Հաջի Դեդեն՝ 1915 թ. մինչև մեր օրերը

Լորա Բայթար

Հաջի դեդեն ծնունդով Սասունի Մարաթուկ լեռան Դինգետ և Սորաթթի գյուղից է: 1915  թ. եղել է 9-10 տարեկան: Որոշ ժամանակ քարանձավներում ապրելուց հետո եկել են Իրանդը գյուղ: Հաջի դեդեն հիշելով 1915 թ. մասին՝ ասում է. «1915 թ. աքսորի ժամանակ մի մասը գնացել է Բեյրութ, մի մասը` Երևան, մի մասը` Հալեպ, իսկ մի մասն էլ փախել է Ստամբուլ: Բեյրութ գնացողներն էլ էին շատ, ռուսներին միանալով Հայասատան գնացողներն էլ… Մենք էլ փախստական դարձանք: Այն ժամանակ մենք էությամբ քրիստոնյա էինք, հետո մուսուլման դարձանք:

Հաջի Դեդեն շատ լավ գիտի դաշտում աշխատել: Եգիպտացորեն, կորեկ է աճեցնում, լավ պատշար է եղել: Հայերեն մի քանի բառ է հիշում, շատ լավ գիտի նաև քուրդ Մուսա Բեգի փախցրած Գյուլոյի պատմությունը, ասում է. «Գյուլոն ասում էր. «Խարսի Գյուլոն եմ, սակայն կրոնիս անարժան եմ»»: Շատ լավ է ճանաչում նաև որպես Սասունի վերջին հայ հայտնի Իսա հորեղբորը (դարբին), սակայն չի ընդունում, որ իր ապրած ժամանականշրջանի համար իրեն վերջին հայ են ասում:

1915 թ. նրանք, ովքեր կարողացան ողջ մնալ, կյանքի մնացած մասը շարունակեցին ծանր տրավմայով: Ըստ էության՝ պայմաններն էլ էին ծանր: Դպրոց, եկեղեցի, հոգևորականներ չկային: Ոմանք առաջին իսկ հնարավորության դեպքում գաղթեցին, ոմանք կրոնափոխ եղան, ոմանք, որպես «ծառա», հարևանների տանն ապաստան գտան: Եթե հաշվարկ կատարենք, ապա այդ օրերի վկաների մեջ ամենաերիտասարդն այսօր 96 տարեկան կլինի: Բնականաբար քննարկվում են նաև 1915 թ. ծնված մեկի վկայությունները: Որպեսզի հիշի այն, ինչ վերապրել է, պետք է առնվազն 103-105 տարեկան լինի: Իսկ մեր օրերում այդքան ապրելն իրոք հրաշք է:

Ահա Հաջի Դեդեն, ում հետ ծանոթացանք Մուշում, այդ հրաշալի մարդկանցից մեկն է: Եթե գրանցումներում նշվում է, որ 110 տարեկան է, ոսկորներն ասում են, որ 120 տարեկան է: Բնականաբար իսկական անունը Հաջ չէ: Ուխտի գնացած յուրաքանչյուրի նման նրան էլ են Հաջի ասել:

Ծնվել է քրիստոնյա հայ: Երբ 1915 թ. սև օրերը թակել են իրենց դուռը, նրանց ընտանիքը, բազմաթիվ ընտանքիների նման, մուսուլման է դարձել: Ապաստանել են Սասունի Մարաթուկ լեռան վրա, որոշ ժամանակ ապրել են քարանձավներում, սակայն հավատափոխ լինելով՝ կարողացել են իջել լեռներից, բնակվել գյուղերում, այսինքն` նոր կյանք է սկսվել նրանց համար: Իրենց կյանքը շարունակել են որպես օրինակելի մուսուլման հավատացյալ: Իրենց ընտանիքից մնացել է միայն Հաջի Դեդեն: Նրանց մեծերը բոլորը մահացել-գնացել են:

Հաջի Դեդեի հետ մեզ ծանոթացրեց նրա որդին` Հայրեդդին Թաշը: Այսինքն` սկզբից նրա հետ ենք ծանոթացել: Մեր զրույցը սկսեցինք Մուշի ամենաբարձր գագաթին գտնվող թեյարանում: Հետո խոսակցության թեմա դարձավ առօրյան և իր հոր պատմությունը: Հաջորդ օրն արդեն Հաջի Դեդեի մոտ էինք: Ժպտադեմ Հաջի Դեդեից լսեցինք իր կյանքի պատմությունը:

Իրենց պապերի խաղողը

Եղբայր Հայրեդդինը ևս իր հոր նման հավատացյալ մուսուլման է, սակայն միևնույն ժամանակ իր ինքնությունը առանց ժխտելու ապրող քաջ հայ է: Եղբայր Հայրեդդինը, ով ապրում է Մուշում, որտեղ նախկինում ապրել են հոծ թվով հայեր, հայկական հետքերը չկորցնելու համար իրեն պատասխանատու է զգում:

Մուշի երբեմնի խաղողի այգիների մասին հիշեցնող Հայրեդդին Թաշը` սեպտեմբերի 19-ին Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցու պատարագի համար կողովներով խաղող կրող այդ մարդը, հայերին իրենց պապերի խաղողն է բաժանել. «Նրանց նվեր տարա 95 տարի առաջ իրենց պապերի այգում աճած խաղողը: Սեպտեմբերը խաղողի ամենալավ ամիսն է: Մուշի խաղողն էլ շատ արժեքավոր է: Ոչնչացած է եղել, նոր-նոր վերակենդանանում է: Անցյալում ամռանը միրգը կերել են, իսկ ձմռանը` ճյուղերը կտրել: Մի նահանգապետ ունեինք` Ջենգիզ Աքանը, նրա շնորհիվ խաղողագործությունն այստեղ գնալով զարգանում է: Ժամանակին հայերն այստեղ 25 հազար այգի են ունեցել, 7 հատ էլ գինու գործարան… Այսօր Ֆրանսիայում 40-50 հազար եվրոյով վաճառվող գինիների մեծ մասը Մուշում արտադրված խաղողից պատրաստված գինիներն են: Ժամանակի ընթացքում այս պատմությունն ամբողջությամբ ոչնչացրել են»:

Մեր ծագումը չենք ժխտում

Հայրեդդին եղբայրը 47 տարեկան է, Հաջի Դեդեի երրորդ երեխան է: Սեզոնային աշխատանք ունի, շաքարեղեգի դաշտում է աշխատում. «Բացի շաքարեղեգից՝ նաև բողկ, կոտեմ, մաղադանոս եմ աճեցնում: Այս տարի անձրևը ոչինչ չթողեց. երկու ամիս է՝ անընդհատ անձրև է տեղում»: 

Եղբայր Հայրեդդինը պատմեց, որ Մուշում բոլորից միայն սեր է տեսել: Ամուսնացած է, ունի հինգ երեխա. «Երեք տղա և երկու աղջիկ ունեմ: Մեծ տղաս դահուկասպորտի ազգային հավաքականի մարզիկ է: Աղջիկներիցս մեկը սովորում է վարժարանում, մյուսն էլ` նախակրթարանում: Մշտապես Մուշում են ապրում: Երբ Մուշից դուրս եմ գալիս, նոր զգում եմ Մուշի արժեքը»:

Ինձանից մեծ քույր և եղբայր ունեմ: Մուշում են ապրում: Իսկ մեր ամենափոքրը Ստամբուլում է բնակվում: Հայրս մուսուլման է դարձել, չենք ժխտում մեր ծագումը, սակայն մուսուլման ենք: Երբ գնացինք դպրոց, ազատ, առանց ամաչելու ասում էինք մեր հայ լինելու մասին…

Հայաստանում գտել է իր բարեկամներին

Հայրեդդին եղբոր հարաբերությունները Հայաստանի հետ շատ ջերմ են: Շուտ-շուտ գալիս-գնում է, նույնիսկ ասում է. «Ճանապարհը 12 ժամ է տևում, Ախալցխայով ճանապարհը կարճանում է»: Շատ ուրախ եմ, որ Հայաստանի հետ կապի մեջ եմ: Այնտեղ միակ բանը, որ նրան տխրեցնում է, այն է, որ խոզի միս են ուտում: Մուսուլմանական հավատքի համաձայն՝ խոզի միսը մեղք համարող Հայրեդդին եղբայրը ասում է. «Շատ եմ նեղվում, որ ուզածս կերակուրները չեմ կարողանում գտնել»:

Նա մեկն է նրանցից, ով հավատում է, որ Հայաստանի և Թուրքիայի հարաբերությունները մարդիկ են կարգավորելու: Ասում է. «Նախկինում՝ 90-ական թթ., շատ եկող-գնացող չկար, որի պատճառով էլ այստեղից գնացած յուրաքանչյուր հայ նրանց համար շատ թանկագին էր: Ամեն անգամ, երբ գնում էի, ողջագուրվում էինք ,համբուրվում, և նույնիսկ լալիս էին: Նույնիսկ մեկ հոգու գնալն էր շատ կարևոր»: Հայրեդդին եղբայրը Հայաստան գնալիս-գալիս գտել է իր բարեկամներին. «Հորս մորեղբոր թոռներին գտանք: Նրանց հարսներից մեկը Սիրիայից գնացածներից էր, շատ լավ էր թուրքերեն խոսում»:

Ջեմոյի պատմությունը

Հայրեդդին եղբոր հայրը` Հաջի Դեդեն, թուրքերեն սովորել է զինվոր եղած ժամանակ: Գրել-կարդալ չի իմացել, զազաերենն էր այն լեզուն, որն ամենալավը գիտեր: Ապրում էր իր աղջկա` Սոյլեմեզի, փեսայի ու երեք թոռների հետ: Ինչպես ասաց, անցյալ տարիների համեմատ հիշողությունից մի քիչ կաղում է: Նրա երեխաներն ասում են, որ նախկինում շատ լավ հիշողություն է ունեցել: Հայրեդդին եղբայրն ու Սյոյլեմեզ քույրիկը մեզ օգնեցին նրան հասկանալ, Հաջի Դեդեի կիսատ պատմածները լրացրեցին այնքանով, որքանով որ գիտեին:

Հաջի Դեդեն տիպիկ անատոլիական մարդ է: Ներս մտնելուն պես աղջկան նշան արեց, որ մեզ ճաշ հյուրասիրի: Փորձում էինք հավատացնել, որ սոված չենք: Լավ է, որ կարողանում ենք համոզել: Մեզ` երկու կնոջ, տեսնելուն պես անմիջապես սկսում է տեղալ անվտանգության վերաբերյալ հարցեր: Չեն ցանկանում, որ մեզ հետ վատ բան լինի: Միայն երբ համոզվում են, որ մեզ հետ ամեն ինչ լավ է, տրամադրություններս լավ է, սկսում են զրուցել:

Հաջի Դեդեին, իր ավագ քրոջն ու եղբորը հաջողվել է ողջ մնալ: Հայրեդդինն ասում է. «Ընտանիքիս ամենամեծը հորեղբայրս էր: Նա ամեն ինչ գիտեր: Երբ ես 2 տարեկան էի, նա մահացավ: 1915 թ. նրանք իրարից չէին բաժանվել, հորեղբայրս էր նրանց մեծացրել: Հորեղբորս անունը Սաքո է եղել: Հորս անունը Ջեմո է, նախկին անունը չգիտեմ: Պապիկիս անունը Սիրփո է եղել, իսկ տատիկինս` Նուբար: Երկու կորած հորեղբայր ունեի, որոնց չկարողացանք գտնել: Ռուսների հետ գնացել են նրանք»:

Մարաթուկից Մուշ

Հաջի Դեդեն ծնունդով Սասունի Մարաթուկ լեռան Դինգետ և Սորաթթի գյուղից է: 1915 թ. եղել է 9-10 տարեկան: Որոշ ժամանակ քարանձավներում ապրելուց հետո եկել են Ինարդը:

Հաջի Դեդեն հիշելով 1915 թ. Մասին՝ ասում է. «1915 թ. աքսորի ժամանակ մի մասը գնացել է Բեյրութ, մի մասը` Երևան, մի մասը` Հալեպ, իսկ մի մասն էլ փախել է Ստամբուլ: Բեյրութ գնացողներն էլ էին շատ, ռուսներին միանալով Հայասատան գնացողներն էլ… Մենք էլ փախստական դարձանք: Այն ժամանակ մենք էությամբ քրիստոնյա էինք, հետո մուսուլման դարձանք: Շրջապատի մարդկանցից ոչ մի վատ բառ չլսեցինք, իրար մեջ ապրեցինք, մեզ շատ սիրեցին»:

Ազգանվան մասին օրենքի ժամանակ Հաջի Դեդեի ընտանիքին երբ հարցրել են, պատասխանել են` «Թող Թաշ (քար) լինի»: Այդ ժամանակ յուրաքանչյուրն իր հոր անունը դարձնում էր ազգանուն:

Ստուգելու համար հարցնում եմ.

-Ե՞րբ, Հաջի’ Դեդե:

Պատասխանում է.

-30 տարի կլինի:

Մեղմ ժպտում ենք և մտածում` ասել է թե՝ որոշակի տարիքի հասնելիս ժամանակի զգացումը կորցնում են:

Հաջի Դեդեն ամուսնացել է 50 տարեկանում: Աղջիկն, ում կնության է առել, զորեղ քրդական աշիրեթի աղջիկ է եղել: Ապրել է կնոջ եղբայրների հետ: Այն հարցին, թե «երբ է ամուսնացել և թե ինչպես», խրոխտ կեցվածքով պատասխանում է. «90 այծ տվեցի ու ամուսնացա, հաշվարկո՞վ են տվել»:

8 երեխա են ունեցել` հինգ աղջիկ և 3 տղա… Մեկ անգամ է ամուսնացել, սակայն 43 թոռ ունի: Քանի որ լեռնային գյուղերում դպրոց չի եղել, երեխաները չեն կարողացել կրթություն ստանալ: Այդ իսկ պատճառով 1969 թ. տեղափոխվել են Մուշ:

Նրա եղբոր թոռներն իմամ են

Երբ Իսմեթ Ինոնյուն նախագահ էր, Հաջի Դեդեն ուղիղ չորս տարի ծառայել է բանակում: Նախ 2-րդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Ադաբազարում երկու տարի ձիապան է եղել, ապա Գալիպոլոիում խրամատներ է փորել: Հետո ձիավարժության համար եկել է Ստամբուլ` Սելիմիե զորանոց: Զինվոր եղած ժամանակ շատ զրկանքներ է կրել: Ասում է. «Ռուսաստանը մեզ քաղցած թողեց: Քաղցից ձիերի առջևի գարին էինք ուտում»:

Ինչպես պատմում է Սյոյլեմեզ քույրիկը, Հաջի Դեդեի համար Սելիմիե զորանոցը նշան եղավ: Երբ էլ որ Ստամբուլ է գալիս, ցանկանում է նախ սկսել Սելիմիեից. «Երբ գնում ենք Ստամբուլ, ինձ ասում է՝ տար Սելիմիե զորանոց, դրանից հետո ես քեզ ուր որ ուզես կտանեմ: Մինչև չտեսներ Սելիմիե զորանոցը, չէր հավատա, որ Ստամբուլում է»:

Հաջի Դեդեի քրոջ որդին Ստամբուլում է ապրում: Նրանք էլ են մուսուլման: Նույնիսկ մզկիթ են կառուցել: 1962 թ. մահացած ավագ եղբոր թոռներից 7-ն էլ իմամ են:

Երբ որ մարդը երկար է ապրում, բնականաբար, տեսնում է նաև իր սիրելիներից մեծ մասի մահը: Մորը կորցրել է ծնվելուց հետո, երբ դեռ օրորոցում էր, իսկ կինը մահացել է 1990 թ. հենց իր կողքին՝ սրտի կաթվածից:

Հաջի Դեդեն շատ լավ գիտի դաշտում աշխատել: Եգիպտացորեն, կորեկ է աճեցնում, նաև լավ պատշար է եղել: Կնոջը կորցնելուց հետո մի քիչ ճերմակել է: Հաջի Դեդեի աչքերը սկսել են ցավել, բուժվել է Ստամբուլի Սուրբ Փրկիչ հիվանդանոցում, բացի այդ՝ 2005-2006 թթ. առաջին անգամ վահանաձև գեղձի վիրահատություն է տարել: Այժմ կարողանում է հոգալ իր բնական կարիքները:

Շատ լավ գիտի նաև քուրդ Մուսա Բեգի փախցրած Գյուլոյի պատմությունը, ասում է. «Գյուլոն ասում էր. «Խարսի Գյուլոն եմ, սակայն կրոնիս անարժան եմ»»: Շատ լավ է ճանաչում նաև որպես Սասունի վերջին հայ հայտնի Իսա հորեղբորը (դարբին), Սակայն չի ընդունում, որ իր ապրած ժամանականշրջանի համար նրան վերջին հայ են ասում:

Ու գալիս է բաժանման ժամը և’ Մուշից, և’ Հաջի Դեդեի հետ մեր հաճելի զրույցից, և’ Սյոյլեմեզ քույրիկի օճառի բույրով տնից… Երբ մոտեցավ գիշերվա կեսին ճանապար ընկնելու ժամը, ասացին. «Տեղ ունենք, հանգիստ կարող եք մնալ մեր տանը, ճիշտ է՝ լյուքս չէ, սակայն բրդե անկողին ունենք»: Հրավերը ոչ թե մերժելով, այլ ճար չունենալով` մեկ անգամ ևս հանդիպելու ակնկալիքով հրաժեշտ ենք տալիս Հաջի Դեդեին…

«Ակօս», թիվ  793

Թուրքերենից թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *