ԱՅԱՍ

ԱՅԱՍ. նավահանգստային բերդաքաղաք Ծովային Կիլիկիայում, Ալեքսանդրեթի ծովածոցի հյուսիսարևմտյան ափին, անտառապատ հովտում: Կոչվել է Եգե կամ Եգեա և ունեցել է ազատ քաղաքի արտոնություն: IIդ-ում կոչվել է Հադրիանա (Հռոմի Ադրանոս կայսեր անունով): IV-VI դդ-ում եղել է Կիլիկիայի հունական արքեպիկոպոսի աթոռանիստ:

Բարձր զարգացում է ապրել Կիլիկիայի հայկական պետության ժամանակշրջանում (XII-XIV): Լինելով Հայոց արքունի կալվածք՝ Ռուբինյանների և Հեթումյանների հովանավորությամբ դարձել է միջազգային առևտրի և արհեստագործության խոշոր կենտրոն: Ժամանակակիցները կոչել են ՙՀայոց պետության ոսկեղեն խարիսխ՚, ՙՀայոց թագավորի նավահանգիստ՚, ՙբազում նավերի նավահանգիստ՚ և այլն: Այասի հետ առևտրական աշխույժ կապեր են ունեցել ավելի քան 25 երկիր ու քաղաք: Օտարերկրյա վաճառականներն ու գործակալներն Այասում բնակվել են առանձին թաղամասերով (ըստ ազգային և կրոնական պատկանելիքության), ունեցել են իրենց հյուպատոսը, դատարանը, եկեղեցին, պանդոկները, մթերանոցները, նավերը:

1271թ. հայկական նավով Այասից Պտոլոմայիս է ուղևորվել նշանավոր ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն: Ջենովայի դիվաններում պահպանված վավերագրերում Այասի շուկայում վաճառվող ապրանքներից (թե տեղական, թե ներմուծված) հիշատակվում են զանազան թանկարժեք քարեր ու ազնիվ մետաղներ, այլ հանքանյութեր, մետաքս, բամբակ, զարդեր, գործվածքներ, ներկեր, զենք ու զրահ և այլն:

Վավերագրերում հիշատակվող ՙդրամահատք յարքունի փողերանոցի՚ արտահյտությունը մատնանշում է, որ Այասը եղել է նաև հայկական արքունի դրամահատության կենտրոն: Հայոց արքունի ապարանքը գտնվել է ցամաքային բերդում, որտեղ բնակվել են պաշտոնյանները (տուկ, կապիտան, մինապան, պռոքսիմոս, նոտարներ, թարգմանիչներ և այլն): Ցամաքային բերդը շրջափակված էր կրկնակի պարսպով (արտաքինը պատնեշվում էր խրամով, ներքինը ամրացված էր բոլորշի աշտարակներով): Բերդի հյուսիսային կողմում` ծովեզերքին, գերեզմանատունն էր: Այասի ծովահայաց և մոտակա կղզյակում Ծովային բերդն է:

Եգիպտոսի արաբական սուլթանությունը, օգտվելով հայկական թագավորության թուլացումից, բազմիցս հարձակվել է Այասի վրա, կողոպտել ու ավերել այն, իսկ 1367թվից` զավթել: 1522թ. Այասը նվաճել է Օսմանյան սուլթանությունը: XVII-XIXդդ. Այասը անշուք գյուղ էր, որ թուրքերը կոչում էի Այասկալեսի: Շրջակայքում պահպանվել են հին ամրությունների, աշխարհիկ ու կրոնական շինությունների ավերակները:

Աայասում հայկական կյանքը որոշ չափով աշխուժացել է XIX դ. վերջին և XXդ. սկզբին: Սակայն Այասի հայերը (մոտ 2000 մարդ) տեղահանվեցին և մեծամասամբ բնաջնջվեցին 1915թ. Մեծ եղեռնի ժամանակ:

Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 1, Երևան, 1990:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *