Bir ulusun tarihi, o ulusun, doğumundan başlayıp günümüze kadar ulaşan biyografisidir. Ölümleriyle birlikte tarihleri de son bulmuş olan, tarih sahnesinden uzaklaşmış halklar da vardır Tarih, devamlı canlı tutulması gereken, ulusun toplu hafızasıdır. Ermeniler dünyanın en eski halklarından biridir. Tarihin ilk dönemlerinden beri komşuluk yaptıkları Sümerler, Asur-Babilliler (Akatlar) ve Hititler yok olmuşlar, Gürcüler, Yunanlılar, Persler, Araplar gibi diğer komşuları ise varlıklarını sürdürmektedirler. Bir halkın doğuş tarihini…

Read more »

Ermeni Yüksek Platosu: Ermeni ulusunun şekillendiği ve tarihi gidişatını sürdürdüğü bölge Ermenistan (Hayk) olarak anılmıştır. Komşu ülkeler tarafından Armenia, Somkheti vb. isimlerle de anılmıştır. Ermeni Yüksek Platosu sayısız dağ silsileleri ve yaylalarıyla tanınmıştır. Bu bölge, Küçük Asya ve İran Yüksek Platoları arasında bulunmaktadır. Ermeni Yüksek Platosu ortalama olarak deniz seviyesinden 1500–1800 m yüksekte bulunduğundan, komşu Küçük Asya ve İran Yüksek Platolarından daha yüksek konumludur. Civar…

Read more »

   Büyük Hayk Devleti’nin idari dağılımı   Vilayetler    İlçeler  Ağdznik    Nprkert, Ardzn, Kağ (Angeğtun), Ketik, Tatik, Aznvats dzor, Yerkhetk, Gzeğkh, Salnadzor, Sanasank  Ayrarat    Basen, Gabeğyank, Abeğyank, Havnunik, Arşarunik, Bagrevand, Dzağkotn, Vanand, Şirak, Aragadzotn, Nıg, Mapatsotn, Kokovit, Vostan Hayots, Urts, Arats  Artsakh (Karabağ)    Müs Haband, Valkunik, Berdadzor, Metsirank, Mets Kuenk, Harçlank, Movsank, Pıank, Patskank, Sısakan-i-Kotak (Sısakan-i-Vostan), Kust-i-Parnes, Koğt  Bardzr Hayk (Yüksek Hayk)    Daranaği, Ağün, Mzur (Muzur),…

Read more »

Ermenistan’ın küçük doğu kısmı ve orada şekillenen krallığın Büyük Hayk’la olan isim farklılığı. Küçük Hayk, Ermeni ulusunun şekillendiği en eski bölgelerden biri olmuştur. Küçük Hayk’ın doğu bölgeleri M.Ö. IX-VI. yüzyıllarda Urartu’ya bağlanmıştır. M.Ö. VI. yüzyılda Küçük Hayk, Ermeni Yervanduni Krallığı’na dâhil olmuş, M.Ö. VI. yüzyılın sonundan itibaren Akemenik İran’ın egemenliğine geçmiştir. Büyük İskender’in akınları esnasında Küçük Hayk’ın yöneticisi Mitraustes, Gavgamela Meydan Muharabesi’ne katılmış ve Akemenik…

Read more »

Ermenistan’ın “tarih babası” Movses Khorenatsi’nin (Khorenlı Movses, V.yy) -bir kısım araştırmacılara göre ise Anania Şirakatci (Şiraklı Anania, VII. yy)- “Aşkharatsuyts”una (coğrafya kitabı) göre Ağdznik, Büyük Hayk’ın üçüncü vilayetidir. Asur-Babil yazıtlarında bu bölge Alzi, Urartu çivi yazıtlarında ise Alzini olarak geçmektedir.  B.H.Harutyunyan’ın araştırmalarına istinaden vilayetin sınırları batıda Fırat’a kadar uzanmaktadir, Kağ (Kığimar) ilçesi ise ilçeler listesinde bulunmamakta, bunun yerine bu ilçe Angeğ Tun ilçesiyle bütünleşmektedir. Dağlık…

Read more »

Ayrarat, Büyük Hayk’ın merkezi vilayetidir. Tarihte mütemadiyen Ermenistan’ın siyasi, ekonomik ve kültürel merkezi olmuştur. Araks Nehri’nin orta ve Aradzani Nehri’nin üst bölümü arasında bulunur. Kuzeyden Gugark, batıdan Bardzr (Yüksek) Hayk ve Tayk, doğudan Sünik ve güneyden Turuberan ve Vaspurakan bölgeleriyle sınırlandırılmıştır. Ayrarat bölgesinde altın, bakır, demir madenleri, zengin tuz ve taş ocakları ile maden suyu kaynakları bulunmaktaydı. Ayrarat bölgesinde, eski zamanlarda açılmış sulama kanalları vardı.…

Read more »

Artsakh (Ardzakh, Artsakhamayr). Büyük Hayk’ın onuncu vilayetidir. Küçük Kafkasya’nın doğusu ve Ermeni Dağlık Bölgesi’nin kuzeydoğusunda bulunmaktaydı. Günümüz Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’ni -kurtarılmış çevre bölgeleri de dâhil olmak üzere- ve İcevan Bölgesi’ne kadar yayılmaktaydı. Kuzeydoğudan ve doğudan Utik bölgesine, batıda Ağavni Nehriyle Sünik bölgesine sınırdaştır. Artsakh’ın sınırları kuzeybatı yönünde Sevan Gölü’nün doğu kıyısı boyunca, güneyde Yeraskh Nehri vadisinden Suhum ovasına kadar –ovanın batı kısmını içine alarak- uzanmaktaydı.…

Read more »

Büyük Hayk’ın birinci vilayeti olan Yüksek Hayk dokuz ilçeden meydana gelmişti. Daranaği, Ağivn, Muzur, Yekeğyats, Mananaği, Dercan, Sper, Şağagom ve Karin. Yüksek Hayk vilayeti, kaplamış olduğu alan itibarıyla günümüz Erzurum Vilayeti’nin büyük kısmına denk gelmektedir. Geniş yaylalar ve ovalara sahipti. Kışın şiddetli soğuklar hüküm sürmekte ve çok kar yağmaktadır. Başlıca nehri Fırat olup, Yüksek Hayk sınırları dâhilinde birçok nehir Fırat’a dökülmektedir. Yüksek Hayk, soğuk pınarları,…

Read more »

Gugark, Büyük Hayk’ın on üçüncü vilayetidir. Bu vilayet Yunan tarihçileri tarafından Gugarene olarak anılmaktadır. Vikayetin isminin etnik anlamı vardır. Doğudan Utik, güneyden Ayrarat, batıdan Tayk bölgeleriyle, kuzeyden ise Virk ülkesiyle sınırdaştı. M.Ö. VIII. yüzyılda Gugark bölgesi Urartu, M.Ö. IV-II yüzyılları arasında ise Ermeni Yervantuni Devleti’ne dâhil olmuştur. Artaşesyan ve Arşaguni hanedanlıkları dönemlerinde Gugark, Büyük Hayk’ın dört sınır bteşkhliklerinden (beylerbeylik) biri olmuştur. 387 yılında Büyük Hayk’ın…

Read more »

Dzopk (Yun. Sophene), Büyük Hayk’ın ikinci vilayetidir. Kuzeyden Bardzr (yüksek) Hayk, güneyden Ağdznik, doğudan Turuberan vilayetlerine, batıdan ise Pokr (küçük) Hayk’a bitişiktir. Aradzani Nehri ile iki kısma ayrılmaktaydı. Güney kısmı Mets (büyük) Dzopk, kuzeydeki ise Pokr (küçük) Dzopk olarak anılmaktaydı. Dzopk Vilayeti’nin ilçeleri Khurdzyan, Dzopk, Andzit, Degik ve Gavrek olmuşlardır. M.Ö. II. binyılda Dzopk bölgesinde ilk kabile birlikleri şekillenmiştir. Hitit kralı I. Supiluliuma’nın yazıtlarında Hitit’e…

Read more »

Korçayk, Büyük Hayk’ın altıncı vilayetidir. Doğu Habur ve Büyük Zap Suyu nehirlerinin yukarı kısmı civarında bulunmaktadır. Doğuda Zagros sıradağlarına, batıda Dicle Nehri’ne kadar uzanmaktadır. Güneyde Adibene’ye (Asur), batıda Aghdznik, kuzeyde Mok ve Vaspurakan, doğuda Nor (yeni) Şirakan (Parskahayk, İran Ermenistanı) vilayetlerine komşuydu. VII. yüzyıl Ermeni “Aşkharatsuytsu”na (coğrafya kitabı) istinaden Korçayk vilayeti 11 ilçeden müteşekkildi. Korçayk vilayeti, çoğu kaynaklarda en büyük ilçesi olan Korduk’un adıyla “Kordvats…

Read more »

Aynı adlı merkeziyle Büyük Hayk’ın vilayeti. Kuzeyden ve doğudan Vaspurakan’a, batıdan Ağdznik’e, güneyden Korçayk’a sınırdaş. Mok vilayetinin ilçeleri İşayr, Müs (diğer) İşayr, İşots, Arvenits dzor, Mişa, Mok, Arandznak, Argastovit ve Cermadzor idi. M.Ö. IX. yüzyılda Mok bölgesi, Urartu Devleti’ne, M.Ö. VI. yüzyıl başında ise Ermeni Yervantuni Krallığı’na dâhil olmuştur. Ermenilerin “tarih babası” Movses Khorenatsi’ye (Khorenli Movses, V.yy) göre Ermenistan kralı Vağarşak, Mok’a özerk yönetim statüsü…

Read more »

Utik, Büyük Hayk’ın on ikinci vilayetidir. Batıdan Gugark, kuzeybatıdan Ayrarat ve Sünik, güneybatıdan Artsakh, güneyden Paytakaran vilayetleriyle sınırdaştı. M.Ö. VIII. yüzyılın ilk yarısında Urartu kralı II. Sardur’un orduları Utik’e girer, aynı yüzyılın ikinci yarısında ise I. Rusa tarafından bu bölge Urartu Devleti’ne bağlanır. M.Ö. VI. yüzyılda Urartu Devleti’nin çöküşünden sonra Utik, Ermeni Yervanduni Krallığı’na dâhil olarak kraliyet kışlığı olarak kullanılır. M.Ö. II. yüzyılda Utik, Artaşesyan…

Read more »

  Hayk’ın vilayetlerinden olan Parskahayk,. Kaputan (Urmia) gölünün kuzey kısmı ve batı kıyılarını kapsamakta, Korçayk ve Vaspurakan vilayetlerine sınırdaştı. Artaşesyan ve Arşakuni hanedanlığı zamanında Nor Şirakan Bdeşkhliği’nin (beylerbeylik) esas kısmını oluşturmaktaydı.  Büyük Hayk’ın 385 yılındaki bölünmesinden ve Nor Şirakan’ın Sasani Pers Devleti’ne bağlanmasından sonra bölge Parskahayk olarak anılmıştır. Parskahayk bölgesi 9 ilçeye ayrılmıştı. Bunlar sırasıyla Kuriçan, Mari, Trabi, Araskh, Irna, Tamber, Zarehavan, Zaravand ve Her…

Read more »

Sünik, Büyük Hayk’ın dokuzuncu vilayetidir. Batı ve kuzeybatıda Ayrarat, kuzeydoğu ve doğuda Artsakh, güney ve güneydoğuda ise Vaspurakan’a sınırdaştı. Sünik’in ilçeleri Yerncak, Çahuk, Vayots Dzor, Gehğarkunik, Sodk, Ağaheçk, Dzğuk, Haband, Bağk, Çork, Arevik ve Kovsakan’dır.  M.Ö. I. binyıllarda Sünik bölgesinde yaşayan kabileler VIII. yüzyıl başından itibaren Urartu Devleti’nin siyasi etki alanına girmişlerdir. Urartu hükümdarları, Sünik bölgesinde yapılandırma çalışmaları yürüterek kaleler ve şehirler inşa etmiş, kanallar…

Read more »