Ճահուկ գավառ

Ճահուկ գավառը, որը միջնադարյան Սյունիքի 14-րդ գավառն էր համարվում, պատմական աղբյուրներում հիշատակվում է դեռևս Սեբեոսի, Ա. Շիրակացու, Ստ. Օրբելյանի, Ա. Դավրիժեցու և հետագա դարերի այլ պատմիչների պատմություններում։ Այս գավառի պատմական տարածքը ընդգրկում է այժմյան Շահբուզի շրջանը ամբողջապես և Նախիջևանի շրջանի մի մասը, որը միջնադարում (XII-XVII դարերում) փաստորեն հեռու էր բանուկ առևտրական ճանապարհներից։ Միակ գլխավոր երթուղին, որը նպաստավոր նշանակություն է ունեցել, դա Նախիջևան-Սյունիք մայրուղին է եղել։

Ճահուկ գավառը I-IV դդ. գտնվում էր Արշակունիների թագավորության ներքո, իսկ հետագայում՝ X դարից, այն վարչականորեն մտնում է Սյունյաց գահերեց իշխան Սմբատի տիրապետության տակ, որի մասին Սյունաց պատմիչ Ստ. Օրբելյանը նշում է. «Սմբատը վերցրեց ամբողջ Վայոց Ձորը և Շահապոնքը, որը Ճահուկն գավառն է»1։ Այնուհետև XII դ. Ճահուկը որոշ ժամանակով գտնվում է Համտունյաց տոհմի ազատներ Ջուրջ և Խոսրովիկ ազատների իշխանության տակ։ Հետագայում Ճահուկը Երնջակ բերդի և Նախիջևանի Քաւասրահ վայրի հետ մեկտեղ, որպես հայրենական կալվածք, անցնում է Սյունյաց Օրբելյան իշխան Ելիկումին2։ Օրբելյաններից հետո Ճահուկը՝ Շահապոնք մասով, անցնում է Պռոշյան իշխաններին։ XVI—XVIII դդ. Ճահուկը գտնվում էր Նախիջևանի խանության կազմում, XIX դ. երկրորդ կեսից՝ Երևանի նահանգի Նախիջևանի գավառի մեջ։

Ճահուկը Նախիջևանի մյուս գավառների նման պատմաճարտարապետական հուշարձաններով հարուստ մի անկյուն է, որոնց մեծ մասը այժմ ավերակ վիճակում է գտնվում։ Ճահուկի պատմական բնակավայրերը տեղադրված են հիմնականում լեռների գրկում և գետափնյա հարթություններում։ Գավառի համարյա կենտրոնով հոսում է պատմական Նախճավան գետը, որի երկու ափերին, նրան սնող Կուքի, Նորս, Շահապոնք, Սաղուասոնք և այլ վտակների ու ձորերի երկայնքով տեղադրված են Ճահուկի վաղեմի բնակատեղերն ու հուշարձանները։ XVI—XVIII դարերում Ճահուկը բաժանված է եղել երկու՝ Ճահուկ և Շահապունիք մասերի, որի Շահապունիք կամ Շահապոնքը երբեմն հանդես է եկել նաև որպես առանձին գավառ։

Ճահուկ գավառը Նախիջևանի մյուս բնակատեղիների նման անմաս չի մնացել դժնի ու դաժան օրերի ավերումներից։ Այսուհանդերձ գավառի հոգևոր կենտրոններն ու ճարտարապետական հուշարձանները XII—XVIII դարերում, որպես հայրենական տիրույթի արժեքներ, խնամքով վերականգնվել ու նորանոր հուշարձաններ ու բնակավայրեր են հիմնվել Սյունյաց ու Վայոց ձորի իշխանների կողմից կամ էլ նրանց հովանավորությամբ։

_______________
1. Ստ. Օրբելյան, Սյունիքի պատմություն, թարգմանությունը, ներածությունը և ծանոթագրությունները Ա. Ա. Աբրահամյանի, Եր., 1986, էջ 255։

2. Ստ. Օրբելյան, նշվ, աշխ., էջ 280։

Աղբյուրը՝ Արգամ Այվազյան — Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները (համահավաք ցուցակ),
Երևան, «Հայաստան» 1986թ.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *