Abara: Küçük Hayk’ta, Tevrike şehri yakınlarında bulunan antik kale. IX. yüzyılda Paulikyan’ların merkezi olmuştur. Bizans imparatoru I. Vasil tarafından 871 yılında başka kalelerle birlikte Abara kalesi de yıkılmıştır. IX. yüzyıldan itibaren şehir olarak belirtilmektedir. 1021–80 yıllarında Sebastia (Sivas) Ardsruni Ermeni Beyliği’ne dâhil olmuştur. Moğol istilaları (XII.-XIV. yüzyıllar) esnasında tekrar yıkıldığı tahmin edilmektedir. Küçük Ermeni Ansiklopedisi, I. Cilt, Yerevan, 1990.
Ülkemiz
Arkni
Arkni, Arğni, Arğanahi:. Ermenistan’ın Dsopk Eyaleti’nin Pağnatun bölgesinde, Pağin Nehri’nin sağ kıyısında yükselen çıkılması zor bir dağın ikili zirvesinde bulunan kale-şehir. Habel’in oğlu Harpik beyi, kardeşleri Davit, Levon ve Konstandin ile Arkni kalesinde (Amurn Arğno) 1051 yılında Bizans ordusuna karşı başarıyla karşı koymuştur. Selçuklular 1062 yılında Arkni’yi işgal ederek büyük oranda yıkmışlardır. 1555 yılında Osmanlıların eline geçerek daha sonraki dönemde Diarbekir (Diyarbakır) Vilayeti’ne bağlanmıştır. XX.…
Daruynk
Daruynk, Daroynk, Daronk. Büyük Hayk’ın Ayrarat Eyaleti’nin Kogovit bölgesinde bulunan kale şehri. Kale, şehrin kuzeyinde, Konatik Deresi kıyısında, Antoni Dar olarak anılan sivri bir dağın tepesinde, güçlü surlar ve burçlarla tahkim edilmiş bir şekilde inşa edilmiştir. Surların üzerinde işlenmiş olan başrahip, kral ve mitolojik bir hayvan resmi (M.Ö. VIII.-VII.) kalenin eskiliğinin kanıtıdır. Daruynk, antik dönemden V. yüzyıla kadar kraliyet mülkü, garnizon ve hazine dairesi olmuştur.…
Dsamındav
Dsamındav: Küçük Hayk’ın Kesaria (Kayseri) şehrinin doğusunda (günümüzde Melik Gazi yakınlarında) bir tepede kurulu ve aynı isimle anılan bölgenin merkezi olan kale-şehir. Ortaçağda Kesaria-Melidine (Malatya) karayolunu kontrol altında tutmaktaydı. XI. yüzyılda Vaspurakan kralı Senekerim’in oğlu Davit Ardsruni (1025–1035) ve Vanand kralı Gagik Abaysan’ın (1065–1080) hâkimiyetinde bulunmuştur. 1066–1072 yıllarında katolikos (Ermeni kilisesinin başı) II. Grigor Vkayaser’in makamı olmuştur. Dsamındav kalesi, 1080 yılında kraliyet hapishanesi olarak kullanılmıştır.…
Cılmar
Cılmar, Cığmar, Caylamar. Korçayk Eyaleti’nin Çahuk bölgesinde bulunan kale. Tarihçi Tovma Ardsruni’ye göre M.Ö. II. yüzyılın ilk yarısında Korduk prensesi Caylamar tarafından kurulmuştur. Vaçe Ardsruni’nin oğlu Sahak, Caylamar’ın kızı Anuş’la evlenerek Cılmar’ın sahibi olur. Sahak Ardsruni’nin oğlu Aşot’un ölümünden sonra Cılmar, Arşavir Ardsruni’nin oğlu Hamas’a geçer. Daha sonra, IX. yüzyıla kadar Cılmar, Vaspurakan Ardsruni’lerinin önemli bir askeri karakolu olmuştur. Arap ordu komutanı Buğa, IX. yüzyıl…
Kars
Kars: Büyük Hayk’ın Ayrarat Eyaleti’ndeki Vanand Sancağı’nda, Akhuryan Nehri’nin bir kolu olan Kars Nehri’nin sağ kıyısında bulunan kale-şehir. Sayısız el yazması kaynaklarda “Karuts Berd” (Kars Kalesi), “Amurn Karuts” (Kars Kurganı), “Amrots Karuts” (Kars Hisarı) isimleriyle geçmektedir. Kars kalesinin kuruluşu çok daha eskilere dayanmasına rağmen, stratejik ve ekonomik önemli bir kale olduğuna dair kayıtlar IX. yüzyıla aittir. Vanand beyi Sahak Mıleh’in 888 yılında Ermeni kralı I.…
Khozan
Khozan: Büyük Hayk’ın Dsopk Eyaleti’nin Pağnatun bölgesinde bulunan kale şehri. Urartu çivi yazıtlarında Khuzanu olarak geçmektedir. Tarihçi Stepanos Sünetsi, IX. yüzyılın ilk yarısındaki olaylarla ilgili Khozan’ı kasaba olarak belirtmekte, tarihçi Mateos Urhayetsi ise aynı adla anılan bölgenin merkezi olarak anmaktadır. Küçük Ermeni Ansiklopedisi, 2. Cilt, Yerevan, 1995.
Kığimar
Kığimar, Khılomar, Kığmar, Kutmar, Kuterman: Ağdznik Eyaleti’nin Ağdsın bölgesinde, Kağirt Nehri’nin sol kıyısında bulunan kale. Kığimar’ın etrafında hayli büyük bir yerleşim yeri bulunduğundan dolayı kaynaklarda kale-şehir olarak da anılmıştır. Dıvin-Damaskos (Şam) yolu Kığimar’dan geçmekteydi. Ermenistan’ın 387 yılındaki bölünmesinden sonra Pers-Bizans sınırının Pers kısmında bulunduğundan dolayı, Akba-Apum savunma çizgisinin önemli noktalarından biri olmuştur. Bizans komutanı Filippik, 586 yılında Kığimar’ı kuşatmış, fakat ele geçirememiştir. VII.-IX. yüzyıllarda, Arap-Bizans…
Kotom
Kotom: Büyük Hayk’ın Ağdznik Eyaleti’nin Aznıvats dzor bölgesinde, Asur’un Drunk vadisi yakınlarında bulunan kale yerleşimi. Zurarikler tarafından işgal edilen Kotom’u X. yüzyıl başında geri alan Gagik Ardsruni, bu yerleşimin taşlarıyla Ahtamar adasındaki Surb (Aziz) Haç kilisesini inşa ettirir. 1895–96 Ermeni katliamları sonunda bu yerleşim yeri Ermenilerden tamamen boşalmıştır. Surb Sargis ve Surb Anania kiliseleri harabe halinde kalmışlardı. Küçük Ermeni Ansiklopedisi, 3. Cilt, Yerevan, 1999
Kotor
Kotor, Kotork: Büyük Hayk’ın Vaspurakan Eyaleti’nde, Andzakhi dzor bölgesinde bulunan kale. Kotor’un (günümüzde Kotur) kuruluş tarihi belli değildir. Bagratuni hanedanlığının başlangıç döneminde onarılıp sınır karakolu olarak kullanılmış, X. yüzyılda Ardsruni’lere geçmiştir. Prens Gurgen Ardsruni, Apumırvan Gagik Ardsruni tarafından Kotor’da hapsedilmiştir. Katolikos III. Stepanos Sevantsi de Apusahil Ardsruni tarafından burada hapsedilmiş ve 972 yılında burada vefat etmiştir. Küçük Ermeni Ansiklopedisi, 3. Cilt, Yerevan, 1999.
Manakert
Manakert, Mankert, Manazkert, Manaçir kalesi, Karn Manakert: Büyük Hayk’ın Vaspurakan Eyaleti’nin Rıştunik bölgesinde, Van Gölü’nün güney kıyısındaki burnun üzerinde (Ahtamar Adası karşısında) bulunan bir kale. Araştırmacılar kalenin, kurucusu kral Menua’nın (M.Ö. 810–786) adıyla isimlendirildiği kanısındadır. Anlatılanlara göre, Ermeni ordularının güney kanadı komutanı, prens Manaçirh Rıştuni, Hıristiyan misyonerleri tutuklayarak Manakert’in burçlarından Van Gölü’ne atmıştır. Şehitler, yakınlarda bulunan Pardsis (Pıdsids) köyündeki manastırda gömülmüşlerdir. Küçük Ermeni Ansiklopedisi, 3.…
Pağin
Pağin: Dsopk Eyaleti’nin Pağnatun bölgesinde, Aradsani (Muratçay) Nehri’nin Pağin kolunun sağ kıyısında bulunan kale (günümüzde harabe). M.Ö. IX.-VIII. yüzyıllarında kurulmuş olduğu ve Dsop beyliğinin önemli savunma kalelerinden biri olduğu tahmin edilmektedir. Pağin kalesi IX. yüzyılın ilk çeyreğinde Bizanslıların, XI. yüzyılın ikinci yarısında ise Selçukluların eline geçer. Pağin yakınlarında 2 adet Urartu çivi yazıtı bulunmuştur. XX. yüzyıl başlarında kalenin yakınlarında Pağin (Bağin) adlı bir Ermeni köyü…
Sanasun (Sasun)
Sanasun, Sasun, Davit kalesi, Kağkik: Ağdznik Eyaleti’nin Sasun Bölgesinde, Dsovasar Dağı’nın güney eteklerinde bulunan kayalık bir tepenin üzerinde bulunan kale. 20–25 m. yüksekliğindeki sağlam surları tepenin etrafında üçgen şekilde uzanmaktadır. Duvarlar büyük kırmızı taşlardan örülmüştür. Kalenin temeli tek parça kayadır. Kayaya oyulu derin çukurlar ahır ve kiler olarak kullanılmıştır. Arap işgalcilere karşı yürütülen kurtuluş savaşları esnasında Sanasun, Sasunluların önemli ve aşılmaz askeri noktalarından biri olmuştur.…
Sevuk
Sevuk, Sevuk berdak (kale), Sevavakar berd, Turuberan Eyaleti’nin Mardaği bölgesinde bulunan kale. Bölgenin siyasi ve dini merkezi olmuştur. Sevuk kalesi X. yüzyılın 2. yarısında Bizanslılar tarafından işgal edilmiş, 979 yılında Tayk beyi Davit Kürapağat’a geçmiş, 1001 yılında ise tekrar Bizanslıların eline düşmüştür. Tatar-Moğol saldırıları sonucunda kalenin yıkılmış olduğu tahmin edilmektedir. Harabe halindeki kale daha sonra Osmanlılar tarafından Karakale (günümüzde Türkiye’nin Tekman bölgesinde bulunmaktadır) olarak anılmıştır.…
Şahaponk
Şahaponk: Şahapunik bölgesinin merkezi olan Şahapunik Köyü yakınlarında (günümüzde Nahcivan Özerk Cumhuriyeti, Şahbuz bölgesi, Kând Şahbuz Köyü) bulunan erken ortaçağ (VI. yüzyıl) kalesi. Kale, tabii olarak uygun ve ulaşılması güç tepelerin, iç kale ise yaklaşık350 m. yükseklikteki, konik biçimindeki kayalık dağın tepesine kurulmuştur. Kalenin çevresinde ve iç kalede farklı yapıların kalıntıları, suni bir barajın izleri, VIII.-XVI. yüzyıldan kalma çömlek parçaları, iç kalenin dibinde bulunan ve…