Զեյթուն

Զեյթուն, Զեթին, Զեթոն, Զեթուն, Զեյթին, Սուլեյմանիե, Ուլն, Ուլնի, Ուլնիա, Ուլնիայի գավաո — «Գավառ» («սանջակ»), գավառակ (կազա), «նահանգ», իշխանություն («ձորապետություն») Լեռնային Կիլիկիայում, Հալեպի (Ադանայի) նահանգի, Մարաշի գավառում: Տարածվում էր Ջահան (Պիռամոս) գետի վերնագավառում:

Լեռնային է, տարբեր ուղղություններով ձգվում են մի շարք լեռնաներ, որոնք Զեյթունի շուրջը կազմում են մի բարձրաբերձ բնական պարիսպ` այն դարձնելով անառիկ: Շրջապատված լիներվ լեռներով` Զեյթունն ունի տաք կլիմա:

Ընտանի կենդանիներից այստեղ պահում են խոշոր ու մանր եղջերավոր անասուններ: Գետահովիտներում աճում են ցորեն, գարի, ոսպ, սիսեռ, եգիպտացորեն, շաղգամ, խաղողի ավելի քան երկու տասնյակ տեսակներ, մրգատուներ, ձիթապտղի ծառեր, նուշ, բանջարաբոստանային կուլտուրաներ և այլն:

Բավական ընդարձակ տարածություն են գրավում անտառները, որոնցում աճում են բազմազան ծառատեսակներ: Այստեղից արտահանվող ապրանքների մեջ կարևոր տեղ էին գրավում չամիչը, մեղրը, մորթին, երկաթը և փայտանյութը: Զեյթունում կան մի շարք հանքային հորդաբուխ աղբյուրներ, հարուստ երկաթահանքեր, ոսկեբեր ավազներ:

Ըստ Վ. Քինեի տվյալների` Զեյթունը 19-րդ դ. վերջերին ուներ 39 գյուղ` 24023 բնակչով, իսկ ըստ Կիլիկիայի պատրիարքարանի տվյալների` 28 գյուղ` 35804 բնակչով, որից հայեր` 27640 հոգի, թուրքեր՝ 8344: Այլ աղբյուրների համաձայն` 19-րդ դարի վերջերին ունեցել է 32 գյուղ՝ 21500 բնակչով, որոնցից 18500-ը՝ հայեր: 1922-ին ուներ 30000 բնակիչ: Թուրքական իշխանությունների կազմակերպած պարբերական ջարդերի և տեղահանությունների հետևանքով  Զեյթունը զրկվել էր իր բնիկ բնակիչներից: Այժմ այնտեղ հայ բնակչություն գրեթե չկա:

Զեյթունը սկզբում մտնում էր Հալեպի նահանգի Մարաշի գավառի, հետագայում՝ Ադանայի նահանգի Մարաշի գավառի, իսկ այժմ՝ Մարաշի նահանգի մեջ: Նրա տարածքը 1080-1375-ին մտնում էր Կիլիկիայի հայկական պետության մեջ, 15–16-րդ դդ .ենթարկվում էր թուրքական զանազան ցեղերի, 1517-ին ընդունել է թուրքական հպատակություն, 1626—27-ին սուլթան Մուրադ 4-րդ այստեղի հայերին տվեց կիսաանկախության իրավունք:

16–18-րդ դդ. Զեյթունը կառավարվում էր 4 իշխանական տների՝ Շովրոյանների, Յաղոբյանների, Ենի–Դունցանների և Սուրենյանների կողմից: Զեյթունի գավառին վերաբերող հարցերը վճռում էր իշխանական խորհուրդը՝ ավագ իշխանի և արքեպիսկոպոսի ղեկավարությամբ: Մինչև 13-րդ դարի երկրորդ կեսը Զեյթունը փաստորեն ձորապետություն էր. թուրքական տիրապետությունն անվանական էր:

Շրջակա թուրքերը 1780-ին, 1808-ին, 1819-ին, 1829-ին, 1835-ին ասպատակել են, բայց Զեյթունի լեռնական հայերը միշտ հաղթանակով են դուրս եկել: 1860-ական թթ. Թուրքիան ձեռնարկում է իսպառ վերացնել Զեյթունի անկախությունը: Այդ հողի վրա 1862 թ. բռնկվեց զեյթունցիների ապստամբությունը, որն ավարտվեց հաղթանակով: Հաղթանակով էին ավարտվել նաև 1780—1909 թթ. տեղի ունեցած մյուս ապստամբությունները: Զեյթունցիները համառ դիմադրություն ցույց տվեցին 1895—36 թթ. համիդյան ցեղասպաններին:

1915-ի մարտին Զեյթունի հայությունը բռնությամբ տեղահանվեց և քշվեց Սիրիայի անապատները, իսկ գավառի կենտրոնը հրդեհվեց, և բնակչության մի մասը կոտորվեց: Առաջին համաշխարհային պատերազմում Թուրքիայի պարտությունից հետո Ֆրանսիան գրավեց Կիլիկիան: 1500 զեյթունցիներ վերադարձան իրենց բնակավայրերը, բայց երբ 1939–ին Ֆրանսիան Կիլիկիան հանձնեց Թուրքիային, Զեյթունը  վերջնականապես դատարկվեց հայերից:

  1 comment for “Զեյթուն

  1. Garo Kitishian
    2012/08/13 at 00:14

    Ես հետագրգիր եմ Զէյթունի պատմոըթեամբ:

    Զէյթունի մեջ եղած է Ճեմարան, որը պէտք է կործանած ըլլայ :1525 թուականին, հէտագրգիր եմ գտնել այս ճէմարանին մասին:

    Իմ իմաէյլի ատրէսը Garo3@optonline.net է

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *