Մ ե ր ի ն ն ե ր ը – B i z i m k i l e r

Ծ.խ.- Վերջին տարիներուն շատ կը խօսուի Թուրքիոյ մէջ իսլամացած կամ «թաքնուած» հայերու մասին: Այս հայերը զիրար կը կոչեն «մերինները» եւ Թուրք գրագէտ Քեմալ Եալչին առաջինը հանդիսացաւ որ գրի առաւ «Մերիններ»ուն պատմութիւնը, իր «Սիրտս քեզմով կը խայտայ» գիրքով:
Ստորեւ ներկայացուած գրութիւնը, Եալչինի միւս վէպին` «Սարը Կէլին»ի հիմքը կազմող պատմութիւնն է: Իրական կեանքէ առնուած այս դէպքը կը պատահի մեր օրերուն, Խարբերդի շրջանին մէջ: Գրագէտը փոխած է միայն պատմուածքին մէջ գործող տիպարներուն անունները:

«Հորիզոն»

Թուրքիոյ մէջ իրենք զիրենք «մերինները» ըլլալով բնորոշող մարդոց գոյութիւնը առաջին անգամ իմացած էի 1998-ին, «Սիրտս քեզմով կը խայտայ» անուն վաւերագրական վէպիս առթիւ խուզարկումներուս միջոցին:

Գոյութիւնը լսած այս մարդոցմէ մէկը գտնելը, «Մերիններուն» մէջ մտնելով խօսիլը շատ դժուար եղած էր: Երկար փնտռտուքէ ետք, վստահելի ընկերոջ մը միջնորդութեամբ «Մերիններէն» քիւրտ Հաճը Իպրահիմի ընտանիքին կրցայ հասնիլ:

Քիւրտ Հաճը Իպրահիմ իր նախնիքին, ցեղին եւ իր ինքնակենսագրութեան ու անձնական անցեալին մասին երկար-երկար պատմեց: Նաեւ զիս ներկայացուց «մերիններէն» իր վստահած ուրիշներու ալ: Եթէ չըլլար քիւրտ Հաճը Իպրահիմը, թերեւս «Մերինները» այսպէս մօտէն չկարենայի ճանչնալ: Իրեն որչափ շնորհակալութիւն յայտնեմ` քիչ է:

«Մերինները» տեսնել Թուրքիոյ մէջ իրենց ապրած վայրերուն մէջ, կեանքի պայմանները, ապրելու կեր-պը մօտէն տեսնել եւ քննել, Գերմանիա լսածներս Թուրքիոյ «Մերիններուն» հետ խօսելով խորացնել փափաքեցայ:

Քիւրտ Հաճը Իպրահիմին տուած վստահութեամբ, օգնութեամբ եւ յանձնարարութիւններով այս բաղ-ձանքս իրականացնելու կարելիութիւնը գտայ 2002 թուականի Օգոստոսին:

Ամրան արձակուրդիս, իմ երկրիս` Տենիզլիի մէջ, մայրիկիս, ընտանիքիս, ազգական եւ բարեկամներուս հետ կարօտս առնելէ ետք հանրաշարժով, Անթէպի վրայով Ատըեաման գացի: 22 ժամ տեւող յոգնեցու-ցիչ ճամբորդութենէ մը ետք տաք օրուան մը իրիկնամուտին հասայ Ատըեամանի հանրաշարժի կայա-րանը: Մեր ժամադրութեան համաձայն զիս դիմաւորեց Հաճը Իպրահիմին ազգական, մօտ երեսունամ-եայ Եուսուֆը:

Առանց կայարանին մէջ դանդաղելու ճամբայ ելանք Եուսուֆին կառքով: Եուսուֆին գիւղը Ատըեամանէն 50 քմ.-ի չափ հեռու է եղեր: Ճամբաները կպրածածկ եւ դարձդարձիկ էին: Մէկ ժամուան ճամբորդութենէ ետք մայրուղիէն բաժնուեցանք: Ծակոտնեայ եւ փոսերով, քարքարոտ հողէ ճամբայէ մը կը յառաջա-նանք: Ետեւէն աղիւսով լեցուն կառք մը քաշող թրաքթորի մը հանդիպեցանք: Ճամբան նեղ էր եւ դան-դաղեցանք: Թրաքթորը եզերք քաշուեցաւ: Թրաքթորի վարորդը եւ Եուսուֆ բարեւեցին զիրար: Վարորդը մօտակայ գիւղէն քիւրտ մըն է եղեր:

Երեկոյեան կրցանք հասնիլ Եուսուֆին տունը: Մերկ բարձունքի մը լանջին միայնակ երեք տուներ կային: Շուրջը տաքէն եւ լռութենէն զատ ուրիշ բան չկար: Մես-մերկ լեռներ եւ գագաթներ մինչեւ հեռուները, անձայն կապոյտ լիճի նման կեցած, դէպի Եփրատի պառաժի լիճը կ՚երկարէին:

Եուսուֆ կառքին շարժակը կեցուց: Եուսուֆին ընտանիքը դիմաւորեց մեզ: Կարծես շատ հին ծանօթ մը ըլլայի, զիս իրենց կրծքին սեղմեցին:

Տանիք հրաւիրեցին զիս: Դաշտային գաղջ հով մը կը փչէր, թեթեւ եւ հաճելի:

Եուսուֆի ընտանիքին անդամներուն հետ ծանօթացայ: Յետոյ թէյերը եկան, մէկ կողմէ ումպ-ումպ թէյ կը խմէի, մէկ կողմէ ալ երեւցող արտերուն եւ արտերուն մէջ գտնուող նաֆթահորերու մասին տեղեկութիւն-ներ կ՚առնէի:

Եուսուֆին երէց եղբայրը` Եըլմազ, պատուիրեց որ ընթրիքը պատրաստուի: Սեղանը պատրաստելէ ետք զիս տան ներքնամասը հրաւիրեցին: Օդը մթնել սկսած էր: Սեղան նստանք: Քիչ ետք դուրսէն թրաքթորի մը ձայնը լսեցինք: Եուսուֆ դուրս ելաւ: Մի քանի ժամ առաջ ճամբուն վրայ հանդիպած թրաքթորի վա-րորդին հետ միասին սենեակ դարձաւ:

Եըլմազ, երեկոյեան այս ժամուն տուն եկող այս անկոչ հիւրը սեղան հրաւիրեց: Կացութիւնը հասկնալու համար խօսք բացաւ.

– Խե՛ր է, Շեհօ, բարի ես եկեր:

– Բարի տեսանք Պապօ, թրաքթորին անիւը պայթեցաւ: Ձեր

գործիքներու կազմածը ամբողջական կ՚ըլլայ մտածելով` հոս եկանք:

– Պայթածը անիւը ըլլայ: Կը շինուի: Դուն նախ ճաշդ կեր:

Ընթրիքը միասին կերանք: Թէյերը եկան: Եըլմազ երկարեցաւ, գլխուն մօտ պատէն կախուած կրօնական օրացոյցին այդ օրուան թերթը փրցուց: Թուղթին ետեւ արձանագրուած` Մուհամմէտ մարգարէի խօսքե-րը կարդաց:

– Պապօ՛, դուն այսօր Աստուծոյ համար ի՞նչ ըրիր, – ըսելով թրաքթորի

քիւրտ վարորդին դիմեց:

– Պապօ, ի՞նչ ընենք: Այսօր մէկ ռէօմորք աղիւս բերինք: Եկած ատեննիս

ալ անիւը պայթեցաւ:

– Ինչ գործ ալ ընես, Աստուծոյ համար ընելիք պարտականութիւններդ մի

մոռնար: Ե՛լ, Եուսո՛ւֆ, դուն անիւը նորոգելու համար հարկաւոր գործիքները բե՛ր, Շեհոյին գործին օգնէ՛: Շեհոյին գործը շատ է, չուշանա՜յ:

Եուսուֆ եղբօրը ըսածները ըրաւ:

Շեհօ սկսաւ նորոգութեան. մէկ ժամ, երկու ժամ… անիւին նորոգութիւնը չի վերջանար:

– Եուսո՛ւֆ, գնա՛ եղբայր սա անիւը շինէ:

Եուսուֆ գնաց օգնելու: Մենք` Եըլմազի եւ եղբօրը` Շիւքրիի հետ ժամանակ անցընելու համար հոսկէ-հոնկէ կը խօսինք: Վերջապէս անիւին նորոգութիւնը աւարտեցաւ: Շեհօ եւ Եուսուֆ եկան սենեակ: Եըլ-ազ կրկին սկսաւ կրօնական նիւթերու մասին յանձնարարութիւններու: Այս նիւթերու խօսակցութիւնը լրացաւ: Շեհօ նորէն չ՛երթար:

Եըլմազ ձայնեց Եուսուֆի.

– Մեր հիւրը երկար ճամբայէ եկած է: Յոգնած է: Անկողինը փռէ որ պառկի, հանգստանայ:

Եուսուֆ անկողինը մեր քովը փռեց: Շեհօ ալ, վերջապէս, «Պապօ ինծի արտօնեցէք» ըսելով ոտքի ելաւ: Եըլմազ, Եուսուֆ, Շիւքրիւ անկոչ հիւրը ճամբու դրին:

Եըլմազին սիրտը նեղուած էր.

– Աս մարդը ուրկէ՞ եկաւ դարձեալ այս ժամուն:

– Եկած ատեն ճամբան տեսաւ մեզի: Բարեւեցինք զիրար, – պատասխանեց Եուսուֆ:

Յետոյ Եըլմազ ինծի դարձաւ` «կը տեսնե՛ս: Հոտ մը առեր է: Խելքովը` քննութեան եկեր է: Կէս ժամուան անիւի նորոգութիւնը երեք ժամէն դժուար լրացաւ»:

ժամը կէս գիշեր եղած էր: Երկար փողով ինքնաշխատ (օթօմաթիք) զէնք, պարկ մը փամփուշտ եւ հեռա-դիտակ մը կախուած էին պատին վրայ: Եըլմազ` Եուսուֆին.

– Շուրջը քննութիւն մը ըրէ, եկո՛ւր, – ըսաւ:

Եուսուֆ զէնքը առաւ դուրս ելաւ: Շուները դէմ դիմաց հաչեցին: Ատեն մը ետք Եուսուֆ ետ եկաւ, ժպտե-լով ըսաւ. «Կատարեալ է»:

Եըլմազ.

– Ահա՛ այս է մեր վիճակը: Ամէն վայրկեան զգոյշ ըլլալ ստիպուած ենք: Հիմա ուրկէ՞ խօսիլ սկսինք: Մեր վիճակը կը հարցնէիր… Աչքերովդ տեսար:

– Հաճը Իպրահիմ բաներ մը պատմեց ինծի: Ձեր ապրածները, ձեր գլխուն եկածները ձեզմէ լսել եւ իմա-նալ ուզեցի:

– Ողջ եղիր: Մեզի համար մինչեւ Գերմանիայէն ելեր հոստեղերը եկեր ես: Շատ բաներ կայ պատմելիք: Ո՞ր մէկը պատմեմ: Ուրկէ՞ սկսիմ:

– Ամենէն առաջինէն սկսինք… Ձեր հայրերէն, ձեր հայրերուն նախնիքէն…: Յետոյ` հիմա վրան նստած հո-ղերուն պատմութենէն…:

– Պատմեմ, պատմեմ եւ անգամ մըն ալ դուք իմացէք մեր վիճակին մասին:

Աշխատցուցի ձայնագրիչս (թէյփ): Եըլմազ, Եուսէֆ, Շիւքրիւ մօտեցան գործիքին, Եըլմազ ըսաւ.

– Մեր մեծ հօր անունը Սարգիս է: Ըլլա՛յ հօրս, ըլլա՛յ մօրս կողմը հայ են: Սարգիս համբաւաւոր հայ աղա` Գրիգոր Աղային տղան է: Գրիգոր Աղա քսանի չափ գիւղ ունի եղեր: Մինչեւ Հարբութ (Խարբերդ, Խարբութ) ազդեցիկ է եղեր: Այն մեծ աղէտին, այն մեծ կոտորածի ընթացքին իր մօտիկներուն, ընտանի-քին, աղջիկներուն, հարսերուն եղածները տեսնելէ ետք չէ դիմացեր, ինքզինք Եփրատը նետելով անձ-նասպան եղեր է: Մնացողներուն մեծ մասը աքսորի ճամբաներուն վրայ փճացեր են: Հայրս, հօրեղբայրս եւ քանի մը ազգական ալ ազատեր են մահէն…:

Եըլմազ քանի մը ժամ առաջ` այսօր Աստուծոյ համար ի՞նչ ըրիր` ըսելով, քիւրտ Շեհոն հարցաքննող Եըլ-մազը չէր այլեւս: Ան հիմա հայ Սարգիսին, Գրիգոր Աղային թոռն էր: Սրտին մէջ մոխրացած կրակի պէս մնացած ցաւերը, կսկիծները, արցունքներով թրջած յուշերը կը պատմէր…

Բարձունքի լանջին, Եփրատի եզրին, երկու տուննոց աշխարհի մը մէջ ամէն բան կեցած` Եըլմազը կ՚ունկնդրէին.

– Մեր Գրիգոր մեծ հայրը քանի՞ հազար տէօնիւմ հող ունէր, չեմ գիտեր (մէկ տէօնիւմը 1600 արշըն քա-ռակուսի, մօտաւորապէս 7,8 ար մակերեսով տարածութիւն մըն է): Ատըեամանի Քեահթա շրջանին մէջ քսանէն աւելի գիւղ ունենալը ստոյգ է: Գրիգոր Աղայի հազարաւոր տէօնիւմ հողէն թիզ մը հող իսկ չէ տրուեր իր ողջ մնացած զաւակներուն, թոռներուն եւ ազգականներուն: Պետութիւնը ձեռք դրեր է հողե-րուն վրայ: Շուրջի քիւրտ աղաները ձեռք դրեր են…

Հօրեղբայրս 1937-ին դատարան դիմեր է Գրիգոր Աղային հողերը ետ առնելու համար: 1943-ին դատը շահուեր է: Սակայն հողերը չեն տրուեր: Պետական գործիչները տեսակ-տեսակ խաղեր դարձուցեր են: Կեղծ քրիստոնեայ մը գտեր, «հողերը ասոր կը պատկանին» ըսեր են: Իրաւունք շահած մեր հողերուն վրայ կրկին ձեռք դրեր են:

Պետական գանձին հետ դատը 18 տարի տեւեր է: Հօրեղբայրս կրկին հողերուն իրաւունքը շահեր է: Դարձեալ չեն տուեր: Մօտակայ քիւրտերը «ապրանքը մերն է» ըսելով, առարկեր են: Կրկին դատ սկսեր է:

Վերջապէս 1976-ին դատը վերջ գտաւ: Դատական վճիռով 1978-ին հողերը մեզի տրուեցան: Սակայն շրջակայքէն հաւաքուած 50 զինուած քիւրտեր թրաքթորով մը յարձակեցան մեր ապրանքին, մեր կալ-ուածին վրայ: Դատական որոշումով մեզի տրուած հազար տէօնիւմ հողը սկսան մէկ կողմէ հերկել:

– Չէ՛ք կրնար հերկել: Օրէնքներով մեզի տրուած մեր հողը չէ՛ք կրնար հերկել, – ըսինք:

– Հոս մարդոց օրէնքը չէ, զէնքերուն օրէնքը կ՚անցնի: Կեաւուրի զաւակներ: Կորսուեցէ՛ք, գացէ՛ք հոսկէ, – պատասխանը տուին:

Շուրջ բոլորնիս քիւրտերու կողմէ պաշարուած էր: Նոյնիսկ եթէ երթալ ուզէինք, ճամբայ չկար: Հայրս տան մէջն էր: Քովը գացի, հարցուցի.

– Հա՛յր, չորս կողմերնիս պաշարուած է: Քիւրտեր բռնութեամբ սկսան մեր հողերը հերկել: Փոխադարձե՞մ զէնքով:

– Մեր իրաւունքը եղած է` ընել ինչ որ կու գայ մեր ձեռքէն:

Հօրս հաւանութիւնը առնելէ ետք դուրս ելայ: Երկար հասողութեամբ զէնքս ուղղեցի թրաքթորը վարողին գլխուն: Ճակտին նշան առի: Կոխեցի բլթակին: Փամփուշտը մարդուն գլխարկը գլխէն առաւ-գնաց: Կո-խեց զսպանակին: Ինքզինքը գետին նետեց: Կը փախչի…: Եթէ փամփուշտը մէկ սանթիմ վար դպչէր, տեղն ու տեղը կը մնար մեռելը…: Չեղաւ… մարդը կը փախչի…: Հրացանով բախումը սկսաւ: 50 հոգի հաւաքաբար կրակեցին մեր տան վրայ: Դիրք բռնեցինք: Փոխադարձեցինք: Չկրցին մօտենալ: Երեկոյեան դէմի բարձունքը քաշուեցան: Մենք ալ տան ետեւի բարձունքին վրայ դիրքաւորուեցանք: Ընդհատաբար շարունակուեցաւ զէնքով ընդհարումը: Ոստիկան զինուորները (ժանտարմա) չեկան: Երբ մահ ըլլայ, այն ատեն կու գան եղեր: Շուրջի հինգ քրտական գիւղերը մասնակցեցան այս կռուին: Հաշտարարներ մէջը մտան: Զինադադարի համաձայնութիւն ըրինք: Վասնզի մօտակայ քիւրտ գիւղերէ ոմանք մեզի զօրավիգ ըլլալ սկսան:

Կրկին դատարան դիմեցինք: Մեր ձեռքի թափուները եւ դատական վճիռներու դէմ կրկին խաղեր սկսան: Այս հողերուն հայ Գրիգոր Աղային պատկանելիութիւնը կրկին ստուգելու համար փորձագէտներու դիմ-ուեցաւ: Փորձագէտներու վկայութիւններ, դատարաններ, նիստեր, փաստաբաններ… եւ քսան տարի եւս անցաւ: Այս քսան տարուան ընթացքին մեր շահած դրամը փամփուշտի, զէնքի կը յատկացնենք: Մեզի ուժ տուող մարդիկը կը կշտացնենք: Յարձակումները կը շարունակուին: Երեք անգամ մեր ախոռը այրե-ցին: Հրդեհին վայրը կրկին ախոռ շինեցինք: Մեր տան դէմը հրձիգութիւն ըրին: Մահէ ազատեցանք: Մեր տղաքը չկարողացանք վարժարան ղրկել: Դէմ դրինք: Ինծի դէմ գանգատ ըրին: Զիս բանտ նետեցին: Պառկեցայ-ելայ: Հայրս մեռաւ: Մեր այգիները կոտորեցին: Մեր կենդանիներուն, պտղատու ծառերուն վնաս հասցուցին: Չվհատեցանք: մահէն անդին բան կա՞յ որ: Այսպէսով հասանք 1990-ականներ: Դա-տարանը մեր 1000 տէօնիւմ հողը կրկին պետական գանձին անցնելու որոշում տուաւ: Վճռաբեկի դիմե-ցինք: Փաստաբաններ, սա, նա…: Վճռաբեկը մեր հողը կրկին մեզի տուաւ: տակաւին «այս գործը լրա-ցաւ» ըսելու չմնաց, դիմացի գիւղացիները այս հողը մերն է ըսելով կրկին դատ բացին: Հասանք 2000 թուական: 60 տէօնիւմ տարածութեամբ մեր այգին առին մեր ձեռքէն: Մենք ալ կը բաւեն այլեւս այս դա-տերը ըսինք: Սա պահուն, մեր արեան եւ կեանքի գնով 940 տէօնիւմ հողը ետ առած ենք: Սակայն հան-գիստ չկայ: Կեանքի ապահովութիւն չունինք: Տակաւին մեծով-պզտիկով զգոյշ կ՚ապրինք: Տակաւին կրնանք «արկած»ի հանդիպիլ: Մեր շուրջ մօտաւորապէս 20 հայ ընտանիք կար: Քիւրտերուն ճնշումին չկրցան դիմանալ: Իրենց հօրենական հողերը ձգեցին: Մէկը Թարսուս գնաց, մէկը` Սթանպուլ, մէկը Գեր-մանիա գնաց: Քրիստոնեայ արմատ ունի ըսելով, նոյնիսկ պահապան (պէքչի) չենք առնուիր: Առուծախի եւ վաճառականութեան մէջ իսկ զատողութիւն, խորթ տեսնել, վախցնել գոյութիւն ունի: Օրինակ մը տամ.

Մենք չոր երկրագործութենէ զատ կենդանաբուծութիւն ալ կ՚ընենք: Հինգ տարի առաջ 80 հորթ, 12 կով ծախեցի քիւրտի մը…: Մարդը երկու ամիս ետք պարտքը պիտի վճարէր: Երկու ամիսը անցաւ: Վեց ամիս անցաւ: Սկիզբները «յաջորդ ամիս տամ» կ՚ըսէր: Յետոյ քովը գացի: Զինեալ մարդիկ կային քովը: «Դուք հա՛յ էք: Փոքրամասնութիւն էք: Պիտի չտամ դրամնիդ: Անգամ մըն ալ հոս մի՛ գար: Դիակդ նետել կու տամ Եփրատ գետը», ըսելով` սպառնաց: Չկրցանք առնել դրամը: Այս վնասը զիս սնանկացուց: Դեռ չկարողացանք շտկել մեր մէջքը:

Ի՞նչ էր մեր այս քաշածը: Մեր մեծ հայրերը, նախնիները գերեզման իսկ չունին: Մեր մեծ հայրիկին հողը մեզի գերեզման ընել կ՚ուզեն: Մայրս տարիներով մեր աղբիւրներէն զէնքերու պաշտպանութեամբ միայն կրցաւ ջուր բերել:

Իսլամ ալ ըլլանք, հաճի (ուխտագնացութեան) ալ երթանք, ոչ թէ մէկ ամիս, տասը ամիս ալ պահք (օրուջ) բռնենք, դարձեալ մեզ որպէս կեաւո՛ւր կը տեսնեն: Երբեմն հարսանիքի մը, հաւաքոյթի մը կ՚եր-թանք: Մէկը` «օդը ամպոտ է» ըսելով, խօսք կը հասկցնէ: Այսինքն` «մէջերնիս հայ կայ, ուշադրութի՛ւն»:

Եթէ ոստիկանատուն երթանք` «դուք հա՛յ էք» կ՚ըսեն եւ կը ճամբեն:

Ատենին չկրցայ զինուոր երթալ: Փախայ: Ստիպուած էի մեր կեանքն ու ապրանքը պահպանել: Զինուոր երթալու ատեն չկրցայ յայտնի ընել: Որովհետեւ ետիս ընտանիքս, մայրս ու հայրս, տղաքս կը մնային:

Քրտական գիւղերու մէջ արեան դատի բերմամբ մեռած քիւրտի մը ապրանքին ոչ ոք կրնայ դպչիլ: Կեանքը կրնայ առնել, ապրանքը` ո՛չ: Կը վախնայ…: «Օր մը կու գայ, հաշիւ կը հարցնէ», կ՚ըսէ: Մինչդեռ հայուն ապրանքը թափու անգամ ունենայ, բռնի ձեռքէն առնել կ՚ուզեն: Վասնզի հայը մինակ է, մեր ապ-րանքները «յափշտակելի» են: Մեր շուրջի քիւրտերէն կը լսենք այս մասին, թէ` «մենք ձեզ պիտի վռնտենք, ձեր տուները պիտի փլցնենք, տեղը գարի պիտի ցանենք» կ՚ըսեն:

Սակայն մինչեւ այսօր դիմադրեցինք: Կեանքի գնով մեր մեծ հօր հողերէն շատ քիչը, 940 տէօնիւմը կրցանք ետ առնել: Հոս ծնանք, հոս ապրեցանք: Մեր նախնեաց հողին վրայ ապրիլ, մեր ճիտին պարտքը եղած է:

Մեր Գրիգոր Աղա մեծհօր գիւղերէն իմ գիտցածներս ըսեմ.

Թավսի, Պօղազ, Հին Քեահթա, Պերվիտոլ, Լիլան, Ալիտամ, Քիլիսք, Հօբաք, Օլպիշ…: Այս գիւղերուն մէջ ոչ մէկ հայ մնացեր է: Այս հողերուն վրայ միայն մեր ընտանիքը մնացեր է: Մենք այս հողերուն միայն տէրը չենք, այլ նաեւ պատիւն ենք: Մենք այս արիւնոտ հողերուն վկաներն ենք, թերեւս օր մը մեզի ալ հարցնող կ՚ըլլայ: Կը խօսի՛նք: Թերեւս օր մը Եփրատը լեզու կ՚ելլէ, կը պատմէ իր ապրածները: Թերեւս օր մը գետինը կը ճեղքուի. ժայռերը, հողերը, լեռները, բոլոր արարածները լեզու կ՚առնեն, կը խօսին…: Արդարութիւնը տեղը կը գտնէ…: Մարդոց մոռցածը, այս արիւնոտ հողերը, այս Եփրատին արիւնոտ ջու-րերը կրկին կը յիշեցնեն…

***

Ինչպէ՞ս այսքան շուտ առաւօտ եղաւ: Եթէ գիշերը շարունակուէր, տակաւին շատ ունէին պատմելիք Եըլմազ, Եուսուֆ, Շիւքրիւ, մեծ մայրիկը, տղաքը…

Առտու եղաւ: Մէջտեղը լուսաւորուեցաւ: Նախաճաշէն ետք, առանց աւելի տեսնուելու բաժնուեցայ այս երեք տուննոց աշխարհէն: Տակաւին խօսելիքներ ունէի: Սակայն մնալու ժամանակ չէր:

Առանց օր մ՛իսկ մնալ կարենալու, առանց խաբուսիկ քունով մը աչքս գոցելու, դէպի Ատըեաման ճամ-բայ ելանք: Գագաթէն, Գրիգոր Աղայի հողերուն, ամէն մէկը 100-150 տարեկան թութի մեծ ծառերուն նա-յեցայ: Իրենց տերեւներով, ճիւղերով` «ճամբադ բա՛ց ըլլայ, մենք հոս ենք, դարձեալ եկուր», կ՚ըսէին…

ՏԱՐԻՆ 2003, ԱՄԻՍՆԵՐԷՆ` ՕԳՈՍՏՈՍ

Թութի բարձր ծառերուն նայուածքը բնաւ մտքէս չելաւ: Եըլմազին պատմածները միշտ ականջիս մէջ հնչեցին: Մէկ գիշերուան մէջ չպարփակուող տակաւին ինչեր կային տեսնելիք ու լսելիք, մտածելով ապ-րելիք:

Հաճը Իպրահիմին` «այս ամառ միասին երթանք Ատըեաման», ըսի:

– Երթա՛նք, – ըսաւ: – Այս տարի ազգական մը հարսանիք ունի: Հրամէ՛ եկուր: «Մերիններուն» հարսանի-քը տես: «Մերինները» չորս կողմէ կը հաւաքուին:

Տարի մը ետք կրկին Ատըեաման գացի: Հաճը Իպրահիմ, կինը, տղաքը նախապէս գացեր էին: Փեսային եւ հարսին ընտանիքները «Մերիններէն» էին:

Ես հինայի գիշերուան օրը, ժամը 16:00-ի շուրջ հասայ: Աղջկան տունը հիւր մնացի: Հաճը Իպրահիմենք, ազգականները զիս անմիջապէս ընդունեցին: Աղջկան տունը հիւրերով լեցուն էր: Բոլորն ալ «Մերիննե-րէն»:

Հաճը Իպրահիմ` քրտերէնով եւ խնդալով զիս կը ծանօթացնէ.

– Տէճիկ է սա, տէճիկ (այսինքն` տաճիկ, թուրք):

– Իրա՞ւ է:

– Այո՛, իրաւ որ տաճիկ է սա:

Նայողները մէյ մըն ալ կը նային երեսիս…

Կարճ ատեն մը ետք «մերիններուն» հետ մտերմացայ…

Հաճը Իպրահիմ պատմեց կէսօրէ առաջ եղածները.

– Տե՛ս, թէ ինչեր եղան: Փեսան` «ես ինչ որ եմ, ա՛ն եմ: Իմ նախնիքս, մեծ հայրերս քրիստոնեայ են եղեր: Ե՛ս ալ քրիստոնեայ եմ: Իմ կողակիցս ըլլալիքն ալ` ճիշդ ինծի նման: Այդ պատճառաւ ես այլեւս ինք-զինքս, մեզ ծածկել չեմ ուզեր: Նախ` ապագայ կինս պէտք է մկրտուի: Յետոյ, վաղը եկեղեցիին մէջ կրօ-նական ամուսնութիւն կ՚ուզեմ», ըսաւ:

– Դուք ի՞նչ ըրիք:

– Մայրը, հայրը, ազգականները շատ վախցան, քաշուեցան. բայց փեսային ըսածը եղաւ: Այսօր կէսօրէ առաջ Ատըեամանի Ասորի եկեղեցին գացինք: Հարսնցու աղջիկնիս` դեռ 18 տարեկան ըլլալուն երկու ամիս մնացած, առաջին անգամ ըլլալով ոտքը եկեղեցիէն ներս նետեց եւ մկրտուեցաւ: Մայրը եկաւ: Հայրը չեկաւ: Հօրեղբայրները չգացին: Սակայն քրիստոնեայ բազմութեան մը առջեւ մկրտեցինք մեր աղ-ջիկը…:

ՀԻՆԱՅԻ ԳԻՇԵՐ

Հինայի գիշերուան խրախճանքը աղջկան տանը առջեւ եղաւ: 300-էն աւելի հիւր եկած էր: Երաժշտու-թիւնը քրտերէն, խօսակցութիւնները քրտերէն, երբեմն թրքերէն, խաղացուած հալայ խաղը քրտերէն էր: Մարդիկ մեծ ոգեւորութեամբ, կին եւ այր, երիտասարդ եւ տարեց, հալայ կը քաշէին: Տղաքը իրենց մեծե-րուն քովը հալայ կը քաշէին, խաղին ձեւերը եւ նրբութիւնները սորվիլ կը ջանային: Օդը շատ տաք էր: Հաճը Իպրահիմ, կինը, աղջիկները հալայ կը քաշէին: Ես գիտնալով, որ պիտի չկարենամ ոտք յարմարց-նել, հալային չմասնակցեցայ: Երկյարկանի տան պատշգամէն պարողները դիտեցի:

– Նայէ՛, – կ՚ըսէր ,- հոս տեսածներուդ իննսուն տոկոսը «Մերիններէն» են: Տե՛ս ինչպէս կը պարեն: Տե՛ս որ-քան շատ ենք: Այս տեսածներդ հոս ապրողներուն շատ չնչին մէկ մասն է:

Հինայի գիշերուան ընթացքին սաստիկ զէնք կ՚արձակուի: Տենիզլիի մեր կողմերն ալ հարսանիքներուն, հինայի գիշերները զէնք կ՚արձակուի: Սակայն հոստեղի նմանը բնաւ չտեսայ: Հոս զէնք արձակող երի-տասարդները կարծես թէ` «մե՛նք ալ կանք հոս. զինուա՛ծ ենք: “Մերիններուն” չէք կրնար դպչիլ», կ՚ըսէին:

ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՄԷՋ ԿՐՕՆԱԿԱՆ ԱՄՈՒՍՆՈՒԹԻՒՆ

Հինայի գիշերը անվտանգ, սիրոյ, երջանկութեան, ինքնավստահութեան մէջ վերջ գտաւ: Կէս գիշերին տուն դարձանք: Ամէնքը խաղալէն, երջանկութենէն յոգնած էին: Յոգնութեան թէյերը խմուեցան: Առտու ըլլայ, բարի ըլլայ: Տեսնենք, նայինք:

Տան մէջ պառկիլ կարելի չէ: Շատ տաք է: Ամէն մարդ տուներուն պատշգամներուն վրայ կը պառկէր: Այրերը մէկ կողմ, կիները մէկ կողմ..: Մենք Հաճը Իպրահիմի հետ տան առջեւի պատշգամն ենք: Իրիկ-ուան, Նեմրութէն դէպի վար լեռնային զեփիւռ մը փչել կը սկսի: Քանի գիշերը կը յառաջանայ, զեփիւռը կը վերածուի զով քամիի:

Օգոստոսեան տաք գիշեր մը, Նեմրութէն եկող հովուն զովութիւնը եւ լիալուսնին փայլը կ՚աւելցնեն գի-շերուան պատկառանքը: Գլուխս դրի ասեղնագործուած բարձին: Լուսնին առջեւէն ամպեր կ՚անցնին: Ականջներուս մէջ տակաւին պարին ճկուն մեղեդին կը հնչէ…: Յետոյ ամպերը կը կենան. լուսինը արագ կ՚անցնի ամպերուն առջեւէն: Լուսնին եւ ամպերուն հետ մէկ կը կենամ, մէկ կը թռչիմ: Յետոյ տելիլօ կը խաղամ, լորքէ կը խաղամ հալայի շղթայի մը մէջ, որուն ոչ գլուխը յայտնի է, ոչ ալ պոչը…: Զէնքեր կ՚ար-ձակուին մօտս…: Հեռուները… հեռուները…

Աչքերս կը բանամ փայլուն եւ տաք առաւօտեան արեւի մը լոյսին մէջ: Տնեցիներուն մեծամասնութիւնը ելեր է: Այսօր հարսանիքի օր է: Այս առաւօտ նոր օր մը կը սկսի…

Ինչպէս իրիկուընէ որոշուած էր, երէկ կնունքը կատարուած Տերիային եւ Հաճը Մուսթաֆային ամուսնու-թեան արարողութիւնը պիտի ըլլայ եկեղեցւոյ մէջ:

Նախաճաշը գետնի սեղանին վրայ կ՚ընենք: Տան մէջ լեցուն է. մեծ ու փոքր, երիտասարդ եւ տարեց քսան հոգի սեղան նստեր ենք: Տերիային մայրը լուռ է: Խռոված է: Հայրը մէջտեղ չկայ. Տերիա չի խօսիր: Եթէ թէյ չխմէ, պատառները կոկորդին մէջ պիտի մնան ու հոն կառչին:

Նախաճաշէն ետք ամէն ոք իր գործին գլուխը անցաւ: Տերիայի եւ մօր շփոթը կ՚աւելցնէր նաեւ միւսնե-րուն խռովքը: Հեռաձայնը հնչեց.

– Աճապարեցէ՛ք, շուտ ըրէ՛ք: Փեսայ Հաճը Մուսթաֆա կու գայ: Տերիայի հետ սափրիչի պիտի երթան, պատրաստ եղէք:

– Անոնք, որոնք ամուսնութեան արարողութեան պիտի երթան, պատրաստուին: Ժամանակը կը հաս-նի…:

– Մայրի՛կ, դուն պիտի գա՞ս պսակիս:

– Ո՛չ:

Մայրը կու լայ: Մօրը լալը տեսնող ուրիշներ ալ կու լան:

Հաճը Իպրահիմ կ՚ուզէ պրկուած օդը կակուղցնել:

– Ինչո՞ւ կու լաք: Լալը լուծո՞ւմ է: Ելէ՛ք: Պսակի երթալիքները պատրաստուի՛ն:

Ո՛չ մէկուն բերնէն կ՚ելլէ «եկեղեցի» բառը: Ոչ մէկէն կ՚ելլէ նաեւ «քահանայ» անունը: Ամէն մարդ զգոյշ է: Ամէն մարդ խռոված է: «Պատերը ականջ ունին, իմացող կ՚ըլլայ» ըսելու պէս, մարդիկ երբեմն անձայն, մաս մը բառեր ցատկելով կը խօսին:

Ժամանակը շուտ անցաւ: Ժամանակը մարդոցմէ աւելի համարձակ կրնայ ըլլալ…: Մարդոց խռովքը նկատի առնելով ժամերը կամաց չեն անցնիր:

Նախ փեսայ Հաճը Մուսթաֆան եկաւ: Տերիան առաւ գնաց:

Յետոյ պսակի երթալիք ժամը եկաւ: Երեք կառքեր շարուեցան դրան առջեւ: Մղլակաւոր մեծ երկաթ դրան մէջտեղի ապահովութեան փոքր դռնէն մէկ-մէկ, երկու-երկու կ՚ելլենք:

Դրացիներէն ոմանք հետաքրքրութեամբ կը նային: Ոչ մէկուն բացատրութիւն կը տրուի: Անձայն խռովքի մը մէջ ճամբայ կ՚ելլենք: Մեր կառքը շատ լեցուն է: Ճամբու ընթացքին վարորդը քրտերէն երգեր կը նուագէ: Ան ալ «Մերիններէն» է: Ան ալ` «կը բաւէ այլեւս: Տակաւին ինչերնի՞ս պիտի պահենք: Պահուե-ցանք, պահուեցանք եւ ի՞նչ եղաւ: Ես այլեւս եկեղեցի երթամ պիտի: Ուրիշները ի՛նչ կ՚ուզեն` ըսեն, ասկէ ետք ա՛լ պիտի երթամ», ըսողներէն է:

Թէյփ-ը տխուր քրտական եղանակ մը կը նուագէ:

– Փոխէ՛ ասիկա, մեռնելու չենք երթար, խնդալու կ՚երթանք:

– Զուարթ բան մը դի՛ր, զուա՛րթ:

– Ա՛ռ նայինք: Զուարթը ա՛յս է:

– Ասոր ո՞ւր տեղը զուարթ է:

– Մենք զուարթ երգ ունի՞նք որ:

– Սարը կելինը (Դեղձան հարս) նուագէ՛, Սարը կելի՛նը:

– Սարը կելինին գասէթը չկայ:

– Եթէ գասէթը չկայ, մենք երգենք:

– Երգե՛նք:

– Քանի այդպէս է, սկսէ՛ք:

– Էրզուրում չարշը բազար:

– Մեր լեզուով երգենք:

– Մեր լեզուն մնացե՞ր է որ: Արմատէն փրցուեր է:

– Քրտերէնը ըսենք:

– Գիտցողը գիտցած լեզուով թող ըսէ:

– Լա՛ւ ուրեմն. ծայրէն սկսինք:

– Էրզուրում չարշը բազար:

«Սարը կելին»ը յիշատակներու շարանին խորերը տարաւ բոլոր անոնք, որոնք պսակի արարողութեան կ՚երթային Ատըեամանի եկեղեցին: Այդ պահուն ամէն կին, ամէն աղջիկ «Սարը կելին» էր…: Այդ պահուն ամէն այր մարդ «Սարը կելին»ին եղբայրը, ամուսինը, ցեղակիցն էր: Այդ պահուն Ատըեամանի եկեղեցւոյ ճամբուն վրայ, Երկիրը արեւին շուրջ կը դառնար, «Մերինները» «Սարը կելին»ին աշխարհին մէջ կը թռչէ-ին…

Մտանք Ատըեաման: Մէջտեղը` ջրցայտներէ ջուրեր ժայթքող, նեղ երկար աւազանով պողոտայէն ան-ցանք: Ատեն մը աչքս Ատըեամանի եկեղեցին ցոյց տուող ցուցատախտակը տեսաւ: Աւելի յետոյ քերփի-ճէ (հողէ շինուած` փուռ չմտած աղիւս) կամ պրիքէթէ շինուած մէկ կամ երկյարկանի, ծեփուած կամ չծեփուած, ներկուած կամ չներկուած տուներու ընդմէջէն անցանք: «Ահա հո՛ս է, հո՛ս», ըսին:

Կապոյտ ներկուած` մեծ, մղլակով երկաթ դրան մը առջեւ կեցանք: Դրան վրայ «Սիւրիանի Քիլիսէսի»ի (Ասորի եկեղեցի) ցուցատախտակը կար: Սակայն ես շուրջը եկեղեցի կը փնտռեմ: Միտքիս մէջ Անիի, Իսթանպուլի, Գերմանիոյ մէջ տեսածիս նման զանգակատունները երկինք բարձրացող, առջեւը հրապա-րակ, բարձր կամարաւոր, մինչեւ դուռները եկող եւ գրկող եկեղեցի մը երեւակայած էի: Ատըեամանի եկեղեցին բարձր պատերու ետին մնացած էր: Փողոցէն նայելու ատեն եկեղեցին չէր տեսնուեր, նեղլիկ փողոց մը, ուր երկու կառքեր հազիւ կրնային սեղմուիլ քով-քովի: Եկեղեցիին դրան ճիշդ դէմը կար ան-կիւնի նպարավաճառ մը: Խանութին առջեւի տախտակէ տուփին մէջ գտնուող լոլիկները, պղպեղները մնալով խորշոմած էին: Երբ մենք դրան առջեւ կեցանք, նպարավաճառն ալ դուռը կայնեցաւ: Ուշադիր, քիչ մըն ալ քիթը վեր, նուաստացուցիչ կեցուածքով մը մեզի կը հետեւէր. կարծես պարտականութիւն մը ընելու ստիպողութեան տակ ըլլար:

Երեք կառքերէն իջնող «Մերինները», առանց իրենց շուրջը դիտելու եւ տեսնուելու, ուշադիր եւ անձայն մտան եկեղեցի: Խռովքը մինչեւ իսկ ինծի ազդեց: Գաղտնի բան մը ընելու պէս անձայն, անշշուկ կը կո-խէին Ատըեամանի հողերուն վրայ, իմ երկրիս հողերուն վրայ: Իմ երկրիս մէջ օտար զգացի ինքզինքս:

Բոլորս ալ կապոյտ ներկուած երկաթ դուռնէն մտանք եկեղեցիին պարտէզը: Մուտքին կար կացարան մը, կառք մը բաւեցնելու մեծութեամբ: Հարսանեկան կառքերու համար զատուեր է: Վրան Թալվար (բեր-կոլա): Որթատունկ եւ վարդի ծառ պլլուեր են:

Ի՜նչ լաւ: Աշխարհ կայ եղեր: Կաբ-կանանչ, ծաղկաւէտ պարտէզ մը: Երկյարկանի տան մը բարձրու-թեամբ քարաշէն եկեղեցի մը: Մուտքի դրան յառաջամասի գաւիթը հանգչած է ձողերու վրայ: Բակը` կաբ-կանանչ խոտ: Դալար պարտէզին մէջտեղը ձիթենիներ: Մուտքի դրան ճիշդ առջեւը գտնուող ձի-թենիին տակ ջրցայտով փոքրիկ աւազան մը: Աւազանին մէջ երկու հատ կարմիր ձուկ: Եկեղեցիին ձախ կողմը բարձր ընկուզենի մը:

«Մերիններուն» դէմքերուն վրայ կրկին ժպիտներ գոյացան: Ծարաւածները նստան աւազանին մօտի նստարաններուն վրայ եւ կուշտ ու կուռ ջուր խմեցին: Քահանան յարգալիր դիմաւորեց բոլորս: Ծանօթա-ցանք: Եկեղեցւոյ աշխատաւորները եկեղեցին կը զարդարէին հարսանիքին համար:

Սկսանք սպասել: Ուզեցի քահանային հետ խօսիլ: Հաճը Իպրահիմ ծանօթացուց զիս.

– Հրամեցէք, թէ՛ կէսօրուան մեր ճաշը ուտենք, թէ՛ խօսակցինք, – ըսաւ:

Մէկ կողմէ լոլիկով աղցան եւ դդմաճ կ՚ուտենք, միաժամանակ ալ հարցումներուս կը պատասխանէ.

– Ատըեամանի Ասորի եկեղեցին 1995-ին փակուած էր: 2000-ին կրկին բացուեցաւ: Համայնքին օգնու-թեամբ նորոգեցինք մեր եկեղեցին: Քեահթա, Մալաթիա, Էլազըղ, Անթէպ, Ուրֆա, Մարաշ, Ատանա, Հաթայ շրջանի ասորիներուն եկեղեցին ըլլալով, պաշտօն կը կատարենք: Միաժամանակ մեր հայ եղ-բայրներուն կրօնական կարիքներն ալ կը դիմակալենք: Եկեղեցին բացուելէն ի վեր յաճախ մահուան սպառնալիքներ կ՚առնենք` «քաշուեցէ՛ք, գացէ՛ք: Իսլամ երկրի մէջ կեաւուրներուն տեղ չկայ: Տակաւին խելքի չեկա՞ք: Մոռցա՞ք կերած ապտակնիդ», եւ նման խօսքեր կը լսենք: Եկեղեցի մտնող-ելլողները տե-ւական կերպով կը հետապնդուին: Ես իմ ստացած սպառնալիքներս անմիջապէս ապահովութեան իշ-խանութիւններուն իմաց կու տամ: Մեր համայնքին վրայ շարունակ ճնշում կայ: Մեր համայնքը վախց-նել կ՚ուզեն: Ըլլա՛ն ասորի կամ հայ, շրջակայքի քրիստոնեաները իրենց պաշտամունքը չեն կրնար հան-գիստ կատարել: Կը վախնան: Վախցող եւ չեկողներուն, վախնալով իրենց հաւատքը գաղտնի պահողնե-րուն կը բարկանամ: Պէտք չէ վախնալ: Եկեղեցինիս բացուածէն ի վեր մեր համայնքը երթալով կը շատ-նայ: Մնացեալը ո՛չ դուն հարցուր, ոչ ալ ես պատմեմ: Աչքովդ կը տեսնես ամէն բան:

Կրօնական արարողութիւնը ճիշդ ժամանակին, ժամը 16:00-ին սկսաւ:

Եկեղեցիին հիւրասրահը հարսին ու փեսային ազգականներով, մօտիկներով եւ հիւրերով լեցուած էր:

Հարսին մայրը, հայրը, հօրեղբայրները, քիւրտ իսլամի մը հետ ամուսնացած մեծ քոյրը, քեռայրը չէին եկած: Միայն եղբայրը եկած էր: Հարսին ու փեսային գլխուն ոսկեզօծ թագեր դրին: Երկար-երկար աղօթք-ներ կարդացուեցան: Պսակադրութիւնը վերջացաւ:

Ճամբայ ելանք դէպի Եփրատի եզերքը գտնուող հարսանեկան սրահը: Հարսանեկան ճաշը ուտող հրա-ւիրեալներու բազմութիւն մը կար հոն: Մենք ալ կերանք հարսանիքի մեր ճաշը: Եկան հարսն ու փեսան. դհոլ եւ զուռնա սկսան քրտական հալայներ նուագել: Եփրատի եզրին հրապարակը հալայ պարող «մե-րիններուն» պզտիկ կու գար: Բացառի՛կ ոգեւորութիւն:

Հաճը Իպրահիմ, ձեռքին կարմիր թաշկինակ, անցաւ հալային գլուխը: Կը պարէ՞, կ՚աղօթէ՞, թէ կ՚ըմբոս-տանայ` յայտնի չէ: Ճերմակ մազերը, Գերմանիոյ մէջ բազմաշխատ, յոգնած թեւերը երիտասարդացած էին: Դէմքին վրայ անվախ ժպիտ մը կար:

Յետոյ երիտասարդները, «Մերիններուն» տղաքը, հարսները, աղջիկները լեցուցին հրապարակը: Կրուն-կով կօշիկներով հալայ քաշելու դժուարութիւն կրողներ հանեցին ու շպրտեցին կօշիկները: Ոմանք բո-պիկ, ոմանք մուճակով կը պարէին:

Հաճը Իպրահիմ, կինը «ահա՛» կ՚ըսէին, «ահա՛ ասոնց իննսունինը առ հարիւրը «մերիններէն» են: Հարսնի-քին տէրը 1500 հոգիի ճաշ պատրաստեր է, չէ բաւեր: Ա՛լ հասկցէք մնացածը: Շատ ենք, շա՛տ: Դեռ չե-կողներ կան: Հոն տեսածներէդ աւելին չեկան, չկրցան գալ այս հարսանիքին»:

Յետոյ զիս Մալաթիայէն, Անթէպէն, Սիվերէկէն, Քահթայէն, Իսթանպուլէն, Ատանայէն եկած «Մերիննե-րուն» հետ ծանօթացուց: Կարծես խօսքը մէկ ըրած` բոլորն ալ նոյն զգացումները կ՚արտայայտէին. «Շատ ենք իրականին մէջ, շա՛տ: Բայց մեր վախէն չենք կրնար մէջտեղ ելլել: Երիտասարդները աւելի խիզախ են: Որովհետեւ անոնք իրենց հայրերուն, մայրերուն, մեծերուն քաշածները չտեսան: Նայէ՛, ինչպէ՛ս կը խաղան: Կարծես թէ ոտքերնին գետնին չեն դպչիր: Ասոնք այլեւս ինքզինքնին ծածկել չեն ուզեր: Մենք պահեցինք, պահեցինք, բայց ի՞նչ եղաւ: Մեր ճակտի կեաւուր կնիքը սրբուեցա՞ւ: Պահեցինք, պահեցինք եւ մեր նախնիքին յիշատակը սրբուեցա՞ւ մեր միտքէն: Ո՛չ: Քանի պահես, կեանքի կու գան յիշատակնե-րը: Ամէն բանս կրնաս արգիլել: Սակայն մտքիս, արեանս, սրտիս մէջի յուշերուն չես կրնար ձեռք դպցնել»:

Ես շատ հարսանիք տեսայ, բայց այսպէս զէնք արձակուող հարսանիք-հաւաքոյթ չտեսայ: Երէկուան հի-նայի գիշերը արձակուած զէնքերն ու վատնուած փամփուշտը ասոր քով բան մը չեն եղեր:

«Մերինները» զէնք կ՚արձակեն: Մէկ ձեռքով կը պարպեն շարժէօրը: Չի՛ բաւեր: Երկու ձեռքով, երկու զէն-քով կը պարպեն շարժէօրները…: Չի՛ բաւեր: Օդահան (պոմպայով) զէնքերը կը պարպեն դէպի երկնքի աստղերը…: Ապա «Մերիններուն» երիտասարդուհիները, կիները կ՚առնեն զէնքերը էրիկմարդոց ձեռ-քէն…: Թա՛ք-թա՛ք համրել կու տան փամփուշտները…: Եփրատ, մեր քովը, անձայն կը հետեւի իր զա-ւակներուն…: Աստղերուն բարեւ տուող փամփուշտները լափ-լափ կ՚իյնան Եփրատին ծոցը:

Ուշ գիշերին, ամենէն ետք մենք կը բաժնուինք հարսանիքի վայրէն:

Հաճի Իպրահիմ վերջին ծայր երջանիկ է.

– Ահա՛, այսպէ՛ս կ՚ըլլան այս կողմերը «Մերիններուն» հարսանիքները, – կ՚ըսէ երջանկունակ: Աչքերուն մէջ փունջ մը փայլ. դէմքին` անվախ, թարմ, տաքուկ ժպիտ մը…

ՄԷԿ ՏԱՐԻ ԵՏՔ ԿՐԿԻՆ ԳՐԻԳՈՐ ԱՂԱՅԻՆ ՀՈՂԻՆ ՎՐԱՅ…

Անցեալ տարի, Օգոստոս ամսուան գալուս Եուսուֆ նշանուած էր: հարսանիքի պատրաստութիւնները կ՚ամբողջացնէր: «Մերիններէն» սրտին յարմար աղջիկ մը չէր կրցած գտնել: Շատ աղջիկ կար, բայց Եու-սուֆին կեանքը դժուար էր: Այս դժուարութիւնը գիտնալով, աղջիկը տուող հայր մը դժուար թէ գտնուէր: Շրջակայքէն քիւրտ աղջկան մը հետ կարգուիլ պատշաճ չէր ըլլար: Իրենց մէջ օտար մը, «տեճիկ» մը մտցուցած կ՚ըլլար:

Զինուոր երթամ-գամ. գործերս կարգի դնեմ. մէյ մը սա նախնիքիս հողերը մեզի տայ դատարանը. այս տարի հունձքը լաւ եղաւ-չեղաւ ըսելով, տարիները հովի նման անցան-գացին: Տարիքը երեսունը ան-ցաւ…: «Մերիններէն» ըլլա՛յ, թէ չըլլայ ըսուած ատեն, դրացի գիւղէն ասորի ընտանիքի մը աղջկան սիրա-հարեցաւ: «Յարմարը այս է եղեր» ըսաւ. «Աստուծոյ գրածը կ՚ըլլայ», ըսուեցաւ:

2002 տարուան Սեպտեմբեր ամսուան կէսին ամուսնացաւ: Գրիգոր Աղային հողին վրայ պարզ հարսա-նիք սարքուեցաւ: Քիւրտը, հայը, ասորին հալայի կեցան: Հարսանիքի եկող հրաւիրեալներուն` կաթսանե-րով ճաշեր եփուեցան: Մէկ նախաճաշին 120 քիլօ մեղր կերուեցաւ:

Տակաւին թմբուկին ձայնը ականջներուս մէջ կ՚արձագանգէր, երբ Սեպտեմբերի վերջը, հազիւ 15 օրուան ամուսնացած, Եուսուֆին տունը այրեցաւ:

– Ասոր մէջ խե՛ր մը կայ: Փառք տանք որ մեռեալ, վիրաւոր չկայ: Հոգիին գալիքը ապրանքին գայ, – ըսին: «Մերինները», ազգականներ, ծանօթներ օգնութեան փութացին: Տունը կրկին շինուեցաւ, այրած կա-րասիին նորը առնուեցաւ: Մարդուն սի՛րտը չայրի: Այրածին տեղը նորը կ՚առնուի, կոտրածը կը նորոգ-ուի…

Եուսուֆենց տունը այրեցաւ, սակայն հոգիները գարուն մնացին…

2003 տարուան Օգոստոսին Ատըեաման երթալուս` բարի լուրը առի.

– Եուսուֆին կինը հիւանդանոցն է: Այսօր-վաղը ծննդաբերութիւն պիտի ունենայ:

Մէկ կողմէ Տերիայի հինայի գիշերուան ուրախութիւնը, միւս կողմէ ծննդաբերութեան յուզումը…

Սկսանք սպասել: Հաճը Իպրահիմին, կնոջը` Սուլթան Հանըմին հարց կու տամ.

– Հիւանդանոցէն լուր մը կա՞յ:

Հինայի գիշերուան գացած միջոցիս լուրը եկաւ.

– Եուսուֆին կինը մանչ մը աշխարհ բերեր է:

– Հօրով, մօրով մեծնայ:

– Տարիքը երկար ըլլայ:

– Մեր գլխուն եկածները անոր գլխուն չգան:

– Անունը ի՞նչ դրեր են:

– Տակաւին յայտնի չէ:

– Հաճը Իպրահիմին եւ Սուլթան Հանըմին ձգեր են անուն դնելու գործը…

– Մեծ հօր անունը թող դնեն:

– Հայու անուն մը թող դնեն:

– Կնունքն ալ ժամանակին ընել տան:

Սուլթան Հանըմ ուրախութենէն կը թռչի: «”Մերինները” մէկ-մէկ կ՚աւելնան, փառք Տիրոջ: Բարեբախ-տութիւն է, որ տոհմերնիս չչորցաւ: Մէկ կողմէ հարսանիք, մէկ կողմէ ծնունդ…: Առանց կենալու կ՚աւել-նանք»:

Մէկ վայրկեանէն կարծես ծնունդին յուզումը հինայի գիշերուան ուրախութենէն առաջ անցաւ…

Սուլթան Հանըմ երջանիկ է եւ սիրտը հանգիստ, կը խնդայ, կը խնդացնէ…: Գերմանիոյ մէջ զինքը բնաւ այսքան երջանիկ, գոհունակ, զուարթ եւ առողջ չէի տեսած…

– Սուլթան Հանըմ, անունի մը մասին խորհէ՛, նայինք:

– Այո՛, իրաւ որ դժուար գործ է եղեր անուն դնելը: Արդեօք ի՞նչ դնենք:

Սուլթան Հանըմ, Հաճը Իպրահիմ, աղջիկները երկու օր հայու անուններու մասին մտածեցին:

Հարսանիքին յաջորդ օրը Եուսուֆենց տունը գացած միջոցին, ճամբու ամբողջ ընթացքին խնդալէն-խնդալէն հայկական անուններու ընտրութիւն ըրինք…

– Գրիգոր, Սարգիս, Տիգրան, Միհրան, Արա…

Սուլթան Հանըմ ամենէն աւելի Միհրան անունը հաւնեցաւ:

– «Տիգրան»ը ականջիս խորթ եկաւ… Տի՛գ-րան: «Միհրան»ը աւելի մեղմ, ականջի աւելի աղուոր կու գայ: Միհրա՛ն: Ես կ՚ըսեմ Միհրան ըլլայ: Եթէ այս չըլլայ, Սարգիս ալ կրնայ ըլլալ:

– Մայրի՛կ, ձգէ մայրը, հայրը մտածեն իրենց զաւկին դրուելիք անունին մասին:

– Աղջիկս, ինծի ըսին, որ եթէ մանչ ըլլայ, դո՛ւն դիր անունը: Ես ըսեմ` եթէ չհաւնին, իրենց հաւնածը թող դնեն… Միհրան աղուոր անուն մը չէ՞:

– Միհրան թող ըլլայ, Միհրա՛ն:

Թաքսիին մէջ վեց հոգի ենք: Գրիգոր Աղային հողին գացած ատեն, Գրիգոր աղային թոռանը թոռան միա-ձայնութեամբ «Միհրան» անունը յարմար տեսանք…

Նախ Եփրատը երեւցաւ, մերկ, վայրի բարձունքներուն, ժայռերուն միջեւ: Եփրատ, Աթաթուրք ջրաթում-բով լճացած…: Հեռուները կասկապոյտ կ՚երեւայ…

Յետոյ նաւթահորերը ելան մեր դիմաց…: Անվերջ գլուխնին կը շարժեն ծա՜նր, ծա՜նր…

Յետոյ բարձունքին լանջին երեք տուն երեւաց…: Լուբ-լուռ երեք տուն:

Բակին մէջ կառքէն իջանք: Եուսուֆ, Եըլմազ, Շիւքրիւ, մայրերնին, կիները, տղաքը, շուները դիմաւորե-ցին մեզ: Փաթթուող-փաթթուողի…: Ամէն ոք կարօտցեր է զիրար…

Տղաքը մէկ տարուան մէջ քիչ մը եւս մեծցեր են… Եուսուֆ ամուսնանալէ ետք քիչ մը քիլօ առեր է: Եըլ-մազ նոյնը մնացեր է: Հակառակ այսքան դժուարութեան, այսքան չարչարանքի, մազերուն եւ պեխերուն մէջ ճերմակ չկայ: Կեցուածքը` ուղիղ, նայուածքը` սուր…: Շիւքրիւ, մեծ եղբօրմէն երկու քայլ ետեւ կե-ցած, դէմքին ժպիտը նոյնութեամբ մնացած է: Տաքուկ…: Մայրերնին կարծես քիչ մը ծերացեր է…

Շուները չեն մոռցեր զիս եւ Հաճի Իպրահիմները…: Հեռուէն պոչերնին շարժելով «բարի եկաք» կ՚ըսեն:

Տանիք հրաւիրեցին մեզ: Նստանք: Դէմը` Պառաժ լիճը… կասկապոյտ, անձայն, պատկառելի…: Հովը դարձեալ կը փչէ հաճելի…

Եուսուֆը շնորհաւորեցինք:

– Տարիքը երկար ըլլայ: Հօրով, մօրով մեծնայ: Խերով` բախտաւոր ըլլայ:

Նոր մայրացողը տակաւին անկողինէն ելլել չէր կրցեր:

Թէյերը եկան: Խմուեցան:

Խօսքերը իրարու յաջորդեցին… խօսակցութիւնը ծանրացաւ: Եըլմազ.

– Գիշեր չեղած սանկ մէյ մը պտտինք: Թուզերը հասունցան: Քիչ մը ուտենք:

Վար իջանք: Շիւքրիւ այծ մը մորթեր է.

– Փորերնիդ թուզով մի՛ լեցնէք: Մինչեւ ձեր գալը ճաշը պատրաստ կ՚ըլլայ, – ըսելով կը զգուշացնէ:

Հաճը Իպրահիմ երկու փոքր աղջիկ ունի, Եըլմազին աղջիկներուն հետ դիմացի բարձունքի այգին գացին: Մենք ալ Եըլմազ, Եուսուֆ, Հաճը Իպրահիմ, Սուլթան Հանըմ, Շիւքրիւին հետ 60 տարի քշող հակամար-տութեամբ մը ետ առնուած Գրիգոր Աղայի հողերուն վրայ կը քալենք: Մեծ թութի ծառերուն տակի չոր թութերէն, հանդիպած թզենիներու մեղրոտ թուզերէն ուտելով անցեալէն, գալիքէն, եղածէն, լմցածէն կը խօսինք:

Հազար տէօնիւմ հող ըսելով մի՛ անցնիք…: Մէկ ժամուան մէջ հազիւ մէկ մասը կրցանք պտտիլ եւ տես-նել: Գերեզմաննոց գացինք: Ոչ քարը մնացեր է, ոչ արձանագրութիւնը…: Բայց թրաքթորով հերկուած ատեն ոսկորներ ելեր են: Այլեւս չեն դպչեր…

Գերեզմաննոցին քովի թթենիին մէջքը հազիւ երկու հոգիի թեւերով շրջանակել կարելի է:

Գրիգոր Աղային օրերուն այս թթենիները շատ են եղեր…: Այս տեղերուն «թութնոց» կ՚ըսեն եղեր: Երբ Գրիգոր Աղա եւ ընտանիքը չկայ ըրեր են, շուրջի թուրքերու կողմէ այս հողերը թալանուեր են: «Ապրանքը տիրոջը հետ կը խնդայ», կ՚ըսեն: Անտէր ապրանքը անոք տղու նման է: Յափշտակողին ձեռքը կը մնայ: Հողերուն ալ այդպէս եղեր է: Բազուկին վստահողը յափշտակեր է այս հողերը, տէր դարձեր է…: Այն ատենները քիւրտերը թթենիներուն մեծ մասը կտրեր են: Ասդին-անդին 5-6 ծառ մնացեր է միայն…

Գրիգոր Աղային ձեռքերուն դպած բարձր թթենիներուն մէջքին դպայ: Մազերս փուշ-փուշ եղան: Ի՞նչ տե-սակ աշխարհ մըն է այս ասանկ:

Ձմերուկի արտերուն մէջէն, ձիթենիներու մէջէն տուն դարձանք: Հաճը Իպրահիմին Գերմանիա ծնած-մեծցած մեծ աղջիկը եւ Եըլմազին այս հողերուն վրայ ծնած-մեծցած տղան` ձեռքը երկար փողով օթոմա-թիք զէնքով եկան: Յայտնօրէն շուրջերնին քններ եւ եկեր էին: Զէնքը սեղանին եզերքը դրին: Օրը մթննալ սկսած էր: Տանիքին չորս կողմը տնկուած նոճիի սիւներու գլուխը բարձր վոլթաժով լուսարձակներ կա-պած էին: Մեր նստած տանիքին վերեւ ելեկտրական լամբար չկար: Լուսարձակները կը լուսաւորէին մեր նստած տեղը: Այս կերպով տանիքին գլուխը նստողները ապահովութեան տակ առնուած էին: Թշնամիները տանիքը նստողները պիտի չտեսնէին, նստողները պիտի տեսնէին շուրջէն եկող թշնամին:

Ընթրիքը տանիքին վրայ, գետինը ճաշեցինք: Զէնքերը քովերնիս էր:

Խօսքը դարձաւ եկաւ այն հարցումին, թէ սեղանին վրայ ո՞վ հայերէն գիտէ:

Ինձմէ զատ բոլորն ալ «Մերիններէն» էին: Բոլորին նախնիքը հայ էին: Սակայն միայն մէկ հոգի, Շիւքրիւին 12 տարեկան մանչը` Ահմէտ, քիչ մը հայերէն գիտէր:

Հետաքրքրուեցայ.

– Ահմէտ, դուն ինչպէ՞ս սորվեցար հայերէնը:

Պատասխանը հայրը տուաւ.

– Զաւակս Իսթանպուլ հայկական դպրոց ղրկեցի:

– Ապրի՛ս, Ահմէտ: Գոնէ դո՛ւն սորվէ մեծ հայրերուդ, մեծ մայրերուդ լեզուն: Իսթանպուլի մէջ ո՞ր վարժա-րանը կ՚երթաս:

– Աթաթուրք իլք էօյրէթիմ օգուլու (Աթաթուրք նախակրթարան):

– Ո՞ւր է այս դպրոցը:

– Շիշլի:

Ահմէտ գլուխը առջեւ ծռեց: Երեսը թեթեւ մը կարմրեցաւ: Հայրը ժպտելով տղան դժուար կացութենէն փրկել ջանաց.

– Ահմէտ գլուխը ազատէ ըսելով գիշերօթիկ ըլլալով Գարակէօզեան Հայ վարժարան ղրկեցինք: Սակայն այս կողմերը սխալ կը հասկցուի խորհելով, Հայ վարժարան կ՚երթայ չենք ըսեր: «Տղա՛ս, եթէ հարցնող ըլ-լայ, Աթաթուրք իլք էօյրէթիմ դպրոցը կը կարդամ պատասխանէ», ըսած էի:

Սեղանին վրայէն պաղ հով մը անցաւ: Ատեն մը միայն պատառաքաղի, դանակի ձայն լսուեցաւ:

Լռութիւնը Հաճը Իպրահիմ խզեց.

-Է՜է՜է՜, Աթաթուրք իլք էօյրէթիմ օգուլու-ի մէջ կարդացող հայորդի հայ Ահմէտ, մէյ մը ըսէ նայինք` հայե-րէն ինչպէ՞ս կ՚ըսեն «մերհապա»:

– Բարեւ:

– Ապրի՛ս, «իյի ագշամլար» ինչպէ՞ս կ՚ըսեն:

– Բարի իրիկուն:

– Նայէ թէ ինչ աղուոր ջուրի պէս հայերէն կը խօսի իմ առիւծս:

Սեղանակիցներուն դէմքին վրայ դարձեալ ժպիտ եկաւ: Մեր բերնի պատառները դարձեալ համովցան: Բարեւ, բարի իրիկուն բառերը պատառաքաղի, դանակի ձայներու եւ Եփրատէն դէպի Նեմրութ փչող երեկոյեան քամիին զովութեան խառնուեցան:

Ճաշերը վերջացան: Սեղան եկան ձմերուկն ու խաղողը: Խօսքն ալ դարձաւ պտտեցաւ եւ եկաւ Եուսուֆի տղուն անուան: Ատըեամանին նշանաւոր մէկ խենթին անունը ըլլայ, չըլլայ ըսելով խնդացինք: Եուսու-ֆին հետ կատակեցին:

Յետոյ Սուլթան Հանըմ նիւթը լրջացուց.

– Կեցէ՛ք նայինք, դուք ի՞նչ կը խորհիք: Ինչպիսի՞ անունի մը մասին կը խորհիք:

Մանուկին հայրը լուռ է. մեծ հօրեղբայրը` Եըլմազ, խօսք առաւ.

– Դուք հեռուէն եկաք: Ձեզի թողուցինք այս գործը:

Հաճը Իպրահիմ.

– Իրաւ որ, մայրն ու հայրը հոս են, հօրեղբայրները հոս են, մեծ մայրը հոս է, այս պարտականութիւնը ձե-զի վայել է:

Սուլթան Հանըմ.

– Ես կ՚ըսեմ, որ այլեւս նորածին մանկան հայու անուն մը դնելը լաւ չ՛ըլլա՞ր:

Եուսուֆ.

– Ես որպէս հայրը, կ՚ըսեմ, թէ Ատըեամանի խենթին անունը դնենք:

Տանիքին մօտ նստողները խնդալէն կը մարէին:

Հաճը Իպրահիմին մեծ աղջիկը ամենայն լրջութեամբ իր կարծիքը կ՚ըսէ.

– Ըստ իս, ամէն հայր ու մայր պէտք է զաւկին իր ուզած անունը դնել կարենայ: Մենք այսօր հոս գալու ատեն մեր յարմար տեսածներուն ցուցակը ըրինք. Գիրգոր, Սարգիս, Միհրան, Տիգրան, Արա…

Ես ալ իմ կարծիքս յայտնեցի.

Թուրքիոյ Ազգային մեծ ժողովը (երեսփոխանական ժողովը) Եւրոպայի Յարմարեցման օրէնքներու շրջագծին մէջ, այլեւս հօրը եւ մօրը իրենց զաւկին փափաքած անունը կարենալ տալու համար հարկ եղած օրէնքը ընդունեց…: Ըստ իս, եթէ մանուկին, իր մեծ հայրերէն մէկուն անունը դնէք` Գիրգոր կամ Սարգիս, աւելի լաւ չ՛ըլլա՞ր:

Սուլթան Հանըմ.

– Եթէ հայկական անուն մը պիտի դրուի, կ՚ըսեմ թէ Միհրան ըլլայ:

Եըլմազ լուռ է եւ խոհուն.

– Իրաւունք ունիք, հայ տղու մը հայու անուն դնել պէտք է: Ճիշդ կ՚ըլլայ մեր նախնիներուն անունը դնել…: Գիրգոր եւ Սարգիս` մեր մեծ հայրիկներուն, այս հողերու տէրերուն անուններն են: Միհրան անունը ես ալ կը սիրեմ…: Միայն թէ այս մանուկը հո՛ս պիտի ապրի: Անգարայի մէջ ելած օրէնքը տա-կաւին Անգարայի մէջ իսկ չի գործադրուիր: Ինչպէ՞ս հոս կու գայ, ինչպէ՞ս կը կիրարկուի, յայտնի չէ: Այս գործը այս երեկոյ հոս թողունք: Վաղը դարձեալ կը խորհինք:

Տխուր խաւար մը փլաւ մեր սեղանին վրայ: Այդ պահուն ոչ ոք չէր կրնար նայիլ ուրիշի երեսին: Այդ պա-հուն ոչ ոք կ՚ուզէր ուրիշի մը աչքին նայիլ:

Սուլթան Հանըմին կոկորդը սեղմուած էր կարծես: Ձայնը տխուր եւ տկար էր.

– Դուք գիտէք, դուք էք այստեղերը ապրողները, այս մանուկն ալ վաղը հոս պիտի ապրի: Այս աշխարհին մէջ ուրիշ բան է օրէնքը, ուրիշ բան է փափաքը, ուրիշ բան է կեանքը:

Եըլմազ.

– Ես ալ կ՚ուզեմ Գիրգոր անունը, Միհրան անունը…: Բայց այս տղան հոս պիտի ապրի: Մեր դնելիք հայ-կական անունը այս տղուն գլխուն շատ գործեր կրնայ բանալ, կրնայ բախտը խափանել…: Հասկցէք զիս, բարեմտութեամբ նայեցէք: Ես կ՚ըսեմ, թէ մեր մահացած եղբօր, մանուկին հօրեղբօր անունը տանք. զինք «Մուսթաֆա» անունով կանչենք կ՚ըսեմ: Սակայն, նորէն ալ մինչեւ վաղը մտածենք: Այս գործը այս իրի-կուն հոս գոցենք:

Լռակեաց եղաւ մթնոլորտը.

Եըլմազին տղան օթոմաթիք զէնքը առաւ, քննելու ելաւ կրկին:

Հաճը Իպրահիմին աղջիկները խոշոր-խոշոր բացուած աչքերով, տխուր-տխուր կը դիտէին Եըլմազը, Եու-սուֆը…

Սուլթան Համընին աչքերը արցունքոտած էին: Թեթեւ մը առջեւ հակած էր գլուխը: Չէր խօսեր: Թերեւս ալ չէր կրնար խօսիլ: Թերեւս հայրը կամ մեծ հայրը եկած էր աչքերուն առջեւ: Սեղանը վերցուեցաւ: Թէ-յերը եկան: Ժամանակ մը միայն թէյի դգալներուն ձայնը լսուեցաւ…

Յետոյ, այս տարուան ցորեններուն անորակ ըլլալէն, Աթաթուրքի Պարաժին բերմամբ կլիմային փոխուե-լէն, նախկինին պէս ձիւն չգալէն խօսուեցաւ:

Յետոյ Եըլմազ խօսեցաւ այգիի խաղողներուն համովնալուն եւ մօտ ատենէն «ռուպ»ի եռացուելուն մա-սին:

Յետոյ ալ` «այլեւս ելլե՛նք, կէս գիշեր ըլլալու վրայ է: Հոս կանուխ առտու կ՚ըլլայ: Պառկի՛նք», ըսուեցաւ:

Տանիքին մօտերը, տան առաջին յարկի պատշգամին վրայ այրերուն անկողին պատրաստուեցաւ:

Եըլմազ, ի ձեռին ունենալով օթոմաթիք զէնքը.

– Բոլորիդ բարի գիշեր: Ես պատշգամին դուրսի մասը պիտի պառկիմ, – ըսաւ:

Ժամանակ մը աստղերը դիտեցի: Պզտիկ արջ, մեծ արջ…: Տղայ եղած ատենս, կալին վայրը պառկելու միջոցին հօրս հետ միասին աստղերուն կը նայէինք: Հազարաւոր աստղեր աչքս կը շլացնէին: Կը տար-ուէի, կ՚երթայի դէպի երկնակամարին խորերը: Հօրմէս սորվեցայ մեծարջը, փոքրարջը, բեւեռային աստ-ղը, Արուսեակը…: Գիշերուան մութին` ցախերը, քարերը, ճիւղերը վախազդու արարածներու նման կ՚երեւէին աչքիս…: Եթէ վախնայի, հօրս կը փաթթուէի…: Նոնազ գացի… յետոյ Գերմանիա… յետոյ Ատը-եամանի եկեղեցին… յետոյ… յետ…

ՄԵՐ ԱՅՍ ՏՂՈՒՆ ԱՆՈՒՆԸ ԱՍԿԷ ՎԵՐՋ..

Առաւօտեան արեւին լոյսերը արթնցուցին զիս…: Եուսուֆ անկողինը հաւաքած եւ գացած էր: Աջ կողմս պառկող Հաճը Իպրահիմ կը քնանար տակաւին: Տանիքի մասի կիները քաշուած վարագոյրին ետին պառկած էին…

Խշրտուք մը լսեցի: Դարձայ նայեցայ: Եըլմազն էր: Ձեռքը զէնք, կարմրած աչքերով: Կ՚երեւի բնաւ չէր քնացեր, մինչեւ առաւօտ պատշգամի յարկին վրայ մեզի համար պահակութիւն էր ըրած…

– Բարի առաւօ՛տ:

– Բարի առաւօ՛տ, Եըլմազ:

– Հանգիստ եղէ՛ք: Դեռ կանուխ է, դուք պառկեցէ՛ք: Ես եգիպտացորեններուն ջուր տալու կ՚երթամ:

Անձայն իջաւ սանդուխներէն ու գնաց:

Արեւը սկսաւ տաքցնել: Հաճը Իպրահիմ արթնցաւ: Աւելի ետք կիներն ու աղջիկները արթնցան: Յետոյ նախաճաշի հրաւիրուեցանք:

Վարի յարկի ընդարձակ սենեակին մէջ գետնի սեղան շտկուեցաւ: Եըլմազ էր որ հրաւիրեց ամէնքս.

– Հրամեցէք նայինք: Կարագը թարմ է…: Լաւաշը թարմ է…: Մեղրը մերն է: Քսան փեթակ ունիմ: Փեթա-կէն նոր առի մեղրերը…:

Մէկ լման փեթակի մեղրը երկու պնակի մէջ բաժնեց:

Մեղրին, լաւաշին, պանիրին, լոլիկին, տաքցուած կանանչ պղպեղին եւ թէյին համը բոլորովին տարբեր էր…

Նախաճաշէն ետք Եըլմազին կինը, ձեռագործուած խանձարուրին մէջ պլլուած մանուկը Եըլմազին տուաւ:

Եըլմազ գրկեց մանուկը.

– Ասկէ ետք ասոր անունը Մուսթաֆա ըլլայ, – ըսաւ:

Ոչ ոքէ ուրիշ ձայն ելաւ: Անգարայի մէջ ելած օրէնքները տակաւին հոս չէին հասած:

– Անունդ խերով ու բախտաւոր ըլլայ, Մուսթաֆա՛:

– Կեանքդ երկար ըլլայ, Մուսթաֆա՛:

– Մեր գլխուն եկածները քու գլխուդ չգան, Մուսթաֆա՛:

– Մուսթաֆա՛:

– Մուսթաֆա՛:

– Գիրգոր Աղային թոռը, Մուսթաֆա՛:

– Սարգիսին թոռը, Մուսթաֆա՛:

– Մուսթաֆա, կեանքդ ջուրի նման երկար ըլլայ, Մուսթաֆա՛:

ՔԵՄԱԼ ԵԱԼՉԸՆ

Թարգմանեց` ԱՐԱՅ ԿԱՐՄԻՐԵԱՆ

«Հորիզոն»

http://horizonweekly.ca/?c=4&id=30&n=1656

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *