Ղուկաս Ինճիճյան

Բուն անունը Ղուգիոս Ինճիճյան է, սակայն որոշ աղբյուրներում հիշատակվում է որպես Ղուկաս: Ծնվել է 1758 թ. Ստամբուլում: 1833 թ. հուլիսի 2-ին վախճանվել է Վենետիկում: Նրա պապը ադրիանապոլսցի Ինճիճի Հաջի Միքայելն է, իսկ հայրը` Ինճիճի Պողոս Միքայելյանը: Մայրը` Տիրուհին, հիշատակվում է պատմաբան Միքայել Չամաչյանի (1738-1823) քույրը:

1770 թ. հայրը նրան ուղարկում է Վենետիկի Մխիթարյան միաբանություն: Այնտեղ հետագայում աշակերտում է միաբանության առաջնորդ, արքեպիսկոպոս Ստեփանոս Ակունց Քուվերին (1740-1824): 1774 թ. ընտրում է հոգևորականի կյանքը: Մինչ 1786 թ. նրա մասին կարևոր տեղեկությունների չենք հանդիպում, նույն տարվա վերջերին հայրենիքի կարոտն առնելու և քարոզչության համար գալիս է Ստամբուլ, որտեղ էլ մնում է չորս տարի: 1790 թ. վերադառնում է Վենետիկ: 1805 թ. մարտի 14-ին բուժման և աշխարագրական որոշ վայրեր աչքի անցկացնելու համար կրկին գալիս է Ստամբուլ:

Մեծ վաստակ ունի 1810 թ. հիմնադված Արշարունյաց միությունում, որը նպատակ էր հետապնդում տարածել նոր հայերենով հրատարակված գրքերը հայերի շրջանում: 1815 թ. բռնկված հրդեհից նրա ողջ գրադարանը մոխրի է վերածում: Այրվում են նաև Օսմանայն պետության աշախարհագրության երկրորդ և երրորդ հատորները: 1819 թ. Դյուզյան ընտանիքի գլխին եկած փորձանքի ժամանակ նրանց հետ ծանոթ լինելու վախից փախչում է Օդեսա: Դրությունը կարգավորվելուց հետո` 1820 թ., կրկին վերադառնում է Ստամբուլ: Այդ ընթացքում Գյուզյան ընտանիքի հովանավորության տակ գտնվող Արշարունյաց միությունը կազմալուծվեց: Այդ պատճառով ավարտվեց նաև միության կողմից ֆինանսավորվող «Եղանակ Բյուզանդեան» կոչված տարեգրքի հրատարակությունը:

1828 թ. սկզբներին Ստամբուլի կաթոլիկ հայերն Անկարայից աքասորվեցին, Ինճիճյանն էլ Ստամբուլում մնալը վտանգավոր համարելով` նույն տարվա մայիսին վերադարձավ Վենետիկ: Այստեղ մեկ տարի առաջ մահացած վանական Գաբրիել Ավետիքյանի (1751-1827) փոխարեն ընտրվեց միաբանության փոխառաջնորդ և պաշտոնավարելու ժամանակ էլ վախճանվեց:

Ինճիճյանը կարծում էր, որ եթե աշխատությունները աշխարհաբարի վերածվեն, ապա ժողովրդի ավելի լայն զանգվածներ կարող են կարդալ, սակայն միաբանության առաջնորդ Ակունց Քուվերի առարկությամբ նրա առաջնորդության տարիներին (1800-1824) կարևոր ստեղծագործությունները ստիպված հրատարակում էին հին հայերենով: 1791 թ. Վենետիկում լույս է տեսնում աշխարհաբարով առաջին գիրքը` «Տեսութիւն համառոտ հին և նոր աշխարհագրութեան»:

Մյուս կարևոր աշխատություններից են «Ամառանոց բյուզանդեան» և «Բոսֆոր» (Վենետիկ 1794) ստեղծագործությունները: Գրքի սկզբում 7 էջանոց նախաբան կա: Այնուհետև Բոսֆորի մասին ընդհանուր տեղեկություններ են, վերջին էջերում տրված են Օսմանյան յ բոլոր սուլթանների, մեծ վեզիրների անունները, նրանց գահ բարձրանալու տարին` ըստ հիջրայի և քրիստոնեական տոմարի: Գրքում կա մի բաժին, որտեղ մեջբերվում են հեղինակի տեսակետները և հայացքները, այն կրկին կարող է համարվել նախաբան: Հետագա էջերում Ռումելիի և Անատոլիայի գյուղերի մասին համարակալված քառյակների ձևով տալիս է տեղագրական և պատմական տեղեկություններ: Վերջին բաժնում տեղ են գտնում անարդարության, եսասրիության, աշխարհի և փառասիրության մասին չափածո գրված խրատական պատմություններ:

Գրքի սկզբում զետեղված է Բոսֆորի քարտեզը, որը Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության հոգևորականներից մեկի` Եղյա Եղիազարյանի (1755-1789) կողմից փորագրված կաղապարից է արտատպվել և 1791 թ. Վենետիկում 23×40,5 սմ չափերով հրատարակվել է հայերեն, համարվում է դարի համար բավական մանրամասն քարտեզ: Քարտեզում նշված են ափամերձ գյուղերը, քաղաքի դռները, մզկիթներ և եկեղեցիներ, այազամաներ, նավակայաններ և դալյաններ:

Այս ստեղծագործության առաջին մասը (1-78 էջ), որը Բոսֆորի մասին շատ արժեքավոր տեղեկություններ է տալիս, 1813 թ. թարգմանվել է ֆրանսերեն: Կրկին Մխիթարյան միաբանության հոգևորականներից Քերոբվե Ազնավուրյանը (1791-1843) Villegiature de’ Bizantinisul Bosforo Tracio վերնագրով ստեղծագործությունն ամբողջությամբ թարգմանվել է իտալերեն (Սուրբ Ղազար, 1831): Երրորդ աշխատությունը` «Տարեգրությունը», 1800-1820 թթ. հրատարակված փոքրիկ տարեգրություն է: Չորրորդ աշխատությունը 1803-1820 թթ. լույս տեսած «Եղանակ Բյուզանդեան» կոչված տարեգրությունն է:

1817 թ. տարեգրության «18-րդ դարի Ստամբուլի պատմության համառոտ ժամանակագրությունը» (83-90 էջ) Գևորգ Փամբուկչյանը թարգմանեց թուրքերեն և հրատարակեց « Թարիհ վե Էդեբիաթ» (Պատմություն և գրականություն) ամսագրի 1979 թ. համարում (44-49 էջ): 1820 թ. հայտնաբերված Գալաթայի աշտարակի մասին հոդվածն էլ (190-194 էջ) մեր կողմից թրգմանվելով թուրքերեն` հրատարակվել է «Թարիհ վե թոփլում» (Պատմություն և հասարակություն) ամսագրի 1987 թվականի համարում (142-144 էջ):

«Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի» աշխատության երկրորդ բաժինը առանձնացնում է Եվրոպան: Իսկ այս բաժնի հինգերորդ հատորը ամբողջությամբ վերաբերում է Ստամբուլին (1804): Այս աշխատության առաջին էջերում Օսմանյան պետության կառուցվածքի մասին տալիս է ընդհանուր տեղեկություններ: Այս բաժինը Հովհաննես Պոողոսյանի կողմից թարգմանվելով ժամանակակից թուրքերեն` հրատարակվել է «Հայաթ թարիհ ամսագրում» (1965, 1-10 էջ): Իսկ Ստամբուլին վերաբերող երկրորդ բաժինը դեռևս 1956 թ. Հրանտ Տեր-Անդրեասյանի թարգմանության հետ միասին լույս է տեսել «18-րդ դարի Ստամբուլ» վերնագրով:

Ինճիճյանի աշխատանքներից է նաև «Աշխարհագրութիւնը», որի վեցերորդ հատորը նվիրված է Եվրոպային (1804): Այս ստեղծագործության մեջ անդրադառնում է նաև Օսմնայան կայսրության աշխարհագրությանը: Սկսելով Բուլղարիայի մայրաքաղաք Սոֆիայից` ավարտում է Մարմարա ծովի կղզիներով:

«Աշխարհագրութեան» առաջին հատորում` Ասիայի մասին պատմող բաժնում, խոսվում է Արևելյան և Հարավային Անատոլիայի մասին: Այն կրում է «Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց» անունը (2-րդ հատոր, 1822): Իներորդ ստեղծագործությունը` 8 հատորանոց «Դարապատումն» է, վերաբերում է 18-րդ դարի առաջին կեսին: Այս տեղծագործությունը ընդհանրապես կարող է գնահատվել որպես պատերազմների պատմություն: Ընդհանուր գծերով պատմում է Օսմանայն կայսրության և եվրոպական պետությունների մղած պատերազմների մասին: Տեղեկություններ կան նաև Ստամբուլում տեղի ունեցած դեպքերի մասին: Իսկ Ինճիճյանի հայտնի վերջին ստեղծագործությունը 1835 թ. հրատարակված «Հնագիտութիւն աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի» եռահատոր աշխատությունն է:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *