Շարուր գավառ

Հին Հայաստանի այս գավառը վարչականորեն մտել է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի կազմում և համարվում էր նրա 20-րդ գավառը։ Շարուրը մինչև V դարը եղել է Հայոց արքունի կալված-գավառը։ Արաբական տիրապետությունից ազատագրելուց հետո հայոց Սմբատ Ա Բագրատունի թագավորը Շարուրն ընծայել է Սյունյաց իշխաններին։ Թաթար—մոնղոլական, իսկ այնուհետև թուրքմենական ցեղերի ասպատակումներից հետո Շարուրը որպես նախիջևանյան խանության գավառ, պարսկական տիրապետության ժամանակ գտնվել է նրա իշխանության ներքո։ 1828 թ. Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալուց հետո Շարուրը Նախիջևանի մյուս գավառների հետ մտել է Ռուսաստանի կողմից կազմված Հայկական մարզի, ապա՝ 1849 թ. Երևանի նահանգի մեջ, իսկ 1875 թ. Վայոց ձորի հետ միասին կազմել է Շարուր—Դարալագյազի գավառը, որը փաստորեն պահպանվեց մինչև 1918 թ.։ Նախիջևանի խորհրդայնացումից և 1924 թ. այն որպես ավտոնոմ հանրապետություն կազմավորվելուց հետո՝ մինչև 1930 թ., պատմական գավառի տարածքը 1316 կմ2 մակերեսով կոչվել է Շարուրի շրջան, 1930—1966 թթ. Նորաշենի շրջան, իսկ 1966 թ. այն վերանվանվել է Իլյիչի շրջան։

Ըստ աշխարհագրական դիրքի Շարուր գավառը տարածված է պատմական Արփանեալ (այժմ Արփա) գետի ստորին հոսանքում, Շարուրի դաշտում։ Գավառի տարածքն ու բնակատեղերն արևմուտքից եզերվում են Արաքս գետով, արևելքից գավառը սահմանակից է Վայոց ձորին, հարավ—արևելքից՝ Նախճավան, իսկ հյուսիսից Ոստան գավառներին։ Արաքս գետից մինչև մոտակա լեռնալանջերը 14–15 կմ լայնությամբ և ավելի քան 30–32 կմ երկարությամբ ձգվող բարեբեր Շարուրի դաշտն իր հերթին բաղկացած է երկու մասից՝ դեպի հյուսիս տարածված Սանդրուքի (Սադարակի) և հարավային մասում փռված բուն Շարուրի դաշտերից։ Սանդրուքից դեպի արևելք տարածվող Շարուրի դաշտի Աղմաղանի լեոնաշղթայի Վելի լեռ և Գայլի Դռներ (կամ Դահնա) երկգագաթ ճյուղավորումներով բաժանվում է Արարատյան դաշտից։ Շարուրի դաշտը փոքրիկ բլուրների առկայության հետևանքով բաժանվում է նաև երեք դարավանդների, որոնցից ստորինը՝ Արաքսամերձ տարածքը, որը ծովի մակարդակից ունի 780—800 մ բարձրության, հարթ է, բերքատու և փաստորեն կազմում է Արարատյան դաշտի շարունակությունը։

Հնուց ի վեր Շարուր գավառում բարձր բերքատվությամբ աճում են ցորեն ու բամբակ, խաղող ու սեխ, ձմերուկ, բազմատեսակ մրգատու ծառեր և այլն։ Արփա գետի բնական թեքության հնարավորություններն օգտագործվելով, դեռևս հին ժամանակներից սկսած մի շարք ջրանցքներով ոռոգվել են Շարուրի դաշտի հողատարածությունները։ Այժմ ևս այդ տարածքի գյուղատնտեսական հողատարածությունների ավելի քան 65%—ը (շուրջ 60 հազար հեկտար) ոռոգվում են Արփայի ջրերով։ Պատմական գավառի գյուղերում ոռոգման, ինչպես, և խմելու համար օգտագործել են բազմաթիվ ջրհորերի ջրերը։ Չնայած հին ջրհորների մեծ մասը ժամանակին չմաքրելու և չնորոգելու պատճառով այժմ շարքից դուրս են եկել, այնուամենայնիվ մնացած և գործող ջրհորերի թիվը անցնում է 150-ից։

Պատմական աղբյուրներում Շարուրի մասին հնագույն վկայություններից մեկը Մ. Խորենացու պատմությունն է, որտեղ պատմահայրը մեջ բերելով հին հայկական վիպասանության նմուշներից մեկը նշել է. «[Արտավազդը, Արտաշեսի քաջ որդին, Արտաշատի հիմնվելու ժամանակ, մի փոքրիկ տեղ չգտնելով ապարանքի համար՝ անցավ, ասում են, գնաց և Մարաց մեջ շինեց Մարակերտը], որը գտնվում է Շարուր կոչված դաշտում»1։ Այնուհետև պատմիչ Արծրունին2, իսկ հետագայում Ստ. Օրբելյանը3 և այլ աղբյուրներ X—XIII դարերի անցքերի մասին խոսելիս մի քանի անգամ հիշատակում են Շարուր գավառում և դաշտում կատարված մի քանի դեպքերի մասին։ XIII դարում Վարդան պատմիչն այն անվանել է նաև քաղաք4։ Գ. Ղափանցյանի ստուգաբանությամբ Շարուր տեղանունը, առանց տարակուսանքների ծագել է Շարա (sar(a) էթնիկական անունից5, ուր բնակվել

են Շարայի զարմերը6, որոնք, անտարակույս, հայ ժողովրդի հնագույն ցեղախմբերից մեկն են եղել։

Շարուր գավառի հարթավայրերում, Արփա գետի հոսանքն ի վեր և լեռնաշղթաների փեշերին ու բարձունքներում հիմնված հայոց հնամենի բերդաքաղաքներն ու բնակավայրերը, ինչպես նաև նրանց հուշարձանները դարերի ընթացքում հիմնահատակ կերպով մի քանի անգամ ավերվել են, իսկ նրա բնակչությունը բազմաթիվ անգամներ հրի ու սրի մատնվելով աստիճանաբար տեղահան է արվել իր հայրենի երկրից և ցրվել տարբեր կողմեր։ Գավառի վաղ շրջանի աչքի ընկնող ամրություններ ու բնակավայրեր են եղել արքունի երթուղիների վրա գտնվող Արբա, Թագավորանիստ (Շահթախտ) և այլ բերդաքաղաքները։ Միջնադարում գավառի վարչամշակութային օջախներ են համարվել Սանդրուք, Անի, Քեշխա, Վերին կամ Հին Նորաշեն, Հին Դաշարխ, Չանախչի, Ալաքլու, Քեշդազ, Վաբմազիար, Բարչի և այլ ավաններն ու գյուղերը, որոնցից յուրաքանչյուրում մինչև XX դարի 15-ական թվականները բնակվում էին 50—150 տուն հայ բնակչություն։ Շարուրի պատմաճարտարապետական հուշարձանների գերակշռող մասը ավերվել է մինչև XIX դ. վերջերը, իսկ մնացած կանգուն և կիսախաթար, ավերակ հուշարձաններն էլ աստիճանաբար ավերվել են մինչև 1950-ական թվականները։

_______________
1. Մ. Խորենացի, Պատմություն հայոց, Եր., 1968, 119։
2. «Թովմայի վարդապետի Արծրունւոյ պատմութիւն տանն Արծրունեաց», ի լոյս էած Ք. Պ., Ս. Պետերբուրգ, 1877, էջ 247, 300,
3. Ստ. Օրբելյան, նշվ. աշխ., էջ 171, 312:
4 «Աշխարհացոյց Վարդանայ վարդապետի», քննական հրատարակութիւն Հայկ Պերպերեանի, Բարիզ, 1960, էջ 14։
5. Г. Капанцян, Историко-лингвистическое значение топонимики древней Армении, Ер. 1940, с. 62:

6. Հ. Մանանդյան, Հին Հայաստանի և Անդրկովկասի մի քանի պրոբլեմների մասին, Եր., 1944, էջ 35:

Աղբյուրը՝ Արգամ ԱյվազյանՆախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները (համահավաք ցուցակ)
Երևան, «Հայաստան» 1986թ.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *