Երիտթուրքերի 1919-1921 թթ. դատավարությունների վավերագրերը

ԹԱԹՈՒԼ ՀԱԿՈԲՅԱՆ 

Սիվիլիթասի

փորձագետ

Ամեն տարի Հայաստանում տպագրվում է մոտ 1500 անուն գիրք: Դրանց մի մասը, անկասկած, արժեքավոր է: Մելինե Անումյանի Երիտթուրքերի 1919-1921 թթ. դատավարությունների վավերագրերը ըստ օսմանյան մամուլի” մենագրությունը ոչ միայն արժեքավոր է, այլեւ չափազանց կարևոր: Աշխատության մեջ առաջին անգամ գիտական շրջանառության մեջ են դրվում Ստամբուլում լույս տեսած օսմանյան “Ալեմդար” թերթում տպագրված Յոզղատի, Տրապիզոնի, Խարբերդի (Մամուրեթ ուլ Ազիզ) և Բյույուք Դերեի դատավարությունների նիստերը ներկայացնող հոդվածների հայերեն թարգմանությունները: Առաջին անգամ գիտական շրջանառության մեջ է դրվում Տրապիզոնի դատավարության մեղադրական եզրակացությունը՝ թարգմանված օսմաներենից:

290 էջանոց մենագրությունը հրապարակության է պատրաստել Արևմտահայոց հարցերի ուսումնասիրության կենտրոնը (ղեկավար՝ Հայկազուն Ալվրցյան), գրախոսներն են Ռուբեն Սաֆրաստյանն ու Անուշ Հովհաննիսյանը, պատասխանատու խմբագիրը՝ Արսեն Ավագյանը: Հենց վերջինս է մենագրության հեղինակին տրամադրել “Ալեմդար” օրաթերթի համարների պատճենները:

Այս մենագրության հրապարակումով թուրքական պաշտոնական ժխտողականությունը նոր հարված է ստանում: Եթե թուրք պատմաբան Մուրադ Բարդակչիի՝ Թալեաթ փաշայի օրագրի (Talat Paşa’nın Evrak-ı Metrukesi) հրապարակումից հետո, ինքնըստինքյան, թուրքերի համար ակնհայտ դարձավ, որ “տեղահանված ու անհայտացված” հայերի թիվը շուրջ 925 հազար է, ապա Մելինե Անումյանի այս մենագրությամբ՝ հիմնված օսմանյան մամուլի վավերագրերի վրա, խարխլվում է թուրքական պաշտոնական այն թեզը, թե իբր Առաջին աշխարհամարտում հայերը դավաճանություն են գործել, միացել ռուսներին, իսկ բախումների ընթացքում և´ թուրքերը, և´ հայերը ցավալի կորուստներ են կրել: Միայն Տրապիզոնում հայերի հանդեպ կատարված ոճրագործությունը բավարար է՝ հերքելու թուրքական այդ թեզը:

Հայոց ցեղասպանության կազմակերպման գլխավոր պատասխանատուներից Տրապիզոնի նահանգապետ Ջեմալ Ազմիի և մյուս հանցակիցների նկատմամբ 1919 թ. գարնանը կայացած դատավարության մասին “Ալեմդար” թերթը ապրիլի 16-ի համարում ներկայացրել է Տրապիզոնի “տեղահանության ու կոտորածների” մեջ մեղադրվողների նկատմամբ դատարանում ընթերցված ամբաստանագիրը, որում, մասնավորապես ասվում է. “Տրապիզոնի վիլայեթում “Միություն և առաջադիմություն” կուսակցության կենտրոնական կառավարության կողմից հայերի տեղահանության վերաբերյալ ընդունված որոշումների գործադրման ընթացքում նախ հայ տղամարդկանց, ապա կանանց ու երեխաներին նշանակված վայրեր տեղափոխելիս նրանց մի մասն անգթաբար սպանվել է Դեյիրմենդերեի կողմերում, իսկ կանայք ու երեխաներն էլ բեռնավորվել են նավակները և ջրախեղդ արվել: Ողջ մարդկության կողմից անեծքով ու նողկանքով հիշվելու արժանի նման անամոթ արարքների ու հանցագործությունների հանդգնած և այժմ փախուստի մեջ գտնվող Տրապիզոնի նահանգապետ Ջեմալ Ազմիի և կուսակցության պատասխանատու քարտուղար Յենիբահչելի Նայիլի, ինչպես նաև` դատարանում ներկա մյուս հանցակիցների մասնակցությունն այդ վիթխարի կոտորածին հիմք են տալիս պատիժ սահմանելու համար: Ջեմալ Ազմին և Յենիբահչելի Նայիլը (Տրապիզոնի)  գլխավոր հանցագործներն են, գործեղ անձինք: Բնականաբար, միայն Ջեմալ Ազմին ու Նայիլը չէին կարող այդ ահռելի սպանդն իրականացնել”:

Տրապիզոնի ոճրագործության համար օսմանյան արդարադատությունն ու մամուլն օգտագործել են “վիթխարի կոտորած”, “ահռելի սպանդ” եզրերը: Հարյուր տարի առաջ չկար, այդ թվում՝ գիտական գրականության մեջ, ցեղասպանություն՝ Genocide բառը: Այդ ժամանակ չկար նաև թուրքերեն soykirim՝ ցեղասպանություն բառին համարժեք եզրը, որն այսօր օգտագործվում է ժամանակակից թուրքերենում: Օսմանյան մամուլը օգտագործել է taktil՝ կոտորած բառը:

Օսմանյան դատարանի կողմից հեռակա կարգով մահվան դատապարտված Ջեմալ Ազմին արժանացավ հայկական “Նեմեսիսի” պատժին. 1922թ. ապրիլին Բեռլինում հայ վրիժառուներ Արամ Երկանյանն ու Արշավիր Շիրակյանը մեկ այլ ոճրագործի՝ Թալեաթ փաշայի կնոջ ներկայությամբ տապալում են Ազմիին ու Բեհաէդդին Շաքիրին: Յենիբահչելի Նայիլը իր արժանի պատիժը կրեց ավելի ուշ՝ 1926 թ. ամռանը, ճիշտ է այլ՝ Քեմալ Աթաթուրքին սպանելու և իթթիհադական վարչակարգը վերականգնելու մեղադրանքի համար: Նայիլը, որ հազարավոր հայ կանանց ու մանուկների ջրախեղդման ուղղակի պատասխանատուն էր, կախաղան բարձրացվելիս ավագ որդուն խնդրում է հոգ տանել մոր ու մյուս զավակների մասին:

Մենագրության հեղինակը առաջին բաժնում մանրամասնորեն ներկայացնում է 1918 թ. Մուդրոսի զինադադարի կնքումից հետո Առաջին աշխարհամարտում պարտված Օսմանյան կայսրությունում տիրող իրավիճակն ու “Միություն և առաջադիմություն” կուսակցության ղեկավարների դեմ իրականացված հետաքննությունները: Նրանք, առաջին հերթին Ստամբուլից փախուստի դիմած և եվրոպական ու այլ մայրաքաղաքներում հաստատված Թալեաթ, Էնվեր և Ջեմալ փաշաները Հայոց ցեղասպանության հիմնական պատասխանատուներն էին:

Հանրակրթական, ապա ներքին գործերի նախարարի պաշտոնները զբաղեցրած Ալի Քեմալը “Սաբահ” օրաթերում գրել է. “Չորս կամ հինգ տարի առաջ կատարվեց պատմության մեջ նախադեպը չունեցող ոճիր, մի հանցագործություն, որը սարսափ հարուցեց համայն աշխարհում: Եթե ուզում ենք պատկերացում տալ այդ ոճրագործության մասշտաբի և պայմանների մասին, ապա պետք է խոսենք ոչ թե հինգից տասը, այլ հարյուր հազարավոր հանցագործների մասին: Արդեն բացահայտվել է, որ իրականում այդ ողբերգությունը ծրագրված է եղել Իթթիհաթի կենտրոնական կոմիտեի ընդունած որոշումների հիմա վրա”:

Ներքին գործերի նախարար Ջեմալը իր հարցազրույցներից մեկում ընդունում է, որ իթթիհաթականները 800 հազարի չափ հայեր են տեղահանել ու կոտորել. “Կառավարությունը պարտավոր է մաքրել այն կեղտաբիծը, որ թողել է “Միություն և առաջադիմություն” կուսակցությունը օսմանականության վրա: Կառավարությունը տեղահանության և կոտորածների ողբերգությունների հեղինակների նկատմամբ դատաքննություն է իրականացնելու: Տեղահանության և կոտորածների պատճառով ոչ մի պատասխանատվություն չի ընկնում օսմանյան կառավարության և ազգի ուսերին: Կառավարությունը և ժողովուրդը պատասխանատու կդառնան միայն այն դեպքում, եթե չդատապարտվեն տեղահանության և կոտորածների հեղինակները”:

1919թ. մարտի 8-ին սուլթան Մեհմեդ Վեցերորդ Վահիդեդդինի հատուկ հրամանագրով “Միություն և առաջադիմություն” կուսակցության ղեկավարներն ու նախարարները հանձնվում են Ստամբուլի ռազմական արտակարգ ատյանին: Կուսակցության անդամների դատավարությունն սկսվում է ապրիլի 28-ին և շարունակվում մինչև մայիսի 17-ը: Դատավարության ժամանակ հեռակա կարգով մեղադրվում են 11, իսկ ներկա` 20 կուսակցական գործիչներ ու բարձրաստիճան պաշտոնյաներ: Դատաքննվել են վարչապետ Սայիդ Հալիմ փաշան, արտաքին գործերի նախարարներ Հալիլ Մենթեշեն և Ահմեդ Նեսիմին, արդարադատության նախարար Իբրահիմ Փիրիզադեն, կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամ Քյուչյուք Թալեաթը, կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի և Հատուկ կազմակերպության անդամ Ռըզա բեյը, կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի գլխավոր քարտուղար Միդհաթ Շյուքրյուն, կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի և Հատուկ կազմակերպության անդամ Զիա Գյոքալփը: Հեռակա կարգով դատվողների մեջ էին Թալեաթը, Էնվերը, Ջեմալը, կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամ, հանրակրթական նախարար և Հատուկ կազմակերպության ղեկավարներից դոկտոր Նազըմը, կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի անդամ և Հատուկ կազմակերպության Արևելյան վիլայեթների բաժանմունքի ղեկավար Բեհաէդդին Շաքիրը:

1919 թ. ապրիլի 10-ին Յոզղատի հայոց տեղահանության և կոտորածների դատավճռով կախաղան բարձրացված Բողազլըյան գավառի կայմակամ Մեհմեդ Քեմալի մահապատժից հետո ներքաղաքական մթնոլորտը լարվում է: Մայիսի 23-ին Ստամբուլում տեղի է ունենում դատավարության դեմ ուղղված խոշոր ցույց, որին մասնակցում էին տասնյակ հազարավոր մարդիկ, հիմնականում իթթիհաթականներ: Լարվածությունը մեղմելու նպատակով կառավարությունը ազատ է արձակում 41 հանցագործների, իսկ իթթիհաթական ամբաստանյալների դատաքննությունը ժամանակավորապես դադարեցվում է: Անգլիացիները մայիսի վերջերին բանտից Մալթա կղզի են փոխադրում 78 բանտարկյալի, հիմնականում իթթիհաթական հանցագործներ: Որոշ ժամանակ հետո բրիտանացիները Մալթայում պահվող Հայոց ցեղասպանություն իրականցնողներին դատելու փոխարեն փոխանակում են անգլիացի ռազմագերիների հետ:

Մելինե Անումյանի “Երիտթուրքերի 1919-1921 թթ. դատավարությունների վավերագրերը ըստ Օսմանյան մամուլի” մենագրության մեջ ներկայացվել են ոչ միայն Յոզղատի, Տրապիզոնի, Խարբերդի ու Բյույուք Դերեի հայ բնակչության տեղահանության ու կոտորածների դատական նիստերի մասին պատմող հոդվածները, այլև շարադրվել են 1919 թ. ապրիլ-մայիս ամիսներին “Միություն և առաջադիմություն” կուսակցության անդամների դատավարությունները:

Այս մենագրությունը արժանի է թարգմանության, առաջին հերթին՝ թուրքերեն, թուրքերի համար:

08/06/2011
http://www.report.am/news/society/meline-anumyan-menagrutyun-cexaspanutyun.html

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *