Հայկական բնաշխարհը

Հայկական լեռնաշխարհը: Այն տարածքը, որտեղ կազմավորվել եւ իր պատմական ուղին է անցել հայ ժողովուրդը, կոչվել է Հայաստան (Հայք): Հարեւան ժողովուրդների կողմից այն անվանվել է Արմենիա, Սոմխեթի եւ այլն:

Հայկական լեռնաշխարհը հայտնի է բազմաթիվ լեռնաշղթաներով ու սարահարթերով: Այն գտնվում է Փոքր Ասիայի եւ Իրանի բարձրավանդակների միջեւ: Հայկական լեռնաշխարհն ունի ծովի մակերեւույթից 1500-1800 մետր միջին բարձրություն եւ ավելի բարձրադիր է, քան հարեւան Փոքր Ասիայի եւ Իրանի բարձրավանդակները:

Շրջակա երկրների նկատմամբ իր բարձր դիրքի համար Հայկական լեռնաշխարհը կոչվել է լեռնային կղզի: Այն հյուսիս – արեւմուտքից եզերվում է Պոնտական, հյուսիսից `Փոքր Կովկասի, հարավից` Հայկական Տավրոսի լեռնաշղթաներով: Արեւելքից Հայաստանի սահմանները տարածվել են մինչեւ Ուրմայի լճի մոտակայքը: Այս բնական սահմանների միջեւ ընկած երկրամասը հնում հայտնի էր Միջնաշխարհ անունով:

Հայկական լեռնաշխարհի գրեթե կենտրոնով `արեւելքից արեւմուտք, ձգվում է Հայկական պար լեռնաշղթան, որը լեռնաշխարհը բաժանում է հյուսիսային եւ հարավային մասերի: Հայկական պարն արեւելքում սկիզբ է առնում Մասիս (Մեծ Արարատ) սարից: Մասիսն ունի 5165 մետր բարձրություն: Իր գեղեցիկ եւ վեհ տեսքով Մասիսը ժողովրդական բազմաթիվ առասպելների եւ ավանդույթների նյութ է դարձել:

Արագած լեռը հյուսիսից եզերում է Արարատյան դաշտը: Արագածի լանջերը հարուստ են ջրերով ու բուսականությամբ եւ հնագույն ժամանակներից եղել են երկրագործության ու անասնապահության կենտրոններ: Մասիս եւ Արագած լեռների միջեւ `Արաքսի (Երասխ) միջին հոսանքում է փռված Արարատյան դաշտը: Վերջինիս Հայկական լեռնաշխարհի ամենաընդարձակ եւ արգավանդ դաշտերից մեկն է: Այստեղ են գտնվել Հայաստանի հինավուրց Արմավիր, Երվանդաշատ, Արտաշատ, Վաղարշապատ, Դվին մայրաքաղաքները: Այստեղ է գտնվում նաեւ Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաք Երեւանը:

Գետերն ու լճերը: Աշխարհագրական բարձր դիրքի շնորհիվ Հայկական լեռնաշխարհը Առաջավոր Ասիայի խոշոր գետերի ջրաբաշխն է: Հայկական լեռնաշխարհից սկիզբ են առնում Եփրատ, Տիգրիս, Ճորոխ, Արաքս եւ Կուր գետերը:

Եփրատ գետը գոյանում է երկու բազուկներից ` Արեւմտյան Եփրատ եւ Արեւելյան Եփրատ (Արածանի): Դուրս գալով Հայկական լեռնաշխարհից `այն անցնում է Միջագետքով, միախառնվում է Տիգրիսին եւ թափվում Պարսից ծոց: Տիգիրս գետը եւս կազմվում է երկու ճյուղից `Արեւմտյան եւ Արեւելյան:

Ճորոխ գետը հոսում է Բարձր Հայքից եւ թափվում Սեւ ծովը:

Արաքս (Երասխ) գետերը սկիզբ է առնում Բյուրակն լեռներից: Ընդունելով Ախուրյան, Քասախ, Հրազդան եւ մի շարք այլ վտակներ `միանում է Կուր գետին եւ թափվում Կասպից ծովը: Արաքս գետից ու նրա վտակներից սնվելով` կենդանություն է առնում Արարատյան դաշտը: Երասխը միակ խոշոր գետն է, որ իր ամբողջ երկարությամբ հոսում է Հայաստանով: Հայ ժողովուրդը նրան սիրով անվանում Է Մայր Արաքս:

Հայկական լեռնաշխարհը հարուստ է մեծ եւ փոքր լճերով: Սեւանա լիճը (Հնում ` Գեղամա ծով, Գեղարքունյաց ծով) աշխարհի բարձրադիր խոշոր լճերից է. այն ունի քաղցրահամ ջուր եւ ձկնառատ է (իշխան, կարմրախայտ, գեղարքունի): Լիճն ունեցել է մեկ կղզի, որը ջրի մակարդակի իջեցումից հետո վերածվել է թերակղզու: Սեւանն ընդունում է շուրջ երեք տասնյակ գետեր եւ գետակներ, իսկ նրանից սկիզբ է առնում միայն Հրազդան գետը: Վանա լիճը (հնում Բյուզանյաց ծով) ավելի մեծ է, եւ նրա աղի ջրերում բազմանում է միայն տառեխ ձուկը:

Վանա լիճն ունի 4 կղզի, որոնցից նշանավոր է Աղթամարը: Հայկական լեռնաշխարհի եւ Իրանի սարահարթի միջեւ գտնվում է Կապուտան կամ Ուրմիո լիճը: Նրա աղի ջրերում ձուկ եւ ջրային այլ կենդանիներ ու բույսեր չկան: Այս երեք խոշոր լճերից բացի `Հայկական լեռնաշխարհում կան քաղցրահամ ջրերով բազմաթիվ մանր լճեր:

Վարչական բաժանումը: Պատմական Հայաստանում դեռեւս Ք.ա. IV դ. ձեւավորվել են երկու վարչաքաղաքական միավոր `Մեծ Հայք եւ Փոքր Հայք, որոնք սահմանազատվում էին Արեւմտյան Եփրատով: Մեծ Հայքը բաժանվում էր 15 նահանգների կամ« աշխարհների »` Այրարատ, Գուգարք, Ուտիք, Արցախ, Սյունիք, Փայտակարան, Պարսկահայք, Վասպուրական, Մոկք, Աղձնիք, Տուրուբերան , Ծոփք, Բարձր Հայք, Տայք: Նահանգներից յուրաքանչյուրն իր հերթին բաղկացած էր մի շարք գավառներից: Մեծ Հայքն ուներ 300 հազար քառակուսի կիլոմետր տարածք: Փոքր Հայքը տարածվում էր Եփրատ գետից արեւմուտք եւ ընդգրկվում էր շուրջ ութսուն հազար քառակուսի կիլոմետր տարածք:

Հայկական լեռնաշխարհով անցնում էին Հին աշխարհի առեւտրական ու ռազմական կարեւորագույն մայրուղիներից երկուսը, որոնք կապում էին Արեւելքը Արեւմուտքի հետ:

Հայաստանով են անցել նաեւ Միջագետքը Հյուսիսային Կովկասի հետ կապող ճանապարհները:

Հայաստանի հարեւան պեությունները հաճախակի արյունահեղ պատերազմներ են մղել, որոնց թատերաբեմը սովորաբար եղել է ճանապարհների խաչմերուկում գտնվող Հայկական լեռնաշխարհը:

Հայաստանի Հանրապետության տարածքն ընդգրկում է Մեծ Հայքի Այրարատ, Սյունիք եւ Գուգարք նահանգների մի մասը եւ ունի մոտ 30 հազ. քառ. կիլոմետր տարածություն, այսինքն `կազմում է Մեծ Հայքի տարածքի 1 / 10 մասը: Արցախի Հանրապետությունը կազմավորվել է Արցախ, Ուտիք ու Սյունիք նահանգների տարածքների մի մասի հիման վրա:

Հայկական Լեռնաշխարհը ընդգրկում է ներկա Հայաստանի, արեւելյան Թուրքիայի եւ արեւմտյան Իրանի, Վրաստանի հարավային Սամցխե – Ջավախք երկրամասը, Ադրբեջանի կազմում գտնվող մինչեւ Կուր գետը ընկած տարածքները, Փայտակարան աշխարհը, Կասպից ծովի ափին, Նախիջեւանը տարածքները.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *