Համշէնի պատմութիւնից

Հայը կարո՞ղ է մուսուլման լինել

Այն հանգամանքը, որ համշենցիները, չնայած մահմեդական լինելուն, հայերեն են խոսում և կրում են հայկական մշակույթի և սովորույթների տարրեր, տարբեր քննարկումների տեղիք է տվել: Հայերն իրենց բնորոշելիս գլխավոր առանձնահատկություններից մեկը, որը շեշտում են, քրիստոնյա հավատքի դավանումն է: Այն, որ համշենցիները, չնայած մուսուլման լինելուն, հայերեն են խոսում, կրում են հայկական մշակույթի և ավանդույթների տարրեր, օրակարգային է դարձրել…

ՈՎՔԵ՞Ր ԵՆ ՀԱՄՇԷՆԱՀԱՅԵՐԸ

Հայկազուն Ալվրցեան ԵՊՀ Հայագիտական  հետազոտութիւնների  ինստիտուտի գիտաշխատող   Համշէնահայերը մինչեւ 19-րդ դարի 90-ական թուականները հիմնականում բնակուել են Թուրքիայի Սամսուն քաղաքից մինչեւ Բաթում ընկած ծովափնեայ ընդարձակ տարածքներում: Պատմիչ Ղեւոնդի վկայութեամբ` 788 թ. Մեծ Հայքի Կոտայք եւ Արագածոտն գաւառներից մօտ 12000 մարդ, չդիմանալով արաբական իշխանութեան ճնշումներին, Աբաս Ամատունու եւ նրա որդի Համամ պայազատի գլխաւորութեամբ հեռանում է Հայաստանից…

Հ Ա Մ Շ Է Ն Պատմաաշխարհագրական ակնարկ (16-20-րդ դարեր)

Աշոտ Մելքոնեան ՀՀ ԳԱԱ Պատմութեան ինստիտուտի տնօրէն, պատմական գիտ. դոկտոր, պրո‎‎ֆեսոր    1915 թ. Հայոց մեծ եղեռնից, հայ ժողովրդի հայրենազրկումից յետոյ, երբ հայերի պատմական հայրենիքը՝ Արեւմտեան Հայաստանը, երիտթուրքական իշխանութիւնների կողմից իրականացուած ցեղասպանութեան հետեւանքով լիովին հայաթափուեց, ինքնին հասկանալի է, որ Հայկական Հարցը, որը որպէս միջազգային դիւանագիտութեան հարց ասպարէզ էր իջել 1878 թ. Սան-Ստեֆանոյի եւ Բեռլինի վեհաժողովների…

ՀԱՄՇԷՆԱՀԱՅԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԻՑ

Բաբգէն Յարութիւնեան  ԵՊՀ Հայ ժողովրդի պատմութեան ամբիոնի վարիչ, պատմական գիտութիւնների դոկտոր, պրոֆեսոր   Աւելի քան մէկ հարիւրամեակ առաջ տասնեակ հազարաւոր համշէնահայեր վերաբնակուեցին այժմեան չճանաչուած Աբխազիայի Հանրապետութեան եւ Ռ.Դ. Կրասնոդարի երկրամասի տարածքներում: Սոյն զեկուցումը նուիրւում է համշէնահայերի ծագման, զարգացման եւ հետագայ ճակատագրի պատմութեանը, որոնց գերակշիռ մասը, բռնի կերպով ընդունելով իսլամը, մինչեւ այսօր բնակւում է Սեւ ծովի…

ՀԱՄՇԷՆՑԻՆԵՐԸ, ՊՈՆՏՈՍԸ ԵՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 1914-1921 ԹԹ.

 Ռիչարդ Գ. Յովհաննիսեան Հայոց եւ Մերձաւոր Արեւելքի  պատմութեան պրո‎ֆեսոր, Կալի‎ֆորնիա   1914-1921 թթ. ընկած ժամանակահատուածը վճռորոշ նշանակութիւն ունեցաւ Պոնտոսի Ճորոխ գետի հովտից Տրապիզոն, Գիւմուշխանէ եւ Սամսուն ընկած տարածքի համշէնահայ բնակչութեան համար: Համշէնի բնակչութիւնը կրօնափոխ էր եղել` ընդունելով մահմեդականութիւնը դեռ մի քանի սերունդ առաջ, մինչդեռ նրանց համշէնցի քրիստոնեայ հայրենակիցների մեծ մասը պահպանել էր իր կրօնը` գաղթելով…

ՊՈՆՏՈՍԻ ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ԳՈՂԳՈԹԱՆ

Պետրոս Յովհաննիսեան Երեւանի պետական համալսարան, պատմ. գիտ. թեկնածու, դոցենտ   Դարեր շարունակ հայերը հոծ զանգուածներով բնակւում էին Սեւ ծովի հարաւարեւելեան ափերին, մասնաւորապէս Տրապիզոնից Սամսուն ձգուող ծովեզրեայ նեղ շրջանի մէջ: Հայկական զգալի ներկայութիւն կար ոչ միայն այս երկու քաղաքներում ու նրանց միջեւ տարածուող բազմաթիւ գիւղերում, այլեւ ամբողջ Պոնտոսում: Զուտ հայաբնակ գիւղերի թիւն անցնում էր երկու հարիւրից:…

Հ Ա Մ Շ Է Ն Ա Հ Ա Յ Ե Ր

Ալիէ Ալթը (Ալիս Կոստանեան)    Համշէնահայ մի կնոջ տեսակէտն այսօր   1. Ցեղային ինքնութիւն եւ փոփոխուած մշակոյթ  2. Մշակութային օտարացում  3. Համշէնը որպէս հայրենիք եւ խմբային ինքնութեան խորհրդանիշ  4. Ինքնութեան կորուստ  5. Բռնի ուծացում եւ կրօնի կորուստ   Նախաբան  Սոյն աշխատանքը ստեղծուել է իմ` Գերմանիայում ապրած երեք տասնամեակների ընթացքում` անհրաժեշտ փնտռտուքներով ու ներքին տուայտանքներով լի մի ժամանակաշրջանում:…

ՀՈՓԱ – ՀԵՄՇԻԼՆԵՐ ԵՒ ԲԱՇ – ՀԵՄՇԻԼՆԵՐ

Արտաւազդ Թուլումջեան   ՀԱՄՇԷՆ Հայկական գիտամշակութային կենտրոնի տնօրէն   Ճանապարհորդական գրառումներ Հինաւուրց Համշէն, համշէնահայեր, համշէնցի մուսուլմաններ եւ թուրք-հեմշիլներ. դեռեւս ոչ վաղ անցեալում այս բառերը յայտնի էին միայն պատմաբանների եւ ազգագրագէտների նեղ շրջանակի: Այսօր աւելի ու աւելի շատ մարդիկ են հետաքրքրւում Համշէնի պատմութեամբ եւ մշակոյթով` իրենց անցեալը կապելով այդ հայերի հետ: Հաւանաբար արդէն 19-րդ դարի վերջին իսլամն…

ՄԱՀՄԵԴԱԿԱՆ ՀԱՄՇԷՆԱՀԱՅԵՐԻ ՄԱՍԻՆ 1776 թ. ՎԵՐԱԲԵՐՈՂ ՄԻ ԿԱՐԵՒՈՐ ՎԿԱՅՈՒԹԻՒՆ

Սերգէյ Վարդանեան ՁԱՅՆ ՀԱՄՇէՆԱԿԱՆ թերթի գլխաւոր խմբագիր   Դարեր շարունակ հայ ժողովրդի պատմութիւնն ուղեկցուել է օտար լծի դէմ պայքարով, ջարդերով եւ բռնի կրօնափոխութիւններով: Մի առանձին հետաքրքրութիւն է ներկայացնում համշէնահայերի մահմեդականացուած հատուածը, որին դեռեւս ԺԹ դարում անդրադարձել են հայ եւ օտար մի շարք գիտնականներ` Հ. Ղուկաս վրդ. Ինճիճեանը1, Հ. Մինաս վրդ. Բժշկեանը2, գերմանացի գիտնական Կարլ Կոխը3,…

ՀԱՅ ԷԹՆՈԿՐՕՆԱԿԱՆ ՏԱՐՐԸ «ԱՆԱՏՈԼԻԱՅՈՒՄ» (1991 – 2005 թթ.)

Կարէն Խանլարի  Դոկտոր, պրոֆեօոր   Ներկայիս Թուրքիայի էթնոկրօնական խմբերի պատկերը կազ­մում է խիստ բարդ խճանկար: Հակառակ պետական պնդում­նե­րին ու ներկայացրած վիճակագրական տուեալներին` այսօր աւելի քան 50 էթնոկրօնական խմբեր են ապրում Թուրքիայում1:     Առգոյ էթնիկական խմբերի նկատմամբ պատմականօրէն կի­րարկուել է ուծացման համատարած եւ բիրտ քաղա­քա­կա­նութիւն: Արդիւնքում, սակայն, հակառակ գործադրուած մար­տավարա­կան հնարք­ների՝ ցարդ յայտնաբերելի են մնացել ոչ-թուրք…