Վերժինե Սվազլյան. Հայոց Ցեղասպանություն. Ականատես-վերապրողների վկայություններ, 7 (7)

7 (7)

ՏՈՆԱԿԱՆ ԱԲՐԱՀԱՄԻ ՏՈՆՈՅԱՆԻ ՊԱՏՄԱԾԸ

ԾՆՎ. 1893 Թ.

ՄՈՒՇ

ԲՈՒԼԱՆԸԽ

ՀԱՄԶԱՇԵԽ Գ.

Հիշում եմ մանկությանս օրերը, երբ հասակակիցներով հավաքվում էինք և գնում գյուղի անմիջապես շարունակությունը կազմող անտառը, հավաքում ընկույզ, սունկ, տանձ, հատապտուղներ։ Բնությունը գեղեցիկ էր, բարիքներով հարուստ։ Սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմը խաթարեց մեր բնականոն կյանքը, և մենք դարձանք բնավեր հավքեր՝ քշվեցինք հեռու հեռուներ…

Մուրադ գետի հովտում, Մշո դաշտի Բուլանըխ գավառի Համզաշեխ գյուղում էինք ապրում։ Հայրս՝ Աբրահամը, և մայրս՝ Մարիամը, ունեցել էին տասնչորս արու զավակներ, նույնքան հարսներ, բազմաթիվ թոռներ ու ծոռներ։ Ընտանիքի շուրջ յոթանասուն անդամներ էինք՝ չհաշված հարս գնացած չորս աղջիկներին։

Մարիամը հորս երկրորդ կինն էր։ Առաջին կինը ութերորդ զավակի ծննդաբերության ժամանակ մեռել էր։ Աբրահամ հայրս ամուսնացել էր իրենից բավական ջահել Մարիամի հետ, որը սիրով ու հոգատարությամբ խնամեց որբացած փոքրիկներին, և իր մեծ հարսների հետ զավակներ ունեցավ։ Ես Մարիամի ամենափոքր զավակն էի։

Նոր ընտանիք կազմած մեծ եղբայրներս մեր օջախը շրջապատել էին նորակառույց տներով և ելումուտ էին անում հայրական ընդարձակ բակով։ Օգտվում էին ընդհանուր դարձած չորս լուծ եզներից, գոմեշներից, գութանից, արորից և չութից։ Մառանը՝ ուտելիքի շտեմարանը, նույնպես ընդհանուր էր։ Մեկտեղ էին աշխատում մեծ գերդաստանի անդամները, մեկտեղ ուտում, մեկտեղ ուրախանում, նաև՝ մեկտեղ տխրում…

Հյուրիեթի տարին, այսինքն՝ 1908-ին, ահավոր մի դեպքից ցնցված, հայրս անկողին ընկավ և աչքերը փակեց ընդմիշտ։

Հայրս եղել էր գյուղի հեղինակավոր և սիրված մեծերից։ Նա հաշտարարի դեր էր կատարում ծագած վեճերի ժամանակ, և մանավանդ, երբ հայտնվում էին հարկահավաքները կամ օրենքի մարդիկ՝ զենք փնտրելու և կամ զորակոչ հավաքելու, նրանք հյուրընկալվում էին հորս օջախում։

Մայրս՝ Մարիամ Դաշտեցին, մեր օջախի միանձնյա իշխանուհին էր։ Նրան համարյա հասակակից մեր եղբայրները սիրով ու հարգանքով լսում ու հնազանդվում էին։

Եվ ահա, 1908 թվին, հյուրիեթի օրերին, իմ մեծ եղբայր Աղաջանը, որն արդեն ամուսնացած էր և տաճկական զորակոչից խուսափելով՝ միացել էր Անդրանիկին, չգիտեմ ինչպես հայտնվել էր Ռուսաստանում, Յալթայում և յոթ տարի ապրել էր ընտանիքից հեռու։

Չորս տարի հետո, 1912 թվին, ես ևս տաճկական բանակ զորակոչվեցի։ Բայց ես զորակոչից փախա, գնացի փնտրելու եղբորս։ Քանի որ Մարիամ մայրս արցունքն աչքերին ինձ ասում էր. «Ժամանակները խառն են, զավակս, հայերի համար նոր փոթորիկ է պատրաստվում, հայրդ չկա, որ պաշտպանի ընտանիքի պատիվը, խաղաղություն բերի մեր օջախին։ Գտի՛ր եղբայրներիդ, վերադարձրու՛ տուն նրանց, ընտանիքի անդամները թող համախմբվեն օջախում»։

Բայց ինչպես պիտի համախմբվեին, երբ նրանցից շատերը Անդրանիկի բանակումն էին։

Խեղճ իմ մայր, այդպես էլ չտեսավ իր զավակներին ու թոռներին։ Միայն տարիներ հետո հայկական եկեղեցու միջոցով ես հայտնեցի իմ հարազատներին, որ Կրասնոդարում եմ ապրում։ Հայկական եկեղեցու միջոցով գտա նաև իմ ավագ եղբոր երկու որդիներին՝ Մխիթարին՝ Հունաստանում, իսկ Հրանտին՝ Լենինականի որբանոցում։

Հրանտը շատ ծանր օրեր էր տեսել։ 1915 թ. գարնանը, թուրքական ասկյարը երբ ներխուժում է Համզաշեխ՝ զենք փնտրելու և զինակոչիկներ հավաքագրելու պատրվակով, թալանում, սպանում, տեղահան է անում բնակչությանը և քշում ամայի դաշտեր։ Մայրս չի ուզում հեռանալ իր օջախից և բավական պաշար ու զենք վերցնելով՝ թաքնվում է բակի խորքում եղած հսկա մարագում։ Զինվորները կրակ են բացում նրանց վրա։ Մայրս չի կրակում, խնայում է երեխաներին։ Բայց երբ նրանք մոտենում են դռանը, որ կոտրեն, մայրս կրակում է և թույլ չի տալիս, որ զինվորները մոտենան դռանը։ Մի թուրք զինվոր պահակ թողնելով մարագի դռան մոտ՝ թուրք ասկյարները հեռանում են։

Մեր տան կողքին մի լավ թուրք հարևան ունեինք։ Նա պահակ դրված թուրք զինվորին կանչում է իր տունը՝ մի կտոր հաց ուտելու։ Զինվորը մերժում է։ Մեր թուրք հարևանը նրան ուտելիք է բերում և գինի։ Շուտով կշտացած ու գինովցած ասկյարը քնում է։ Թուրք հարևանը օգտվելով առիթից, գալիս մոտենում է մարագի ետևի դռանը, որը դեպի անտառ էր տանում, խնդրում է մորս հեռանալ գյուղից, քանի որ գաղտնի հրաման կա՝ բոլոր հայերին կոտորել։ Մայրս հրաժարվում է, մտածելով, որ իրեն կհետապնդեն և կսպանեն, բայց խնդրում է նրան՝ օգնել ջահելներին, որ փրկվեն։

Եվ ահա, գաղտնի մուտքով դուրս են գալիս քսան-քսանհինգ ջահել հարսներ, հասուն աղջիկներ ու մանուկներ, որոնց հետ է լինում նաև տասներկու տարեկան Հրանտը։

Նրանք երբ մոտենում են Մուրադ գետի կամրջին, բաժանվում են երկու խմբի, որ իրենց չնկատեն։ Նրանց մի մասը փորձում է անցնել կամրջով։ Քիչ անց կրակոցներ են լսվում, ու թփերի մեջ թաքնված մեր ջահելները տեսնում են, որ թուրք ասկյարները հարձակվեցին մյուս խմբի ջահել աղջիկների վրա և ուզում են փախցնել նրանց։ Զինվորներից մեկը ջահել հարսի գրկից խլում է իր մանկիկին և ջուրն է նետում։ Մայրը առանց մտածելու նետվում է նրա ետևից։ Գազանացած զինվորներից սարսափահար, մեր օջախի հարսներն ու աղջիկները, զգալով թե ինչ է սպասում իրենց, նետվում են Մուրադ գետի ջրերի մեջ։ Անհոգի ասկյարները քացիներով հրում ջուրն են գցում կամուրջի վրա մոլորված մնացած, անպաշտպան երեխաներին ու կրակ են բացում նրանց վրա։ Ասկյարները տեսնելով, որ բոլորը ոչնչացան, թողնում են ու գնում։

Վրա է հասնում գիշերը։

Մյուս խումբը, որ թաքնված էր թփերի արանքում, կամացուկ դուրս է գալիս և շարունակում է քայլել։ Առավոտյան, երբ լուսանում է, նրանք թաքնվում են մի կիսավեր մատուռի մեջ։ Բայց ասկյարները գալիս տեսնում են բոլորին քնած։ Սկսվում է թոհուբոհը։ Էլ չեմ կարող պատմել ջահել հարս ու աղջիկների անպաշտպան վիճակը։ Երբ ասկյարները իրենց գործը տեսնում են, բոլորին սպանում են ու հեռանում։

Հրանտը, որ կամրջի իրարանցումից հազիվ էր փախել, հեռվից լսում է կրակոցների ձայները։ Մոտենում է կիսավեր մատուռին, տեսնում իր հարազատները՝ կիսամերկ, արյունաշաղախ սպանված։ Հրանտը նրանց մեջ նկատում է իր մոր անշնչացած դիակը։ Փաթաթվում է նրան, սկսում է լալ։ Այնպես էլ ուժասպառ նրա քունը տանում է այնտեղ։

Հաջորդ օրը գաղթականների մի նոր խումբ, լսելով Հրանտի լացի ձայնը, մոտենում է ավերակ մատուռին, գտնում Հրանտին, ուժով նրան բաժանում իր մոր դիակից և իրենց հետ վերցնելով անտեր որբուկին՝ շարունակում է իր ճամփան։

Ոտքով երկար քայլելուց հետո Հրանտը հասնում է Կարս, հետո՝ Ալեքսանդրապոլ և ընկնում որբանոց։

Այդքա՛ն մեծ գերդաստանից սերված, այդքա՜ն հարազատներ ունեցող մանուկը ընկնում է որբանոց։

Յալթայում ես գտա իմ եղբորը՝ Աղաջանին և նրա հետ ուզեցինք վերադառնալ Մուշ, բայց ճամփաները փակ էին։ Մեծ դժվարություններով վերջապես մենք հասանք մեր յայլաները։ Մեր թուրք բարի դրացիները մեզ խղճացին, առին, պահեցին ու թաքցրեցին։ Նրանցից մենք իմացանք, որ մեր շեն գերդաստանից ազատվել է Աղաջանի կինը՝ Վարդուշը, որը հարևան Շերվանշեխ գյուղում իր հոր տանը հյուր էր եղել։

Երբ եղբորս՝ Աղաջանի կինը վերադարձել է իր հայրական տնից, տեսել է մեր ավերված օջախը, գիշերով, հենց մարագում մի կերպ հողով ծածկել է սպանված հարազատների կիսավառ դիակները, բայց նկատելով, որ ջահել հարսներն ու աղջիկները, ինչպես նաև երեխաները այնտեղ չկան, ինքն էլ հուսահատ, խառնվում է գաղթականների ծվատված խմբին, գիշերով հեռանում է դեպի Կարս։

Երբ ես ու եղբայրս հասանք Կարս, միացանք Անդրանիկի խմբին, բայց մյուս եղբայրներիցս ոչ մեկին չգտանք այլևս։ Անդրանիկը Կարսը հանձնելու հրաման էր ստացել և զայրացած զորացրել էր իր բանակը…։ Մենք հետո գտանք միայն եղբորս կնոջը՝ Վարդուշին։ Ես 1916-ին ամուսնացա Կարսում, տասնվեց տարեկան Սաթենիկի հետ։ Նա Կարսում սովորել էր Եղիշե Չարենցի և Կարինե Քոթանջյանի հետ։

Կարսում ես ու եղբայրս իրար չհասկացանք։ Ես ուզում էի գնալ դեպի Ալեքսանդրապոլ, փրկել մեր ընտանիքը, իսկ եղբայրս սայլին բարձել էր ունեցվածքը և պատրաստվում էր «Էնգլիա» գնալ։ Նա ինձ համոզում էր լսել իրեն՝ քանի որ ինքը ինձանից տասնհինգ տարի մեծ էր և մեր ընտանիքի միակ կրթություն ստացածն էր։

Ես պնդում էի, որ Անգլիա գնալը հեշտ չէ, մանավանդ ինքը չորս ամսական մի զավակ արդեն ուներ, բայց եղբայրս մտադրվել էր հասնել Բաթումի, ծովով շարունակել ճանապարհը մինչև Անգլիա։ Նա ինձ հանձնեց իր կնոջ ու երեխայի խնամքը, սայլը քշեց ու հեռացավ…

Խեղճ եղբայրս դժվարությամբ ստեղծած ունեցվածքից չէր կարողանում բաժանվել, բայց՝ հարազատներից բաժանվեց։

Ես, կինս, եղբորս կինը՝ Վարդուշը, մեծ դժվարություններով Կարսից մեկ զինվորական գնացքի վագոնների տանիքին փռված, մեկ՝ վարձված սայլով, մեկ՝ ոտքով հասանք Ալեքսանդրապոլ, ուր գաղթականները հավաքված էին, իսկ տիֆի համաճարակը զոհեր էր խլում։ Մենք սարսափահար գնացինք Թիֆլիս։ Թիֆլիսը այդ օրերին հայ գաղթականներին չէր ընդունում։ Հոգնած, ջարդված, ուժասպառ շարունակելով մեր ճանապարհը՝ վերջապես հասանք Եկատերինոդար, որը հիմա Կրասնոդար է կոչվում։ Այնտեղ գաղթականներին տրամադրել էին փայտյա բարաքներ, ուր մեկ ընտանիքը մյուսից առանձնանում էր կախված սավանով միայն։

Երեք տարի հետո գտա Աղաջան եղբորս։ Նամակ գրեցի, որ գա մեզ գտնի։ Եկավ։ Իրար գտանք։ Մի քանի տարի էնտեղ մնացինք։

1932 թվին երկու եղբայրներով եկանք Հայաստան և բնակություն հաստատեցինք Երևանում։

1941-ին սկսվեց Հայրենական մեծ պատերազմը… Նորից տանջանք, նորից տառապանք…

Երբեմն մտքով կթռչիմ դեպի Մուշ…

Երբ մտածում եմ, ինձ թվում է, թե ես կխելագարվեմ, երբ հիշում եմ մեր հայրենի օջախը, մեր հարազատներին, բարձր բարդիներով շրջափակված մեր հսկա բակը, բակի բարդիների վրա ամեն գարնան հետ բուն դնող արագիլներին… Բակի ջրհորը, մարագը, թոնրատունը, բակի շարունակությունը կազմող զովասուն անտառը և յայլաները… անտառի կաղնին, ընկույզը, մոմակալած վայրի մեղրը՝ բեքմեզով, քամած մածունը, Նոր տարվա սեղանի զարդը՝ փշատը, չիր ու չամիչը, մորս արդար ձեռքով հունցած ու թխած կաթնահունց բաղարջը։ Զատիկին կամ իմ ծննդին բաղարջի մեջ մորս պահած բախտի կոճակը…։ Հիշում եմ մղկտալով՝ մեկ առ մեկ, անուն առ անուն, հիշում եմ մեր անթաղ մեռելներին, անգերեզման մնացած հարազատներին, անհայտ կորած եղբայրներիս, նրանց կանանց ու որդիներին։ Գազանացած ասկյարներից փախչող ու Մուրադ գետի պաղ ջրերը նետված անմեղ քույրերիս, ջահել հարսներին. ո՛րը հիշեմ, ո՛ր մեկին ափսոսամ…

Պատրաստ եմ ուղեցույց-վալադ դառնալ, ոտաբոբիկ գնամ, ծունկի գամ հորս գերեզմանի առաջ, խունկ ծխեմ, մեղքերուս թողություն խնդրեմ։ Գտնեմ, սուրբ հողին հանձնեմ հարազատներիս անթաղ ոսկորները, Եփրատ-Մուրադի* հունից հանեմ իրենց պատիվը փրկելու համար ջուրը նետված իմ քույրերի ու զարմուհիների սուրբ մասունքները, աշխարհով մեկ շրջեմ, փնտրեմ ու գտնեմ անհայտ կորած իմ քառասունութ հարազատներին…

* Եփրատ գետի թուրքերեն անվանումը:

http://ermeni.hayem.org/turkce/vkayutyun.php?tp=ea&lng=arm&nmb=7

Շարունակելի

Կարդացեք յուրաքանչյուր շաբաթ և կիրակի օրերին:

Leave a Reply

Your email address will not be published.