Պատմական Հայաստանի քաղաքներ

ԱՐՇԱԿԱՎԱՆ

Հայկական պետության քաղաքական դրությունը IV դարում չափագանց լարված էր։ Հայաստանի անկախությանն սպառնում էին նրա արևելյան և արևմտյան աշխարհակալ պետությունները՝ սասանյան Պարսկաստանն ու Հռոմը։ Այդպիսի պայմաններում հայկական կենտրոնական միասնական պետության ուժեղացման հարցը դարձնել էր այդ դարի պատմական հիմնական պրոբլեմը։ Հայաստանը միայն կենտրոնացված ուժեղ պետության առկայության պայմաններում կարող էր պաշապանել իր քաղաքական անկախությունն օտար զավթիչների ոտնձգություններից։ Դրանից…

ԱՐՇԱՄԱՇԱՏ

Ծոփքի թագավորության այս մայրաքաղաքը հիշատակվում է նույն անվան մի շարք տարբերակներով. Մատթեոս Ուռհայեցին (XII դ.) կոչում է Աշմուշատ, արաբ պատմիչներր՝ Սումայսատ, այլ մատենագիրներ ու գրիչներ՝ Շամոշատ, Շամուշատ, Շիմշատ։ Սկզբում եղել է բերդ, որի շուրջը հետագայում, հելլենիզմի շրջանում, փռվել է բուն քաղաքը։ Աշխարհագրական դիրքը վերջնականապես չի ճշտված՝ ոմանք այն տեղագրում են Չորրորդ Հայքի Բալահովիտ, ոմանք էլ՝…

ԱՐՏԱՄԵՏ

Արտամետը հիշատակվում է իբրև ավան, գյուղաքաղաք, քաղաք (իսկ նոր ժամանակներում՝ գյուղ)։ Այն տարբեր աղբյուրներում կոչված է նաև Արտամետ, Արտեմիդա, Ավան, իսկ բերդը՝ Զարդ։ Ոմանք, հետևելով ավանդությանը, Արտամետը շփոթել են Արտաշեսյան կամ Արտավանյան ավանի հետ, իսկ Ղ. Ւնճիճյանը այն սխալմամբ նույնացրել է Շամիրամակերտի հետ։ Վերջինս, որ առաջին անգամ գործածված է պատմահայր Մովսես Խորենացու կողմից, ոչ թե…

ԱՐՏԱՆՈՒՋ

Արտանուջը հիշատակվում է իր անվան մի քանի տարբերակներով՝ Արտանույշ, Արտանուչ, Արտանուշ, ինչպես նաև թուրքական Էրդենուջ աղավաղված ձևով։ Տեղացի բնակիչները մինչև այժմ էլ կոչում են Բերդ՝ նկատի ունենալով, որ հնում սոսկ բերդ էր։ Թուրքերը պաշտոնապես այն այժմ կոչում են Ադակալե։ Ըստ ավանդության, այստեղ է թաղված ինչ-որ թագավորի դուստր Արտանուշը կամ Վարդանուշը, որի անունով էլ իբր կոչվել…

ԲԱԲԵՐԴ

Արևմտյան Հայաստանի Բաբերդ քաղաքը, նրա մյուս տասնյակ քաղաքների նման, մեզ հայտնի է անվան մի ամբողջ շարք տարբերակներով ու զանազան անուններով` Բայբերդ, Բայբուրդ, Բայբերտոն, Սմբատավան և այլն։ Հիշատակվում է իբրև բերդավան, բերդաքաղաք, քաղաք։ Հնում այն վարչականորեն մտնում էր Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհի Սպեր գավառի, իսկ նոր ժամանակներում՝ Էրզրումի նահանգի Էրզրումի գավառի մեջ։ Բաբերդը գտնվում է…

ԲԱԳԱՐԱՆ

Հիշատակվում է նաև Ամուր, Բագրան, Դիցավան անուններով և համապատասխանում է այժմյան Բաքրանին, որ մի փոքրիկ գյուղ է, ծվարած Ախուրյան գետի աջ զառիվեր ափին։ 1968 թվականից վաղեմի այդ քաղաքի անունն է կրում նաև Հայկական ՍՍՀ Հոկտեմբերյանի շրջանի նախկին Հաջիբայրամլու (իսկ 1935 թվականից՝ Բախչալար) գյուղը։ Մի այլ Բագարան էլ գտնվում էր Այրարատյան աշխարհի Կոգովիտ գավառում (Բայազետի շրջան),…

ԲԱԼՈՒ

Նախ եղել է բերդ, ապա բերդաքաղաք, իսկ նոր ժամանակներում՝ գավառական քաղաք (կամ գյուղաքաղաք)։ Հիշատակվում է նաև Պալու, Բալիոբիտ տարբերակներով և համապատասխանում է Ռոմանոպոլսին, որի կառուցումը վերագրում են Ռոմանոս կայսեր (XIդ.)։ Ժողովրդական ստուգաբանությամբ Բալու է կոչվել շրջակայքում շատ բալենիներ ունենալու պատճառով։ Ուսումնասիրողներն այդ անունը առաջացած են համարում հնագույն ժամանակներում Հայկական լեռնաշխարհում բավական լայն տարածությունների վրա բնակված…

ԲԱՅԱԶԵՏ

 Բայազետը Արևմտյան Հայաստանի փոքր, բայց մեր ժողովրդի պատմության մեջ հիշատակության արժանի դեր խաղացած քաղաքներից է։ Հնում այս քաղաքի տեղում Բագրատունի նախարարների ոստանն էր՝ Դարոյնք հայտնի բերդավանը, որի տեղում XV դարում կառուցված բերդը և հետագայում նրան կից առաջացած գյուղաքաղաքը կոչվեց Բայազետ, 1829 թվականից հետո՝ նաև Հին Բայազետ (ի տարբերություն Նոր Բայազետի, որտեղ հիմնականում բնակություն էին հաստատել…

ԲԵՐԿՐԻ

Սկզբնաղբյուրներում հիշատակվում է նաև Բարկիրի, Բարկրի, Բերգրի, Պարկիրի և անվան այլ տարբերակներով, իսկ թուրքերը կոչել են Բերգրի–կալե։ Սկզբնական շրջանում սովորական գյուղ է եղել, ապա՝ ավան բերդով կամ բերդավան, գյուղաքաղաք, բերդաքաղաք։ Գտնվում է Վանա լճից հյուսիս-արևելք, լճափից 16 կմ հեռավորությամբ, Բերկրի գետի աջակողմյան հարթավայրում, ձորամիջում։ Հեռավորությունը Վան քաղաքից մոտ 65 կմ է, իսկ Արճեշից՝ 46 —…

ԲԻԹԼԻՍ

Հին Հայաստանի այս քաղաքը հայտնի էր Բաղեշ, Բաղաղեշ և այլ անուններով։ Նրա դիրքը պատմական գրեթե բոլոր ժամանակաշրջաններում ռազմաստրատեգիական ու առևտրատնտեսական առումով հարմար է եղել և նպաստել է նրա ընդհանուր առաջադիմությանը։ Հնագույն ժամանակներից ի վեր Բիթլիսով և համանուն գետի հովտով էր անցնում Տրապիզոնից և Հայաստանի կենտրոնական նահանգների խոշոր քաղաքներից՝ Արտաշատից, Դվինից, Անիից, Կարսից, Կարինից դեպի Միջագետք…