Դյուզյան ընտանիք

17-19-րդ դարերում Ստամբուլում Բալյան ընտանիքից հետո հայտնի հայկական գերդաստաններից Դյուզյան ընտանիքի անդամները զբաղեցրել են կարևոր պաշտոններ: Շատ քիչ գրավոր տեղեկություններ կան, թե ինչպես է Դյուզյան ընտանիքը եկել Ստամբուլ և ինչպես է անցել պալատական ծառայության: Ի հակադրություն սրա` 17-րդ դարում Ստամբուլ գաղթած ընտանիքի անդամներից Հաջի Հարությունի պապերը եղել են Իրանի հայերից և կրել են Քըլըջօղլու ազգանունը: Հայտին է, որ Իրանի Ատրպատականի վրայով եկել են Էրզրում և Երզնկա, այնուհետև տեղափոխվել են Տևրիկ: Գալով Ստամբուլ` Հաջի Հարությունը շարունակել է ընտանիքի մասնագիտությունը` ոսկերչությունը, և այս ասպարեզում վաստակած հռչակի շնորհիվ անցել է պալատական ծառայության: Ընտանիքի բոլոր անդամները հետզհետե բնակվել են Յենիքափըի կողմերում և սկսել են կրկին զբաղվել ընտանիքի մասնագիտությամբ` ոսկերչությամբ:

Ահմեդ Երրորդի օրոք (1703-1730)` Հաջի Հարությունի մահից հետո, նրա ժառանգությունը շարունակող որդին` Սարգիսը, զբաղեցրեց պալատական գլխավոր ոսկերչի պաշտոնը: «Դյուզ» ազգանունը ընտանիքին տրվել է սուլթանի կողմից: Սարգիսն ունեցել է երկու որդի` Հովհաննեսը և Դևլեթը: 1721 թվականին Դյուզի անդրանիկ որդին` Հովհաննեսը մահանում է: Հոր նման ոսկերիչի մասնագիտությունն ընտրած Հովհաննեսը դառնում է Մահմուդ Առաջինի (1730-1754) ընկերը: Հովհաննեսն ամուսնանում է Հռիփսիմե անունով մի աղջկա հետ, որը լուս աշխարհ է բերում չորս երեխա` Միքայել, Կարապետ, Հակոբ և Երանուհի:

Այս երեխաներից ամենահայտնին եղել է Միքայել Չելեբի Դյուզյանը (1723-1783): Միքայել Դյուզյանը հոր` Հովհաննեսի մահից հետո Մահմուդ Առաջինի կողմից 21 տարեկան հասակում ստանում է պալատական գլխավոր ոսկերչի պաշտոնը: Չնայած կայսրության մեջ սուլթանները փոխվում էին` Միքայել Դյուզյանը հաջողությամբ շարունակում էր իր պաշտոնը: Նույնիսկ 1758 թվականին նրան առաջարկվեց գանձատան ղեկավարությունը, սակայն Դյուզյանն այս առաջարկը չի ընդունում:

Միքայել Դյուզյանի երեխաների մեջ ամենահռչակավորը Հովհաննես Չելեբի Դյուզյանն էր (1749-1812): Հովհաննես Չելեբի Դյուզյանը, հոր մահից հետո ստանձնելով պալատական գլխավոր ոսկերչի պաշտոնը և գանձատան ղեկավարությունը, 1807 թվականին խախտելով մետաքսի առևտրի մենատիրությունը` հանձնում է Հարություն Պեզճյանի ղեկավարությանը: Շատ խառը ժամանակաշրջան էր: 1807 թ. Քաբաքչը Մուստաֆայի ապստամբության ընթացքում ցանկացան սպանել Հովհաննես Չելեբի Դյուզյանին, սակայն Հարություն Պեզճյանի ջանքերով որոշումը չգործադրվեց: Դյուզյանների ընտանիքը մեծ կարևորություն էր տալիս կրթությանը: Հովհաննես Դյուզյանը մի շարք դպրոցների նյութական օգնություն ցույց տալուց բացի կառուցել է Գալաթայում մեկ և Քարթալում երկու դպրոց: Հովհաննես Դյուզյանը միևնույն ժամանակ հանդիսանում է Արշակունյաց մշակութային կազմակերպության հիմնադիրը: Այս ընթացքում բոլոր Դյուզյանների հարաբերությունները պալատի հետ բավականին լավ էին: Հայտնի է, որ Գրիգոր և Սարգիս Դյուզյան եղբայրների` Ենիքյոյում կատարած շինարանության ծախսերի մի մասը որպես նվեր տրվել են Մահմուդ Երկրորդի կողմից: Նրանց հարաբերությունների ապացույց են սամույրե մորթով հագուստները և այն, որ որոշ ժամանակ հետո Դյուզյանների մուտքը պալատ ամբողջությամբ ազատ էր: Պալատական գլխավոր ոսկերչի պաշտոնը և գանձատան ղեկավարությունը գրեթե դարձել էր Դյուզյան ընտանիքի պաշտոնը, որը անցնում էր հորից որդուն:

Դյուզյան ընտանիքի վեցերորդ սերունդը հանդիսացող Հովհաննես Չելեբի Դյուզյանի որդին` Գրիգոր Չելեբի Դյուզյանը (1774-1819) հոր մահից հետո կրկին ստանձնեց պալատական գլխավոր ոսկերչի պաշտոնը և գանձատան ղեկավարությունը:

Եղբոր` Սարգիս Չելեբիի (1777-1819) հետ շարունակեց ընտանիքից ժառանգած բոլոր գործերը: Այս առավելությունները անհանգստացնում էին մի շարք մարդկանց: Պալատական խարդավանքներից անմասն չմնացին նաև Դյուզյանները: Նրանց կողքին մեծացած Հալեթ էֆենդին Դյուզյանների դեմ թակարդ լարեց: Արդյունքում պալատը ցանկացավ, որ Դյուզյանները հայտնեն իրենց ունեցվածքի մասին, և 1819 թվականի օգոստոսի 27-ին գանձատանը ձերբակալվեցին: Գրիգոր և Սարգիս Չելեբի Դյուզյանները, չկարողանալով վճարել 25 միլիոն կազմող պարտքը, 1819 թվականի հոկտեմբերի 2-ին, զոհ գնալով մի շարք խարդավանքների, գանձատան ճանապարհին` կայսերական դռան դիմաց, կախաղան հանվեցին: Միևնույն ժամանակ Գրիգոր և Սարգիս Չելեբիի ընտանեկան տունը նրանց ձերբակալման օրը բոսթանջը բաշըի (սուլթանի թիկնապահ) կողմից խուզարկվել է: Ընտանիքը` կին և երեխա, մեկ մակույկով ուղարկվում է պատրիարքարան: Ընտանիքի ողջ թանկարժեք իրերը վաճառվում են, իսկ մնացածը թալանվում է: Տան երկրորդ խոզարկության ժամանակ պարզ դարձավ, որ տան մեջ մատուռ կա. կախաղան բարձացնելու համար երկրորդ փաստարկն էր, որն էլ ցույց էր տալիս, որ ընտանիքը կաթոլիկ է: Դյուզյանների ողջ ունեցվածը վաճառվեց, և պարտքերը վճարվեցին: Սակայն այս անգամ էլ անհանգստության տեղիք տվեց այն, որ ընտանիքը կաթոլիկ է, որն էլ աքսորի պատճառ հանդիսացավ:

Գանձատա ղեկավարությունը անցնում է Միքայել Չելեբի Դյուզյանին և իր եղբայրներին: Սակայն նա հաշվապահության մեջ չի կարողանում ապահովել հավասարակշռություն, և 1819 թվականի հոկտեմբերի երկուսին` իր երկու եղբոր կախաղանի օրը, մորեղբոր որդու` Մկրտիչ Չելեբիի հետ Ենիքյոյի իրենց առանձնատան պատուհանից կախաղան են բարձրացվում:

Իսկ Հակոբ Չելեբին, ով եղբայրներից փոքրն էր, այս բոլոր դեպքերի ժամանակ գտնվում էր Մորայում: Նա չվարանեց Ստամբուլ վերադառնալ, սակայն շատ չանցած եղբայրների` Կարապետի և Պողոսի հետ աքսորվեց Կայսերի` Սուրբ Կարապետ Մենաստան: Իսկ ընտանիքի մնացած անդամնեը ուղղարկվեցին երկրի տարբեր շրջաններ: 1823 թվականին ընտանիքը Մահմուդ Երկրորդի կողմից ներման արժանացավ և աքսորից հետ կանչվեց: Հարություն Ամիրա Պեզճյանի` մահվան մահճում թողած կտակի համաձայն` գանձատան ղեկավարությունը հանձնվեց Հակոբ Չելեբի Դյուզյանին: Գանձատանը Հակոբ Չելեբիի առաջին գործն այն էր, որ ձեռք բերեց շոգեմեքենաներ և սկսեց հատել ոսկե մեջիդիե: Միևնույն ժամանակ Հակոբ Չելեբի Դյուզյանը ֆինանսավորում էր Իզմիթի թղթի ֆաբրիկան:

1847 թվականին Հակոբ Չելեբի Դյուզյանը վախճանվում է, իսկ նրա գործը շարունակում է Կարապետ Բեյը: Կարապետ Բեյը սուլթան Աբդուլմեջիդի հետ բարեկամամական հարաբերությունների մեջ էր: 1849 թվականին հասնում է բարձր աստիճանի, որը մինչ այդ ոչ մի փոքրամասնության ներկայացուցչի չէր հաջողվել. 1850 թվականին դարձավ Վալիդե սուլթանի անձնական դրամափոխը:

Իսկ Պողոս բեյ Դյուզյանը, Կայսերիի Սուրբ Կարապետ մենաստանի աքսորից վերադառնալով, բնակվում է Ստամբուլում: 1839 թվականին հատուկ ֆերմանով Հակոբ Չելեբիի հովանավորության տակ ստանալով պալատական գլխավոր ոսկերչի պաշտոնը` երկար տարիներ պաշտոնավարում է:

http://www.minidev.com/kulturler/kulturler_ermeni_mimar4.asp

Leave a Reply

Your email address will not be published.