Պատմական Հայաստանի քաղաքներ

ԳՅՈԻՄՈԻՇԽԱՆԱ

Գյումուշխանա (Գյումուշխանե, Կյումուշխանե) անունը համեմատաբար նոր է և փաստորեն հին հունական Արգիրոկաստրոն կամ Արգյուրապոլիս անվան թուրքերեն թարգմանությունն Է, որ նշանակում է «արծաթի տուն», «արծաթի հանք»։ Պատմագիրների և աշխարհագրագետների մոտ երբեմն հիշատակվում է իբրև հանքավայր, ավան, իսկ երբեմն էլ՝ քաղաք։ Գտնվում է Սև ծովի ավազանին պատկանող Խորշատ կամ Գյումուշխանա գետի հովտում, Երզնկայից հյուսիս-արևմուտք, Տրապիզոն — Էրզրում…

ԴԻԱԴԻՆ

Արևմտահայերը սովորաբար կոչում են Տիատին։ Ոմանք նույնացնում են պատմական Ծաղկոտն գավառի Շահապիվանի որսարանի, ոմանք նույն գավառի գլխավոր բնակավայրի՝ Զարեհավան ավանի հետ։ Ղ. Ալիշանն այն նույնացնում է հին Տատյանս (կամ Տատեոնս) ավանի հետ, որը հիշատակվում է IV դարից։ Նա գրում է, որ ս. Հովհաննես (Ուչքիլիսե) վանքի միաբաններն այդ անունը հիշատակել են նոր Դիատուն ձևով, իբր ի…

ԴԻԱՐԲԵՔԻՐ

 Պատմական Հայաստանի հարավարևմտյան ծայրաշրջանում գտնվող Դիարբեքիր քաղաքը հնագույն ու հին աղբյուրներում հիշատակվում է Ամիդ, Ամիդա, Ամիդու, Ամիթ անուններով և դրանց բազմաթիվ այլ տարբերակներով։ Սեպագիր արձանագրություններում կոչված է նաև Բիտ–Զամանի երկրի անունով, որտեղ գտնվում էր այն և բավական ժամանակ եղել էր վերջինիս կենտրոնը։ Քաղաքի Դիարբեքիր անունը համեմատաբար նոր է և ունի արաբական ծագում։ Ընդ որում, սկզբում…

ԴԻԼՄԱՆ

Արևմտահայ տառադարձությամբ գրվում է Տիլման։ Ենթադրվում է, թե այդ անունը կապված պետք է լինի Հայաստան արշաված՝ «դելմիկներ» ցեղի անվան հետ։ Իրականում այն գյուղաքաղաք է, թեպետ տարբեր հեղինակներ համարել են նաև գյուղ, ավան, կամ իսկական քաղաք։ Գտնվում է Ուրմիա լճից հյուսիս-արևմուտք, մեր դարի սկզբներից սովորական գյուղի վերածված Սալամաստի մոտ, Սալմաստ (Զուբաչայ) գետի ձախակողմյան Դիլման վտակի վրա,…

ԵՐԱԶԳԱՎՈՐՍ

 Կոչվել է նաև Շիրակավան։ Գտնվում էր այժմյան Բաշ-Շորագյալ գյուղի տեղում։ Եղել է բերդ, ավան, գյուղաքաղաք, քաղաք։ Գտնվում էր Ախուրյան և Կարս գետերի միացման անկյունում, Ախուրյան գետի աջ ափին, Լենինական քաղաքից հարավ–արևմուտք։ Տեղադրված է հարթավայրում: Ջրառատ է, շրջապատված սևահողային արգավանդ դաշտերով։ Հնում մտնում էր Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Շիրակ գավառի, իսկ նոր ժամանակներում՝ Կարսի մարզի Կարսի…

ԵՐԶՆԿԱ

Երզնկան տարբեր ժամանակներում ու տարբեր հեղինակների կողմից հիշատակվում է իբրև ավան, բերդաքաղաք, քաղաք։ Հնում սովորաբար այն կոչվել է Երեզ, Երիզա կամ Երիզավան, իսկ թուրքական տիրապետության շրջանում՝ Երզինգան, Երզինգյան, Երզինջան։ Ոմանք էլ այն նույնացրել են Հուստինիանուպոլսի հետ, որ անընդունելի է։ Երզնկան գտնվում է Արևմտյան Եփրատի միջին հոսանքի շրջանում, Երզնկայի դաշտի արևմուտքում, Գայլի (Երզնկա) գետաբերանի մոտ։ Հնում…

ԶԱՐԵՀԱՎԱՆ

Ավելի հաճախ հիշատակվում է ոչ թե իբրև քաղաք, այլ՝ ավան, բայց իրականում այն բավական մարդաշատ քաղաք էր և գտնվում էր Մեծ Հայքի Այրարատյան աշխարհի Ծաղկոտն գավառում, լինելով վերջինիս կենտրոնը։ Ոմանք նույնացնում են Դիադին գյուղաքաղաքի հետ, որ Ղ. Ալիշանը համարում է անընդունելի և տեղադրում հետագայի Ջուչան գյուղի տեղում։ Զարեհավանը գտնվում էր Դիադինից ոչ հեռու, Արածանիի ակունքի…

ԶԱՐԻՇԱՏ

Հիշատակվում է նաև անվան Սարիսա և Սարասա տարբերակներով։ Հավանաբար գտնվում էր Ալի կամ Աղի կրոնական կենտրոնի տեղում, որի անունով գավառը կոչվեց Աղիհովիտ, իսկ Ալի ավանն էլ Զարիշատ կամ Զարիաշատ՝ Արտաշես 1–ինի հոր՝ Զարեհի անունով։ Հին Հայաստանի հայտնի քաղաքներից էր, իսկ ուշ միջնադարում՝ Թովմա Մեծոփեցին հիշատակում է իբրև գյուղաքաղաք։ Մտնում էր Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհի Աղիհովիտ…

ԶԱՐԻՇԱՏ

Հիշատակվում է նաև Զարեհաշատ, Զաբոլշատ և թուրքական Արփաչայ անուններով։ Տուրուբերան աշխարհի Աղիհովիտ գավառի Զարիշատից տարբերելու համար Մովսես Խորենացին այս Զարիշատը հիշատակում է «Զարիշատ Վանանդայ» ձևով։ Ըստ Ղ. Ալիշանի, Զարիշատը Արտաշեսյանների օրոք եղել է արքայական ամուր դաստակերտ, որ կառուցվել էր Արտաշես Ա–ի օրոք և նրա հոր՝ Զարեհի անունով կոչվել Զարեհաշատ, իսկ հետագայում ձևափոխվելով դարձել Զարիշատ։ Ուշ…

ԻԳԴԻՐ

Իգդիր գյուղաքաղաքը, որ հիշատակվում է նաև իբրև սովորական ավան և գյուղ, ամենայն հավանականությամբ համապատասխանում է միջին դարերի Ցոլակերտին։ Սկզբնաղբյուրներում կոչված է նաև Արդյանք, Իգդիր։ Գտնվում է Մասիսից հյուսիսարևմուտք, Արարատյան դաշտի հարավային մասում, Արաքսի աջ կողմում, Երևանից մոտ 40 կմ հարավարևմուտք։ Տեղանքը հարթավայրային է։ Գյուղաքաղաքը շրջապատված է այգիներով ու բարդու պուրակներով։ Կլիման շոգ է, չոր ու…