Պատմութիւն – «Մէկ վայրկեանի յապաղում, որ փրկեց Սուլթան Ապտիւլ Համիտին կեանքը»

Այշէ Հիւր Կը Բանայ Եըլտըզի Դէպքին Պատմութեան Էջը

«ՄԱՐՄԱՐԱ».- «Թարաֆ» թերթի աշխատակից Այշէ Հիւր իր անցեալ Կիրակի օրուան (Յուլիս 10) էջը տրամադրած է պատմական նշանաւոր դէպքի մը, որուն մասին հիները շատ բան գիտէին, բայց նոր սերունդները մեծ բան չեն գիտեր։ Ասիկա Եըլտըզ Պալատի եւ Եըլտըզի Մզկիթի միջեւ Սուլթան Ապտիւլհամիտի դէմ հայերու (ՀՅԴի- «ԱՍՊԱՐԷԶ») կողմէ ռումբի պայթումով կատարուած մահափորձի պատմութիւնն է, մահափորձ՝ որմէ Ապտիւլհամիտ փրկուեցաւ բախտի բերումով։  Այս պայթումի ընթացքին 26 հոգի մեռաւ, 58 հոգի ալ վիրաւորուեցաւ։ Բայց Ապտիւլհամիտ հրաշքով փրկուեցաւ, ըսուեցաւ որ մէկու մը հետ մէկ վայրկեանի համար խօսքի բռնուած էր, ա՛յդ էր որ զինքը փրկած էր։

Եըլտըզի Դէպքը պատմութեան մէջ ունի իր մասնաւոր տեղը։ Այշէ Հիւր, ռումբի պատմութենէն առաջ կը յիշեցնէ թէ քաղաքական նպատակներով ահաբեկչական միջոցներու դիմող քաղաքական գործիչներ յաճախ մահափորձեր սարքած են պատմութեան մէջ, ասոնցմէ անուններ ու օրինակներ ալ կը նշէ, բայց ասոնց մէջ մասնաւոր իր տեղն ունի Ապտիւլհամիտի դէմ սարքուած մահափորձը, կ՛ըսէ ան։

Սուլթան Ապտիւլհամիտ միշտ մահափորձէ վախցող մէկը ըլլալուն համար Ուրբաթ օրուան իր աղօթքը սովոր էր ընել Եըլտըզ Մզկիթի մէջ, որ Եըլտըզի Պալատէն 300-400 մեթր հեռաւորութեան վրայ էր։ Մզկիթ երթալու ու գալու գործողութիւնը արարողութիւն կը դառնար, փողոցին երկու կողմերը զինուորները կը շարուէին  երկու կարգով ու Սուլթանին նուիրուած քայլերգը կը նուագէին։ Այս արարողութեան ներկայ կը գտնուէին պետական աւագանին եւ զինուորական հրամանատարներ։ Որոշ անձերէ դուրս ո՛չ մէկը իրաւունք ունէր այդ օր Սուլթանին հետ միասին մզկիթէն ներս մտնելու։ Ամէն կողմ ծառաներ, ոստիկաններ ու լրտեսներ կային։

Դարձեալ այսպիսի Ուրբաթ օր մը, 21 Յուլիս 1905, երբ Սուլթանը աղօթքի գացած էր ու կը վերադառնար, Եըլտըզի Պալատին շուրջ պատահեցաւ պայթում մը որուն ձայնը Իսթանպուլի բազմաթիւ վայրերէն լսուեցաւ։ Ռումբը բզիկ բզիկ ըրած էր մարդկային մարմիններ ու անասուններ։ Աւելի վերջ յայտնի պիտի դառնար, որ 26 հոգի մեռած էր, 58 հոգի՝ վիրաւորուած, 20 ձի՝ սատկած եւ 17 կառք խորտակուած։ Մզկիթը վնասուած էր։ Բայց Ապտիւլհամիտ ողջ մնացած էր։

Քննութեան համար յանձնախումբ մը կազմուած է, քննիչները, կառքի անիւի մը լասթիքի կտորէն մեկնելով ստուգած  են, թէ ո՞ր կառքը գործածուած էր, այս կերպով հասած են մինչեւ մահափորձ սարքողներուն ինքնութիւնը։ Խուզարկումներ կատարուած են ու տակաւին գտնուած 148 քիլօ  պայթուցիկներ, որոնք պիտի գործածուէին Օսմանեան Դրամատունը ու Ղալաթիոյ Կամուրջը օդը հանելու համար։

Որո՞նք էին մահափորձին հեղինակները։ Մահափորձին հեղինակներն էին Պաքուի հայերէ՝ Դաշնակցականներու Դրօշակ կազմակերպութեան ղեկավարներէն Քրիսթոֆէր )Քրիստափոր_ Միքայէլեան եւ անոր դուստրը նկատուող Ռոպինա, նաեւ  Ռուսահայ  Կոստանդին Գապուլեան։ Մահափորձի խմբակը Պէյօղլուի Մորավիչ շէնքին մէջ յարկաբաժին մը վարձած էր եւ շփման մէջ մտած էր Պելժիացի  յեղափոխական Շարլ Էտուար Ժորիսի ու անոր կնոջ Աննային հետ։ Մահափորձի ընթացքին գործածուած է «Դժոխային Մեքենայ» կոչուած ժամացուցաւոր ռումբ մը։ Մահափորձի կազմակերպիչները վայրկեան առ վայրկեան ստուգած էին, թէ Սուլթանը քանիի՞ն եւ քանի՞ վայրկեանէն կը տեղափոխուէր մզկիթէն դէպի պալատ, ժամը քանիին ո՞ր կէտին վրայ կ՛ըլլար։  100 քիլօ ծանրութեամբ ռումբը զետեղած էին արդիական ֆայթոնի (ձիակառք-«ԱՍՊԱՐԷԶ») մը մէջ, որ յատկապէս ապսպրուած էր Եւրոպա եւ որ կտոր կտոր երկիր բերուած էր Եւրոպայէն։ Պատահարի օրը խումբին մասնակից եղած էին Տիկին Սօֆի Լիփարիս, կառապան Սարգիս, որդին՝ Մկրտիչ, ձիերու մարզիչ Երուանդ Ֆրանգոլեան, կառապան Ժօրժ  Գրիգոր Վարշամ, եւ քանի մը հայեր։

Խումբը, Սարգիս Պալեանի կողմէ շինուած ժամացուցաւոր աշտարակին տակ դիրք գրաւած էր։

Ամէն ինչ պատրաստ էր որպէսզի ռումբը ճիշդ ժամանակին պայթի։

Այշէ Հիւր կը գրէ որ հակառակ որ մահափորձի հեղինակներէն Քրիստափոր Միքայէլեանն ալ մեռնողներու կարգին էր, Ապտիւլհամիտին քիթն անգամ չարիւնեցաւ։

Թէ Ապտիւլհամիտ ի՞նչպէս փրկուած էր այսքան լաւ կազմակերպուած մահափորձէ մը, Այշէ Հիւր կը գրէ, որ բազմաթիւ պնդումներ կան այս մասին: Բայց բոլոր պնդումներուն ամէնէն համոզիչն այն է որ Սուլթանը մէկ կամ երկու հոգիի հետ անակնկալ խօսակցութիւն մը ունեցած էր ու այս պատճառաւ երկու-երեք վայրկեան ուշացած էր իր սովորական ուղեգծին հետեւելու համար։ Այս երկու վայրկեանի յապաղումը փրկած էր Ապտիւլհամիտին կեանքը։

Այշէ Հիւր կը գրէ, որ յամառ կարծիք եղած է, որ այս մահափորձին ետին միայն հայ յեղափոխականները չկային, կային նաեւ իթթիհատականներ, որոնք դժգոհ էին Սուլթանէն։ Շատեր գիտեն թէ Իթթիհատականներու Միութեան վարիչները 1907ին Փարիզի մէջ գումարուած Բ. Համագումարի ընթացքին  Ապտիւլհամիտը տապալելու համար զօրակցութիւն կնքած էին հայ Դաշնակցականներու հետ։ Այս զօրակցութեան շնորհիւ էր, որ անոնք Ապտիւլհամիտին ստիպած էին որ  երկրորդ անգամ ըլլալով ընդունի Սահմանադրութիւնը։

Այշէ Հիւր կը պատմէ տակաւին որ պատահարէն վերջ քննիչ յանձնախումբը հարիւրաւոր վկաներու տեղեկութեան դիմեց, բայց մահափորձի հեղինակները մեծ մասամբ արտասահման փախած էին։ Հաճը Նշան Մինասեան անուն դաշնակցական մը, որ շատ բան գիտէր, չխօսելու համար անձնասպան եղած է։

Եըլտըզի դէպքի կապակցութեամբ միշտ կը յիշուի նաեւ թէ ականաւոր թուրք բանաստեղծ Թէվֆիք Ֆիքրէթ, որ Իթթիհատական չէր եւ որ դիրք գրաւած էր Սուլթանին դէմ, պատահարէն վերջ գրած է իր նշանաւոր մէկ բանաստեղծութիւնը, «Պիր Լահզա-ի Թէահհիւր» )Մէկ վայրկեանի յապաղում), որուն մէջ ցաւ կը յայտնէ որ մահափորձին հեղինակները չէին յաջողած իրենց ձեռնարկին մէջ։

Այշէ Հիւր իր յօդուածը կ՛աւարտէ պատահարին մասին հետաքրքրական վերջաբան մը պատմելով։ Իշխանութիւնները պայթումէն վերջ ձերբակալած էին նաեւ Ժորիսը: Պելժիացիները ճնշում բանեցուցին որպէսզի Ժորիս ազատ արձակուի, Օսմանցիները նախ ականջ չտուին, Ժորիսը մահուան դատապարտեցին։ Բայց սպառնալիքներով լեցուն նոր նամակ մը եկաւ Պելժիայէն, այն ատեն Ժորիս հանուեցաւ Սուլթանին առջեւ։ Սուլթանին հետ խօսելէ վերջ Ժորիս խոստացաւ Եւրոպայի մէջ հայ յեղափոխաններու դէմ աշխատիլ եւ իր հաւաքած տեղեկութիւնները փոխանցել Սուլթանին։ Այս խոստումին վրայ Սուլթանը 500 ոսկեդրամ ճանապարհածախս տուաւ, շոգեկառքով մը զայն Եւրոպա ղրկեց եւ Ժորիս այդ թուականէն վերջ Եւրոպայի մէջ աշխատեցաւ որպէս Սուլթանին լրտեսը։

http://asbarez.com/arm/104368/

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *