Adıyaman, geçmişte – Harsan Mısur. Batı Ermenistan’ın (Üçüncü Hayk) bir şehri. Günümüzde, Türkiye’nin Adıyaman Vilayeti’nin idari merkezi. Adıyaman’da, geç eski taş devrine ait bulgular açısından zengin bir yerleşim yeri, ortaya çıkartılmış, çevrede kaya resimleri de bulunmuştur. XIX. yüzyıl sonlarında Adıyaman’da yaşayan 6 bin Ermeni, kiliseye (Surb/Aziz Astvadsadsin) ve okullara (Rubinyants vs.) sahipti. 1895 ve 1909 yıllarındaki Ermeni katliamları esnasında Adıyaman Ermenileri, Türk saldırganlara kahramanca karşı…

Read more »

Ağin, Vağaver. Küçük Hayk’ın Arapkir Sancağı’nda, Arabkir’in (Arapkir) 25 km. doğusunda, Yeprat’ın (Fırat) 3 km. sağında bulunan kasaba. Sancağın idari merkezi olmuştur. XX. yüzyıl başlarında bu yerleşim yerinde 200 ev Ermeni yaşamaktaydı ve kiliseleri (Surb/Aziz Astvadsadsin) ile okulları (Lusavoriçyan) bulunmaktaydı. Yöre Ermenileri zanaatlar (kunduracılık, terzilik, çömlekçilik vs.), tarım ve bağcılıkla (Ağin, meyve bahçeleri ve üzüm bağlarıyla meşhurdu). Ağin Ermenileri 1915’te tehcire maruz kalmış ve büyük…

Read more »

Akants. Batı Ermenistan’da, Vaspurakan Eyaleti’nin Arçeş bölgesinde, Van Gölü’nün kuzey kıyısında bulunan kasaba. Eski Arçeş şehrinin sular altında kalmasından sonra bölge merkezine dönüşmüştür. XV. yüzyılın ikinci yarısında Akants’ta yazılmış iki İncil günümüze ulaşmıştır. XX. yüzyıl başında Akants’ta yaşamakta olan 250 ev Ermeni tarım, hayvancılık, balıkçılık, zanaatlar ve ticaretle uğraşıyordu. Kasabada iki kilise (Surb/Aziz Tadeos, Surb Georg), iki okul (oğlanlar ve kızlar için), kütüphane-kıraathane (okuma yeri)…

Read more »

Akın. Batı Ermenistan’ın Kharberd (Harput) Vilayeti’nde, Kharberd’in 95 km. kuzeybatısında, Yeprat (Fırat) Nehri’nin sağ kıyısında, ormanlık bir vadide bulunan kasaba. Aynı isimle anılan sancağın merkezi olmuştur. Şehir, 1022 yılında Sebastia’ya (Sivas) göçen Ermeni Ardsruni kralları tarafından kurulup Marıntunik olarak adlandırılmıştır. Şehrin Akın isminin, şehir içinden geçen Aknağbür Nehri’nin adından geldiği tahmin edilmektedir. Ardsruniler, XI. yüzyılda Akın’da, Narek Manastırı’nı daha sonra ise Surb (Aziz) Nışan Manastırı’nı…

Read more »

Alaşkert, Eleşkirt. Batı Ermenistan’ın Alaşkert Ovası’nda, Erzrum (Erzurum) Vilayeti, Alaşkert Sancağı’nın merkezi olan şehir. Bir kale-şehri olarak Ermeni kralı I. Vağarş (II. yüzyıl) tarafından kurularak kendi adıyla Vağarşakert olarak anılmıştır. Bu isim zaman içinde deformasyona uğrayarak Alaşkert’e dönüşmüştür. Büyük Hayk’ın Ayrarat Eyaleti’ndeki Bagrevand bölgesinin merkezi olup I. Grigor Lusavoriç’in (aydınlatıcı) ailesine ait olmuş, 439 yılında Mamikonyanlara geçmiştir. III. Nerses İşkhantsi (Şinoğ, imareden) katolikosun (Ermeni kilisesi…

Read more »

Albistan, (Arapça bahçe), Albıstan, Elbistan. Aynı isimle anılan ve Maraş Vilayeti’ne bağlı bulunan kazanın merkezi konumundaki şehir. Maraş’ın 69 km. kuzeydoğusunda, Cahan (Ceyhan, Piramos) Nehri kaynakları yakınında, yüksek bir dağın eteklerinde bulunmaktadır. Antik çağlarda Platana olarak anılmıştır. X.-XI. yüzyılları arasında Ermenilerle meskûn bir şehir olduğundan dolayı Kilikya Ermeni kralı II. Levon tarafından 1205’te Kilikya Ermenistan’ına birleştirilmek istenmiştir.  1872–73 yıllarında 130 hane Ermeni’nin yaşadığı şehirde iki…

Read more »

Amasia, Amasya. Küçük Asya’nın kuzeydoğusunda, İris Nehri kıyısında bulunan şehir. M.Ö. 302 yılından itibaren Pontos (Pontus) krallığının başkenti. M.Ö. 89–87, 73–71 ve 66 yıllarında Pontos’un Roma’ya karşı yürüttüğü savaşlarda önemli bir üs olmuştur. Şehir, önce Roma’nın, daha sonra ise Bizans’ın eline geçmiş, 536 yılında, yeni kurulan İkinci Hayk Eyaleti’nin, 712’de ise Ermeni ordularının merkezi olmuştur. 1064 yılından itibaren Kars Ermeni kralı Gagik Bagratuni’nin mülkü olmuştur.…

Read more »

Arabkir, Arabker, Arapkir. Küçük Asya’da, Melitene’nin (Malatya) 70 km. kuzeyinde, Yeprat’ın (Fırat) bir kolu olan Arabkir Nehri’nin kıyısında, Antitoros Sıradağları dibinde, bir tepenin eteklerinde kurulu şehir. Arabkir şehri, Vaspurakan’dan Sebastia’ya (Sivas) göç etmiş olan Ermeniler tarafından 1021-22 yıllarında kurulmuştur. Sebastia Ardsruni derebeylerinin yönetimi dâhilinde, Bizans’ın hâkimiyeti altında olmuştur. XI. yüzyılın 70’li yıllarında şehir Selçuklular tarafında istila edilmiştir. Osmanlı hâkimiyeti esnasında (XIV yüzyılda) Arabkir, Sebastia Vilayeti…

Read more »

Arçeş, Erciş. Büyük Hayk’ın Turuberan Eyaleti’nin Ağiovit bölgesinde, Van Gölü’nün kuzey kıyısında bulunan şehir., Kral II. Argişti tarafından (Arçeş’te, Argişti’ye ithaf edilen iki yazıt bulunmaktadır) kurulmuş olduğu tahmin edilmektedir. Krallık hanedanının alt üyelerine ait olmuştur. Arçeş, 624 yılında Bizans orduları tarafından işgal edilerek büyük oranda tahrip edilmiştir. VII. yüzyıl sonunda Arap işgal orduları burada garnizon kurmuşlardır. 774–775 yıllarındaki Arap karşıtı ayaklanma esnasında Ermenilerle Araplar arasındaki…

Read more »

Ardahan, Artahan. Büyük Hayk’ın Gugark Eyaletinde, aynı isimle anılan sancağın Kur Nehri’nin sağ kıyısında bulunan merkezi. Antik dönemde Hur, Kacats kağak (yiğitler şehri) olarak anılmaktaydı. IX. yüzyılda Ardanuc’a (Ardanuç) bağlı olup Bagratuni hanedanı yönetimi altında bulunmaktaydı. IX.-XI. yüzyıllarında, ticaret yolları üzerinde bulunan önemli bir nokta olmuştur. Ardahan, 1236 yılında Tatar-Moğollar, XIV. yüzyılda Osmanlılar tarafından istila edilmiştir. 1555 yılında Çıldır (Akhaltskha, Ahıska) paşalığı bünyesine dâhil edilmiştir.…

Read more »

Ardvin, Artvin. Yezır “ülkesinin” Nigal bölgesinde bulunan şehir. IX. yüzyıldan itibaren Artanuç’un Bagratuni hanedanı yönetimine, XI. yüzyıl başlarından sonra ise Gürcü Bagratuni krallığı bünyesine dâhil olmuştur. XIV. yüzyıla kadar bir zanaat ve ticaret merkezi olmuştur. 1555 Osmanlı-Pers antlaşmasıyla Osmanlılara geçerek Çıldır (Akhaltskha, Ahıska) paşalığına (Ardvin, geçici olarak Livane olarak anılmış ve aynı adla anılan sancağın merkezi olmuştur) dâhil edilmiştir. 1877–78 Rus-Osmanlı savaşları sonucunda Ardvin, Rusya’ya…

Read more »

Arğanamaden, Arğana, Erganamaden. Batı Ermenistan’ın Diarbekir (Diyarbakır) Vilayeti’nde, aynı isimle anılan sancağın merkezi. XIX. yüzyılın 30’lu yıllarında 6 bin, 1850’li yıllarda 1500, XX. yüzyılın başında ise 1000 Ermeni burada yaşamaktaydı. Arğanamaden, zengin bakır yataklarıyla (daha 1847 yılında yıllık 5 bin ton bakır üretilmekteydi) ünlenmişti. Ermeniler genelde bakır madenlerinde çalışmakta olup, tarım, zanaatlar ve ticaretle de uğraşmaktaydı. İki kiliseleri (Surb/Aziz Astvadsadsin ve Surb Sargis) ve bunlara…

Read more »

Arkni, Arğıni, Arğanahin. Ermenistan’ın Dsopk Eyaleti’nin Pağnatun bölgesinde, Pağin Nehri’nin sağ kıyısında yükselen, sarp dağın ikili zirvesinde kurulu kale-şehir. Habel’in oğlu Harpik Beyi, Davit, Levon ve Konstantin kardeşlerle birlikte 1051 yılında, Arkni Kalesi’nde (Amurn Arğıno) başarılı bir şekilde Bizans ordularına karşı koyabilmiştir. Selçuklular 1062 yılında Arkni’yi işgal ederek önemli derecede tahrip etmişlerdir. Kale, 1555 yılında Osmanlıların eline düşmüş e daha sonra Diarbekir (Diyarbakır) Vilayeti’ne bağlanmıştır.…

Read more »

Baberd, Bayberd, Bayburd. Yüksek Hayk Eyaleti’nin Sıper bölgesinde, Çorokh’un (Çoruh) iki yakasında kurulu (günümüzde Bayburt şehri, Gümüşhane İli) şehir. Aşılmaz kalesiyle M.Ö. II. yüzyıldan itibaren ün salmıştı. Ermenistan’ın 387 yılındaki bölünmesi sonucunda Bizans’a bağlanmıştır. VI. yüzyılda, imparator I. Jüstinyen tarafından restore edilip kışlaya dönüştürülmüştür. 1040 yılında Selçuklular Baberd’i ele geçirmeye çalışmışsalar da büyük kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kalmışlar, 1071 yılında tekrar saldırıp şehri işgal…

Read more »

Bafra. Türkiye’de, Trabzon şehrinin 24 km. batısında bulunan bir şehir. 1914’te Bafra’da genelde zanaatlar ve ticaretle uğraşan yaklaşık 2200 Ermeni yaşamaktaydı. Şehirde bir kilise (Surb/Aziz Karapet, yapımı 1823) ve 260 öğrencili bir okul vardı. Bafra’nın Ermeni nüfusu 1915 Soykırımında tehcire uğrayarak büyük bir kısmı göç yollarında katledilmiş, kurtulanlar yabancı ülkelere sığınmışlardır. 1960 yılı verilerine göre Bafra’da 400 Ermeni yaşamaktaydı. Küçük Ermeni Ansiklopedisi, I. cilt, Yerevan,…

Read more »