Bir gazete ilanının izinde Kınalıada’da Ermenilerin tarihi: 1

İzmir’de yayımlanan günlük gazete Arşaluys Araratyan’ın (Ararat Şafağı) 7 Ekim 1844 tarihli nüshasında yer alan bir ilan, Ermenilerin Kınalıada’ya nasıl yerleştiğine dair tartışmalara, yapılan spekülasyonlara son veren bir belge niteliği taşıyor. Söz konusu ilan, bugüne kadar Adalar ya da İstanbul tarihiyle ilgili kitaplarda yer alan, birbiriyle çelişen, tarihsel belgelere dayanmayan iddiaları çürütüyor. Bu tarihi önem taşıyan ilanın eksiksiz tercümesi şöyledir:

“İstanbul Marmara Denizi’nde, Türkçe’de Kınalıada ya da Ermeni adası da denilen, Proti adasında toprağı olan ve memleketi imar etme gayreti içinde bulunan Ermeni asilzadelerinden bazıları, çok sevgili milletlerinin kullanımına bedava arazi sunacaklardır. Verilen yeri hemen yapacağına söz verenlere 500’er gankun (225 metrekare) toprak verilecektir. 

Adanın konumu oldukça güzel, manzarası mükemmel, havası da sağlıklıdır. Adaya gidenler buna şehadet edebilirler. İstanbul’dan uzaklığı, kayıkla, Boğaziçi’ndeki köyler içinde en yakın sayılan Bebek kadardır. Buradan hareketle, isteyenler İstanbul Rubiye Han’da kürkçü Sarkis Tarpinyan’dan bilgi alabilirler.”

Tarihsel iddialar

Kınalıda’da Ermenilerin Tarihi ile ilgili olarak Krikor Damadyan ve Vağarşak Seropyan tarafından kaleme alınan 2007 basımı ‘Nersesyan Korosu’ adlı eserin ‘Kınalıada ve Halkının Tarihine Kısa Bir Bakış’ başlıklı bölümünde yer alan aşağıdaki pasaj aslında konuyla ilgili tartışmaları kısa ama kapsamlı bir biçimde özetliyor:

 “Adayı meskun bir yere dönüştürmek isteyen Ermeniler, 16 Kasım 1844 tarihinde Sultan’ın, üzerine ev kondurmadan satmamak ya da devretmemek şartıyla isteyene 500 arşın bilabedel toprak bahşeden İrade-i Seniyyesine mazhar olurlar. Avedis Varjabed Berberyan, ‘Ermenilerin Tarihi’ başlıklı kitabının kronoloji bölümünde Ermenilerin Kınalıada’daki iskânlarıyla ilgili olarak şunları kaydeder: “Sultan Abdülmecit bir fermanla Kınalıada’yı üzerine hemen ev kondurmaya niyet ve ev kondurmadan başkasına satmamayı ve devretmemeyi taahhüt edenler ev yapsın diye, adam başı 500 arşın bedava toprak bahşederek Ermenilere verir. Ve 500 arşından maada toprak satın almak arzu edenlerin de beher arşın karşılığında Evkaf’a beş para ödemelerini bildirir. 

Vahram Torkomyan, Yeremya Çelebi Kömürcüyan’ın İstanbul’un Tarihi kitabının tanıtım yazısında Ermenilerin Kınalıada’nın ilk sakinleri olmaları hakkında: ‘… Keza Ermeni Adası ismini taşımakta, çünkü yalnızca Ermeniler, çoktandır bütün sahili ve tepeleri işgal ederek orada oturmaya başlamışlardır’ diye yazar.” 

Kınalıada’da Ermenilerin varlığının tarihsel kökleriyle ilgili iddiaları derli toplu biçimde aktaran yukarıdaki pasajı, 7 Ekim 1844 tarihli gazete ilanıyla karşılaştırdığımızda tarihi hakikati anlamak hiç de zor değil. Kınalıada’da Ermeni nüfusunun yoğunlaşması bazı amira ailelerin sahip oldukları toprağı imar ve iskân şartıyla Ermenilere dağıtmasıyla gerçekleşmiş.

 1844 tarihli bir gazete ilanı, 100 yıllık bir spekülasyona son verdi. Ermenilerin Kınalıada’daki toplumsal varlığının tarihsel köklerini bütün açıklığıyla ortaya koyan ve bugüne kadar ortaya çıkan tek resmi belge olan ilan, bazı amira ailelerin karşılıksız toprak dağıtımını haber veriyor. Toprak dağıtımı karşılıksız ama iki koşulu var: Ermeni olmak ve edinilen toprağa ev yapmak…

Sürgün adası

Kınalıada (Proti), aralarında Bizans imparatoru ve imparatoriçelerinin de bulunduğu pek çok sürgüne ev sahipliği yaptı. Bu sürgünlerden ilki 803’te İmparator I. Nicephorus’a (802-811) isyan eden Ermeni general Bardanes’ti. Ordu, Bardanes’i imparator ilan ettikten sonra İstanbul’a doğru ilerledi. Ancak başkente yaklaştıkça, askerler ordudan kaçıp Nicephorus’un tarafına katıldılar. Bardanes, Nicephorus’a teslim olmaya razı edildi. Nicephorus onun gözlerini oydu ve Kınalıada’ya sürgün etti. Bardanes ömrünün geri kalanını muhtemelen kendi kurduğu manastırda keşiş olarak geçirdi. 

İmparator I. Mikhail Rhangabe (811-813) V. Leon olarak tacı devralan Ermeni general Leon tarafından görevden alındı. Bizans İmparatoru Leon, Mikhail’i Kınalıada’daki Başkalaşım Manastırı’na sürgüne gönderdi. Mikhail’e bu sürgünde karısı İmparatoriçe Procopia ve ikisi oğlan, ikisi kız dört çocuğu eşlik ettiler. Procopia ve kızları rahibe giyisilerini giydiler ve Mikhail ile oğulları ise rahip oldular ve oğulları asla babaları gibi imparator olmasın diye hadım edildiler. Mikhail, Kınalıada’da öldü ve manastır mezarlığına gömüldü. Rahip olduğunda İgnatius adını alan oğlu Nicetas ise sonunda Kınalıada’dan ayrılmasına izin verildi ve iki dönem Konstantinopolis patrikliği yaptı. Ölümünden sonra ise Ortodoks Kilisesi tarafından azizlik mertebesine yükseltildi. 

Bizans İmparatoru Leon 820’de daha sonra II. Mikhail olarak tahta geçen Amorian Mikhail’in suikastına uğradı. Mikhail, Leon’un dul eşi Theodosia’yı ve dört çocuğunu Kınalıada’daki Panagia ya da Kutsal Meryem Manastırı’na sürgüne yolladı. 

Ermeni Bizans İmparatoru I. Romanus Lecapenus (919-944) oğulları tarafından devrildi. Tahtı paylaşan oğulları Stephen ve Konstantinos babalarını Kınalıada’daki Başkalaşım Manastırı’na sürgüne gönderdi. 10 gün sonra oğulları da görevden alınıp aynı manastıra sürgüne yollandılar. 

II. Romanus (959-963) Theophano adında güzel bir kortezan ile evlenip Bizans’ta bir skandala yol açmıştı. Romanus 963’te kaza sonucu öldükten sonra Theophano onun varisi olan Ermeni general II. Nicephorus Phocas ile evlendi. Altı yıl sonra Theophano ile bir başka Ermeni generali olan Tzimisces, Nicephorus’a komplo kurup öldürdüler. Tzimices (Tzimices, Tunceli’nin Çemişgezek ilçesinin eski adıdır) tahta geçti. Theophano, onunla evlenip üçüncü kez imparatoriçe olacağını düşünüyordu ama Tzimices onu Kınalıada’daki bir manastıra sürgüne yolladı. Theophano, hayatının geri kalanını orada geçirdi. 

IV. Romanus Dyojen (1067-1071) 1071’deki Malazgirt Savaşı’nda Selçukluların bozgununa uğradıktan sonra görevden alındı. Varisi VII. Mikhail Dukas, Romanus’un gözlerini oydurup onu Kınalıada’daki Başkalaşım Manastırı’na sürgüne yolladı. Diyojen 4 Ağustos 1072’de orada öldü.

Devamı var.

Kaynak: Prens Adaları, John Freely.

“Agos”, Sayı: 797

1 comment for “Bir gazete ilanının izinde Kınalıada’da Ermenilerin tarihi: 1

  1. Sergio Avcioglu
    2013/10/25 at 4:11 pm

    Kınalıada ile herhangi bir haberi email, ime yollarsanız
    çok sevineceğim zira adada atalarımın birçok arazileri bulunmaktadır
    Saygılarımla

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *