Շշուկները վերածվեցին խոսակցությունների

 «Շշուկներ Անատոլիայից» և «Խոսուն լուսանկարներ» վերնագրերով վավերագրական ֆիլմերը պատմում են այն հայերի մասին, ովքեր թաքնվել են Տավրոսի լեռներում և ապա` մահմեդականացել: 2009 թ. փետրվարի 27-ին` շաբաթ օրը, Թյություն Դեփոսու մշակութային կենտրոնում տեղի ունեցավ այն վավերագրական ֆիլմի ցուցադրությունը, որում արտացոլված է անցյալի հետքերը շոշափելու համար իր հոր գյուղ ուղևորված Ղազարոս Քըրջըլըյանի պատմությունը: Ֆիլմի ցուցադրումից հետո ռեժիսոր և պրոդյուսեր Մեհմեդ Բինայն ու Մ. Ջաներ Ալփերը «Մեծ մայրս» գրքի հեղինակ Ֆեթհիյե Չեթինի հետ միասին հարցազրույց տվեցին:

Հավատափոխների շշուկները

Թեև Մեհմեդ Բինայը մասնագիտացած էր հեռուստահաղորդումներ պատրաստելու մեջ, սակայն հետագայում սկսում է նկարահանել փաստագրական ֆիլմեր: Նա Անատոլիա կատարած իր ուղևորությունների ժամանակ Քահրամանմարաշում հանդիպում է մի բնակավայրի, որի կառուցվածքը գրավում է իր ուշադրությունը: Մի քիչ հետաքրքրվում է այս բնակավայրի պատմությամբ, նկատում է նաև, որ այստեղի երիտասարդները նույնպես հետաքրքրված են իրենց պատմությամբ: Այս ամենի արդյունքում որոշում է խցիկով նկարահանել գյուղի երիտասարդների խոսակցությունները` իրենց տարեցների հետ, բանավոր պատմությունները: Ոչ թե գյուղացիներին հարցեր տալով ուղղորդում է նրանց, այլ թողնում, որ երիտասարդները զրուցեն տարեցների և միմյանց հետ:

Բինայը, փաստագրական ֆիլմում, շշուկները լսել կարողանալու համար, ընդհանուր առմամբ նախընտրում է լուռ մնալ: Քահրամանմարաշի Գեբեն գյուղում շատ քիչ բան է հիշվում 1915 թ. դեպքերից: Այստեղի հայերը, թուրքերի հետ ամուսնանալուց հետո, կոչվել են «հավատափոխներ» /դյոնյուքներ/: Մեհմեդ Բինայը հետևյալ մեկնաբանությունները տվեց իր կողմից նկարահանված վավերագրական ֆիլմի առնչությամբ. «Նկարահանեցինք երիտասարդների խոսակցությունները տարեցների հետ, որից հետո նկարեցինք նաև Չուքուրովայում երեք օր տևած մի հարսանիք: Դրանց արդյունքում իրար կցեցինք բոլոր նկարահանումները` իբրև երեք օրվա ընթացքում տեղի ունեցած մի պատմություն»:

Վավերագրական ֆիլմում հիշատակվող անձի թոռը գտավ նրանց

«Շշուկներ Անատոլիայից» ֆիլմը 2007 թ. ցուցադրվում է CNN Turk հեռուստաալիքով:  Հեղինակները մասնակցում են Հայաստանում և այլ երկրներում կազմակերպված փառատոների, որոնց արդյունքում թերթերին տված հարցազրույցներից մեկից հետո ամերիկաբնակ մի հայ է կապվում իրենց հետ և հայտնում, թե իր հայրը ծագում է Քահրամանմարաշի Գեբեն գյուղից: Զարմանքով տեսնում են, որ Քըրջըլյան ազգանունը կրող այդ պարոնը հենց այն նույն Քըրջըլը ազգանունն ունի, որի մասին փաստագրական ֆիլմում հիշատակվում է` որպես 1915 թ. առնչությամբ հիշվող միակ հայկական անուն ունեցող: Այդպիսով` վավերագրական ֆիլմում հիշատակվող անձի թոռը նրան գտնում է:

 Ֆիլմի հեղինակները Տորոնտոյում տեղի ունեցած մի փառատոնի ժամանակ հանդիպում են Քըրջըլյանին ու զրուցում նրա հետ: Քըրջըլյանն ասում է, որ Գեբեն վերադառնալը թե’ իր և թե’ հոր երազանքն է: Բինայն ու Ալփերն էլ պատասխանում են, որ կօգնեն այդ հարցում. հաճույքով կարող են նրան այնտեղ տանել-բերել: Այս ամենի արդյունքում նկարահանվում է նաև «Խոսուն լուսանկարներ» վերնագրով կարճ փաստավավաերագրական ֆիլմը:

Փաստագրական ֆիլմը բաղկացած է 7000 լուսանկարներից

Ջաներ Ալփերը հետևյալն է արձանագրում. «Առաջին ֆիլմը շատ տպավորիչ է: Ռեժիսորը չի երևում կադրում: Իսկ երկրորդ ֆիլմում մենք էլ ենք ներգրավվել կադրում` որպես ուղևորության մասնակիցներ»: Երկրորդ ֆիլմում կիրառվել է նաև առանձնահատուկ տեխնիկա. ողջ ֆիլմը կազմվել է լուսանկարների միջոցով: Արվել են 7000 լուսանկարներ, որոնք շարժուն վիճակի են բերվել: Այդպիսով` ստեղծվել է «Խոսուն լուսանկարներ» վերնագրով կարճամետրաժ փաստավավերագրական ֆիլմը:

Մարդկանց քաջալերեցինք

Այս վավերագրական ֆիլմի արտասահամնյան ցուցադրումներից հետո մարդկանց մեծ մասը զարմանում է` ասելով. «Մենք տեղյակ չէինք, որ Թուրքիայում կան հայից շրջված թուրքեր», որից հետո էլ ասելացնում են, թե «Ըստ էության, իմ մորական տատն ու պապն էլ էր հայ». սկսում են խոսել իրենց ընտանիքների անդամներից: Մեհմեդ Բինայի կարծիքով մարդիկ սրտապնդվում են` նման աշխատանքներ տեսնելով: Սեփական անցյալին և ընտանիքներին տեր կանգնելով` սկսում են չքաշվել իրենց ինքնությունը բացահայտելուց:

Որոշ բաներ պատմվում են շշուկներով

Ջաներ Ալփերը պատմում է այդ փաստագրական ֆիլմից մի հատվածի մասին. «Ֆիլմում մեր գլխավոր հերոսներից գյուղաբնակ Յասեմինը, որը գիտեր իր` դավանափոխ հայ լինելու մասին, այցելում է իր հորաքրոջը: Հորաքույրն իր մորական տատի մասին խոսելիս ասում է. «Տատմերս գյավուր էր, էս կնոջ գլխին շատ փորձանքներ են եկել»: Այնպես է խոսում այդ կնոջ հայ լինելու մասին, կարծես հայ լինելն ամոթալի մի բան է: Ասում է, թե այդ կնոջ գլխին շատ փորձանքներ են եկել. երեխաներից մեկը մահացել է գերանից հարվածից: Մյուսն էլ բլրից է գլորվել: Այնպես է պատմում, կարծես այդ ամենը դժբախտ պատահարներ են: Այսինքն` ըստ էության նրա մտքերը միշտ պտտվում էին միևնույն հարցի շուրջ. իր մորական տատը հայ էր: Իրականում ինքն էլ էր հայ, սակայն դրա մասին խոսում էր ոչ բացահայտ, այլ` շշուկով:

«Խոսուն լուսանկարներ»-ը շշուկներ չեն այլևս: Դրանք խոսում են բացահայտ: Այս լուսանկարների միջև կա մեթոդական մի տարբերություն: Որոշ լուսանկարների առնչությամբ լռում ենք, որպեսզի նկարներն իրենք խոսեն, իսկ մյուս նկարների  ասելիքն առավել բացահայտելու համար խոսում ենք մենք: Մեր խոսելու շնորհիվ այլ լուսանկարներ էլ են խոսում»:

Տարիներ շարունակ շշնջացինք մեկս մյուսիս

Ֆեթհիյե Չեթինն ասում է, թե տարիներ շարունակ շշնջացել ենք մեկս մյուսի ականջին. «Մեր տատերի, պապերի միջավայրում հիմնականում ընտանիքի անդամների, հարազատների ականջներին շշնջալով` նրանց պատմությունները հասցրեցինք մինչև մեր օրերը: Երբ գիրքս հրատարակվեց, առաջին անգամ մերձավորներիցս մեկը զանգահարեց իր ընկերներից մեկին և տեղեկացրեց իմ գրքի մասին: Երբ ընկերը հարցրեց, թե ինչի մասին է գիրքը, իմ ընկերը պատասխանեց շշուկով. «Գրքում պատմում է իր մորական տատի մասին, որը, պարզվում է, հայ է»:

Արդյոք ի՞նչն է մեզ ստիպում տարիներ շարունակ անգամ հեռախոսով այդ մասին շշուկով խոսել: Գիրքս գրելուց առաջ, երբ մեծ մորս պատմությունը պատմում էի ընկերներիս, նկատում էին, որ այդ պահին ցածրացնում ենք մեր ձայները և սկսում խոսել շշուկով, այն դեպքում, երբ սենյակում մեզնից բացի այլ մարդ չէր լինում: Ի՞նչ էր դա, որ տարիներ շարունակ այդքան վախեցնում էր: “Մեծ մայրս» գրքիս հրատարակումից հետո բազմաթիվ թոռներ եկան իրենց պատմություններն ինձ հետ կիսելու, շատերը գալիս էին աշխատավայրս և փակում դուռը, փակում, որպեսզի քարտուղարս չլսի իրենց պատմությունները…»:

Ջիհան Բիլգեն,

03.03.2010

 http://www.evrensel.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *