց զատ պատկերված է նաև Ջուղայի գերեզմանատան XVI-XVII դդ. խաչքարերի ու տապանաքարերի կենցաղային պատեկաքանդակներում (երաժիշտներ, պարողներ, նվագարաններ): XII-XVIII դդ. հայ երաժշտության ու երգարվեստի կուտակած հարուստ փորձի հիման վրա, նշանավոր վանքերի դպրոցներում երաժշտությունն արդեն հատուկ երգարանների օգնությամբ ուսումնասիրվել է որպես գիտություն` երաժշտության պատմության ու տեսության ուսուցմամբ:

XVII-XVIIIդդ. ժողովրդապրոֆեսիոնալ երաժշտության զարգացման նոր փուլը նշանավորվում է աշուղներով ու երգասացներով, որոնցից ամենատաղանդավոր ու մեծ հեղինակությունը Նաղաշ Հովնաթանն էր: Նրա երգերից մեկի` «Տաղ ի վերայ նրա գարնան ուրախութեան»-ի մեղեդին պահպանվել է մինչև մեր օրերը: Հայկական մարզի վերաբերյալ Ի. Շոպենի տվյալներով` XIXդ. կեսին Նախիջևան քաղաքի 9 և շրջակա գյուղերի 10 երաժիշտերը (բոլորը), իսկ Օրդուբադի շրջանի 6 երաժիշներից 5-ը հայեր էին: Նախիջևանի XIXդ.-ի աշուղներից հայտնի էին Միսկին- Բուրջին, Մարոն (Մարիամ), Փանահին (Ստեփան), որոնցից Միսկին-Բուրջիի «Էշխիցդ ջունուն դառած» երգի մեղեդին պահպանվել է ցայսօր: XIX դ.-ի կեսից Նախիջեւանի տարածքում մշակութային կյանքի նոր առաջխաղացմանը զուգընթաց նկատելիորեն զարգացել էր նաև երաժշտարվեստը, որի կենտրոնն Ագուլիսն էր: 1851թ.-ին այստեղ բացված դպրոցում, ապա Պ. Պռոշյանի ջանքերով 1867թ.-ին բացված Ագուլսի հոգևոր և Հայկանուշյան օրիորդաց դպրոցներում կանոնավոր և բարձր մակարդակով ուսուցավել են աշխարհիկ և եկեղեցական երգեցողություն: Հիմնականում այդ դպրոցների (1-3, 1-5 դասարաններով) շրջանավարտներից ու սաներից կազմված երգչախումբն ակտիվորեն մասնակցել է Ագուլիսի Ս. Թովմա Առաքյալի վանքի, Ս. Քրիստափոր և մյուս եկեղեցիների պատարագներին: Ագուլսի երգչախումբը մասնակցել է Ագուլիսի «թատերասերների խմբի» 1868-ին, 1873-ին, 1875թ.-ին բեմադրած ներկայացումներին (Հ. Կարենյանի «Շուշանիկ», Մ. Տեր-Գրիգորյանի «Էս էլ քի մոցիքլութին», Կ. Սունդուկյանի «Պեպո» և այլն):

XIX դ. վերջից Նախիջևանի հայությունը աստիճանաբար սկսել է կենտրոնանալ Անդրկովկասի հայ մշակույթի կենտրոններում, Թիֆլիսում, Երևանում, Բաքվում, Շուշիում, ինչպես նաև Մոսկվայում ու Պետերբուրգում: Գողթնից են սերում Կոմիտասը (պապերը XVIIդ.-ի վերջին Ցղնա ավանից գաղթել են Կուտինա), Ա. Խաչատրյանը (ծնողները XIXդ. վերջին Ազա գյուղից տեղափոխվել են Թիֆլիս), Ա. Մերանգուլյանը և ուրիշներ:

Նվագարաններից տարածված էին փանդիռը, փողը, թմբուկը, տավիղը, հովվական սրինգը, զուռնան, դուդուկը, թառը, քամանչան, սազը, պարկապզուկը: XIXդ. Ագուլիս են մուտք գործել դաշնամուրն ու ջութակը, 1876-ին Նախիջևան քաղաք` երգեհոնը: 1938-ին Նախիջևան քաղաքում բացվել է երաժշտական դպրոց: Երաժշտական դպրոցներ են գործել նաև Օրդուբադում, Շահբուզ, Շարուր, Ջուլֆա շրջկենտրոններում:

Թատրոնը: Հայկական թատերարվեստի սկզբնավորման մասին առավել հայտնի տեղեկությունները կապված են ներկայիս Նախիջևանի տարածքի հետ: Պատմական Գողթ գավառի գուսաններն ու վարձակներն իրենց երգերով, պարերով և զրույցներով ներկայացրել են սերնդեսերունդ փոխանցել դիցաբան-առասպելական թատերականացված պատմություններ: Զարգացման որոշակի աստիճանի հասած թատերագրության տարրեր են պարունակում Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» մեջ պահպանված (գուսաններից գրառված) գրական բացառիկ բարձրարվեստ նմուշները: Հայ պատմիչների վկայությամբ` գուսանների արվեստը չնայած եկեղեցու հալածանքներին, հարատևել է դարեր: Թատերական կյանքը վերածնուն է ապրել XIXդ.-ի 2-րդ կեսից: Նախիջևանում առաջին ներկայացումները տվել է Արամյան թատրոնը 1850-ին: Տեղի ուժերով անդրանիկ ներկայացումը բեմադրվել է 1866թ.-ին Ագուլիսում (Խ. Գալֆայանի «Արշակ Երկրորդ»): 1868-ին Պ. Պռոշյանը բեմադրել է Հ. Կարենյանի «Շուշանիկը», որտեղ հերոսուհու դերում հանդես է եկել Զարուհի Փափազյանը (հետագայում Ալեքսանդրապոլի առաջին դերասանուհի` Զ. Գյուլումյանը), ներկայացումներ են տվել նաև Օրդուբադում և Ջուլֆայում: Տեղի թատերասերներից բացի հանդես են եկել դերասաններ Մ. Աղայանը, Ս. Սաֆրազյանը, Վ. Միրզոյանը, Օ. Սևումյանը, Հասմիկը, Մ. Մանվելյանը և ուրիշներ: Ա. Պարզայանի ջանքերով, 1913-ից Նախիջևանում գործել է Թիֆլիսի Հայոց դրամատիկ ընկերության մասնաճյուղը: 1917-ին բեմադրվել է Ա. Տիգրանյանի «Անուշ» օպերան (ռեժ. Վ. Բունի, Անուշի դերում` Սաթենիկ Գասպարբեկյան): 1939թ.-ին տեղի ուժերով կազմակերպվել է պետական դրամատիկական թատրոն (բացվել է Լ. Միքայելյանի «Գոշ» ներկայացումով), որը երկար չի գործել: Նախիջևանից են սերում դերասաններ Ս. Սաֆրազյանը, Գ. և Խ, Պետրոսյանները, Հասմիկը, Մ. Մանվելյանը, Վ. Միրզոյանը, Օ. Սևումյանը, Օ. Բունիաթյանը, Ս. Գասպարբեկը, Դրամատուրգներ Վ. Աղասյանը, Լ. Մանվելյանը, Փառնակեսը և ուրիշներ:

Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 3, Երևան, 1993:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *