Տիրապետության տակ գտնվող միլլեթից դեպի փոքրամասնական քաղաքացիություն

Վարչապետի ելույթներից մեկում նշված «ներքին ինքնություն-արտաքին ինքնություն» արտահայտություններն սկսեցին քննարկվել Թուրքիայի օրակարգում: Արվեցին տարբեր «ինքնությունների» բնորոշումներ: Ըստ ոմանց` մեր ինքնությունը որոշող տարրեր են գենետիկ ու սոցիոլոգիական երևույթները: Ըստ այդմ` Թուրքիայում կան 30-ից մինչև 70-ի հասնող ներքին ինքնություններ: Այլոց կարծիքով էլ` ինքնություն ասվածը քաղաքական, աշխարհագրական ու մշակութային համատեղելիությունն է: Հետևաբար` բոլորս էլ թուրքիացի ենք:

Կան նաև այնպիսիք, որոնց համար դրա պատասխանը իրավական և սահմանադրական քաղաքացիությունն է և վերջ: Այսինքն` բոլորս միավորվում ենք թուրքական ինքնության ներքո: Չգիտեմ, թե իմ երկրի բնակիչները ո՞ր սահմանմանն են իրենց ավելի հարազատ զգում: Բայց հայտնի է թե մեր դրությունը և թե ներքին ինքնությունը: Փոքրամասնություն ենք, հայ ենք: «Բուն տարր», «փոքրամասնություն» քննարկումը օրակարգում էր նաև որոշ ժամանակ առաջ: Մեզնից բացի ոչ ոք չէր ընդունել իր փոքրամասնություն, տարբեր լինելը: Արդեն իսկ այս երկրում մենք` փոքրամասնություններս ենք, որ պաշտոնապես/իրավականորեն նկատվում ենք ներքին ինքնության կրողներ: Մեզ ասում են` «հայկական ծագում ունեցող թուրք քաղաքացիներ», «հայկական արմատներով թուրքեր», «Թուրքիայի հայեր», «թուրքահայեր» կամ էլ, ընդհանրացված կերպով, «փոքրամասնական քաղաքացիներ»:

Մեր երկրում փոքրամասնություն բառի իմաստը չի համընկնում բառարանային բնորոշմանը: Այս բառը մեր երկրում նշանակում է ոչ մահմեդական և տարբեր կարգավիճակ ունեցող քաղաքացի: Ով ինչպես էլ որ այս կարգավիճակն ընդունի` գոյություն ունի պաշտոնապես ընդունված տեսակետ: Հետևյալն է ասում ձեր հարգելի նախագահը. «Թուրքական պետության բոլոր քաղաքացիներին թուրք համարելը չի նշանակում, թե թուրք ազգը ձևավորող տարրերը հրաժարվում են իրենց էթնիկ ինքնությունից: Ընդհակառակը` անկախ էթնիկական ծագումից ու կրոնից` բոլոր քաղաքացիներին որպես թուրք ազգ բնորոշելը նպատակաուղղված է քաղաքացիների միջև հավասարության ապահովմանը, «մեծամասնության» մեջ գտնվող տարբեր էթնիկական արմատներ ունեցող քաղաքացիների` «փոքրամասնություն» դրության մեջ ընկնելը կանխելուն»:

Մենք է՞լ ենք թուրքական պետությանը քաղաքացիական կապով ենթակա, էթնիկական արմատներով և կրոնով տարբեր «թուրք ազգ» անվանվող, «հավասար իրավունքների տեր» քաղաքացիներ: Թե՞ այն քաղաքացիներն ենք, ովքեր «ընկել են» մեծամասնության մեջ գտնվող էթնիկ արմատներով «փոքրամասնական դրության» մեջ: Ի՞նչ կասեք: Ինչպե՞ս ենք մեկնաբանելու մեր վիճակն այս երկրում: Ասվում է, թե մենք ունենք հավասար իրավունքներ, որոնք ծագում են սահմանադրական քաղաքացիությունից, բայց դա այդպես չէ: Մի՞թե որպես փոքրամասնություն ընդունված, ներքին կարգավիճակի մեջ «ընկած» քաղաքացիներ չենք: Մեր միությունները բնորոշվում են «փոքրամասնություն» բառով: Գոյություն ունեն փոքրամասնությունների մասին օրենքներ, վճիռներ, փոքրամասնական հաստատությունների համար` հատուկ վարչական որոշումներ: 1960 թ. հեղաշրջումից ի վեր գոյություն ուներ փոքրամասնություններին առնչվող յուրաքանչյուր խնդրի կապակցությամբ իր խոսքն ասող, որոշումներին ուշադրություն դարձնող «Փոքրամասնության ենթահանձնաժողով»: Իսկ մեր օրերում գործում է «Փոքրամասնության խնդիրներով զբաղվող խորհուրդը»: Կարճ ասած` պետությունն ընդունում է, որ փոքրամասնություն լինելը մեր կամքից անկախ մի բան է: Իսկ մեր հավասար քաղաքացիությունն իրականացվում է այնքանով, որքանով դա հարմար է գտնում պետությունը:  

Մի՞թե միշտ` տարիներ շարունակ որպես «փոքրամասնության իրավունքներ» հայտնի մեր այդ «փոքրամասնական վիճակի մեջ ընկած, ոչ հավասար քաղաքացի»-ությունն է պատճառը, որ առկա են փոքրամասնությունների վաքըֆների սեփականության խնդիրներ, վաքըֆների ղեկավար մարմինների ընտրություններում` սահմանափակումներ, փոքրամասնությունների դպրոցներին առնչվող գործադրումներ, որ վտանագավոր է համարվում հայտնի բնագավառների կարևոր պաշտոններում փոքրամասնությունների ներկայացուցիչների նշանակումը և այլն: Ահա արդիական մի օրինակ. որոշ փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներ, իրենց սեփականության իրավունքից օգտվելով, ժառանգություն են թողնում կամ նվիրատվություններ են տալիս այնպիսի հաստատությունների, ինչպիսիք են հանգստյան տները, որբանոցներն ու հիվանդանոցները: Տարիներ անց դրանց գնման կայքագրերը չեղյալ են հայտարարվում այն պատրվակով, թե «սխալմունք է եղել. ձեր հաստատություններին նման նվիրատվություններ չեն կարող արվել»: Այդ հաստատությունները, որոնց գնման կայքագրերը չեղյալ էին հայտարարվել, իրենց իրավունքներին տեր կանգնելու համար դիմում են Եվրոպայի Մարդու իրավունքների դատարան: Մի՞թե դրա անհրաժեշտությունը պիտի ծագեր: Մի՞թե մենք չպետք է օգտվեինք սահմադարությամբ ամրագրված «հավասարության» սկզբունքից:

Նկատելի է, որ երբ այս հարցում բարելավման հույս է ծնվում, չի զգացվում նաև դա կանխելուն ուղղված ռեֆլեքսների պակաս: Դրանք կոալիցիայի մեջ են ԵՄ-ին ընդդիմադիրների հետ: Մի կողմից` տարբերությունները մշակութային հարստություն, այս երկրի հիմնական տարրերի մի մասը համարող հատվածը, մյուս կողմից էլ` այդ տարբերությունները ոչնչացնելու հարցում հաստատակամ, դարերից եկած փոքրամասնությունների կրոնական ավանդույթներն անգամ չհանդուրժող հատվածը: Թվապես հետզհետե իրոք նվազող «փոքրամասնական տարրերը»` մի կողմից, պաշտոնական/օրինական կիրառումները` մյուս:

Ձգտում ենք անընդհատ գաղտի պահել այն Թուրքիայի գոյության հույսը, որում այլևս չեն քննարկվելու նման թեմաներ: Մաղթում եմ, որ այդ հույսը հետզհետե չվերածվի ուտոպիայի: Մաղթում եմ, որ գոնե մեր թոռները, եթե այս երկրում ապրեն, չքննարկեն այդպիսի խնդիրներ: Իսկ մենք այսպես ենք այսօր, այսպես ենք եղել նաև երեկ: Չէ՞ որ Օսմանյան կայսրությունում էլ, հիմնական տարր հանդիսացող մահմեդականների համեմատ ոչ մահմեդականները կոչվում էին «Միլլեթ-ի սաիրե» («ուրիշ, մյուս, օտար միլլեթ` ժողովուրդ»): Չէ՞ որ 1453-ից մինչև 1839 թ. Օսմանյան կայսրության միլլեթների համակարգում մահմեդականները կոչվում էին «Միլլեթ-ի հաքիմե» («տիրապետող, գերիշխող ժողովուրդ»), իսկ ոչ մահմեդականները` «Միլլեթ-ի մահքումե» («տիրապետության, գերիշխանության տակ գտնվող ժողովուրդ»): Այս տարածքում մեր դարավոր ներկայությունը «Միլլեթ-ի մահքումե»-ից «վերածվեց» «փոքրամասնական քաղաքացիության»:

Մենք, տակավին չոչնչացած` կդառնա՞նք արդյոք «հավասար քաղաքացիներ»: Ի՞նչ եք կարծում:

Երվանդ Օզուզուն,

http://www.hyetert.com/yazi3.asp?Id=244&DilId=

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *