Ադանա

ԱԴԱՆԱՅԻ ՆԱՀԱՆԳ, վարչական միավոր Օսմանյան կայսրությունում, Փոքր Ասիայի հարավ արևելքում, Միջերկրական ծովի հյուսիսարևելյան ափին: Տարածքը՝ 40 հազար կմ2: Բաժանվում էր Իչելի, Ադանայի, Կոզանի (Սսի) և Ջեբել-Բերեքեթի գավառների: Կենտրոնը` Ադանա: Ընդգրկել է Կիլիկիայի արևմտյան մասը:

Ադանայի նահանգը եզերում էին Կենտրոնական Տավրոսի, Անտիտավրոսի (հյուսիսից) և Ամանոսի (արևմտուտքից) լեռնաշղթաները, որոնց միջև տարածվում է Կիլիկիայի դաշտավայրը: Լեռնանցքներից նշանավոր են Կիլիկիայի դռները (Դրունք Կիլիկիո) կամ Գուգլակի կապանը` Կենտրոնական Տավրոսում և Ասորվոց դուռը (Դրունք Ասրովոց)` Ամանոսի լեռներում: Խոշոր գետեր են Սեյհանը (Սիհուն), Ջեյհանը (Ջիհուն), Գյոգսուն և Տարսուսը:

Ադանայի նահանգի լեռնային մասի կլիման չոր ցամաքային է (ցուրտ ձմեռ և զով ամառ), դաշտայինը` տաք, միջերկրածովյան: Տարեկան միջին ջերմաստիճանը` 190 C (Ադանա), տեղումները՝ 600մմ (առավելապես ձմռանը): Հռչակված են լեռնային աղբյուրներն ու բուժիչ հանքային ջրերը, բարձրադիր անտառները (կաղնու, հաճարենու, եղևնու, սոճու, մայրիի), օգտակար հանածոները` կապարն ու արծաթը (Բուրղարդաղ), ցինկը (Անամուրի մոտ), քրոմիտը (Մերսինի շրջանում), մկնդեղը (Սելևկիայից ոչ հեռու):

Ադանայի նահանգի տարածքը 1080-1375թթ. եղել է Կիլիկյան Հայաստանի կազմում: Այնուհետև երկրամասը զավթել են եգիպտական մամլուքները, 1516թ.՝ օսմանյան թուրքերը: Չդիմանալով նվաճողների բռնություններին` հայ բակչության զգալի մասն արտագաղթել է երկրից, այնտեղ հաստատվել են թուրքեր: 1915թ. Ադանայի նահանգի 403,4 հազար բնակիչներից 178 հազարը հայեր էին:

Նահանգի գլխավոր քաղաքներն էին միջնադարյան հայ մշակույթի կենտրոններ Ադանան, Մերսինը, Տարսոնը, Մամեստիան, Անազարբան, Սելևկիյան, Սիսը:

Ադանայի նահանգի տնտեսության հիմնական ճյուղը հողագործությունն էր: Մշակում էին բամբակ (տարեկան մինչև 20 հազար տոննա), քնջութ, ցորեն, վարսակ, ցիտրուսներ, ծիրան, խնձոր, նուռ, ընկույզ, ձիթապտուղ: Զարգացած էր բանջարաբուծությունը: Լեռնային վայրերում հիմնականում զբաղվում էին անասնապահությամբ:

Տնայնագործական ձեռնարկություններում արտադրում էին մահուդ, թաղիք, կտավ, գորգ, կաշի և այլն, զտում բամբակ: 1886թ. շահագործման հանձնված Մերսին-Ադանա 67 կմ-անոց երկաթուղուն առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին միացվել է Բաղդադի երկաթուղու` Կոնիայից Կիլիկիայի դռներով և Ադանայով Ասորիք մտնող հատածը: Ադանայի նահանգի արդյունաբերական և արհեստագործական ձեռնարկությունների մեծ մասն  ու առևտուրը տնօրինել են հայերը, որոնք զգալի դեր են խաղացել նաև գյուղատնտեսության բնագավառում` օգագործելով եվրոպական մեքենաներ:

Աբդուլ Համիդ II-ի և երիտթուրքերի օրոք կազմակերպված հայկական ջարդերը, 1915թ. ցեղասպանությունը ավերեցին նահանգի տնտեսությունը: 1919թ. ֆրանսիական բանակը հայ կամավորների աջակցությամբ գրավել է Ադանայի նահանգը, կոտորածներից փրկված շատ հայեր, ֆրանսիացիների պաշտպանությունն ակնկալելով, վերադարձել են այնտեղ: Սակայն ֆրանսիացիները 1922թ. հունվարի 5-ին Ադանայի նահանգը հանձնել են թուրքերին (Թուրք-ֆրանիական համաձայնագիր, 1921թ.): Խուսափելով նոր կոտորածներից` հայերը հեռացել են Սիրիա և Հունաստան: Այժմ սակավաթիվ հայեր բնակվում են Մերսին և Տարսոն քաղաքներում:

Ադանայի նահանգի տարածքը ներկայում տրոհվել է Իչելի և Սեյհանի (Ադանայի) նահանգների: Պահպանվել են Կիլիկիայի հայկական պետության` Սսի, Վահկայի, Կապանի, Կոռիկոսի, Սելևկիայի, Անեմուռի, Լամբրոնի, Գուգլակի, Էրմենեկի և այլ բերդերի ու միջնադարյան վանքերի ավերակներ:

Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 1, Երևան, 1990:

Leave a Reply

Your email address will not be published.