ՎԱՆ

ՎԱՆ, Տուրուշպա, Տուշպա, Վան Տոսպա, Քաղաքն Շամիրամա, Շամիրամաշեն, Շամիրամակերտ, Երվանդավան, Ամուրն ավան. քաղաք Վասպուրական նահանգի Տոսպ գավառում՝ Վանա լճի արևելյան ափին: Ենթադրվում է, որ Վան անվանումն առաջացել է Բիաինիլի երկրանունից: Ժողովրդական ավանդությունը Վանի հիմնադրումը վերագրում է Ասորեստանի Շամիրամ թագուհուն: Իրականում այն հիմնադրել է Արարատյան թագավորության (Ուրարտու) թագավոր Սարդուրի Ա-ն, անվանել Տուշպա, դարձրել պետության մայրաքաղաքը: Այն կարճ ժամանակամիջոցում վերածվել է բազմամարդ կենտրոնի: Մենուա թագավորի գահակալման տարիներին (մ.թ.ա. մոտ 810-786թթ.) կառուցվել է Մենուայի ջրանցքը: Մ.թ.ա. 735թ. Ասորեստանի թագավոր Թգլատպալասար III-ը պաշարել է Վանը, բայց չի կարողացել գրավել: Ենթադրվում է, որ մ.թ.ա. Երվանդունիները Վանը դարձրել են իրենց թագավորության մայրաքաղաքը, իսկ Աքեմենյան Պարսկաստանի գերիշխանության ժամանակ (մ.թ.ա. VIդ. վերջ-մ.թ.ա.IVդ. 2-րդ կես) այն եղել է 13-րդ սատրապության կենտրոնը: Մ.թ.ա. IV-IIIդդ. գտնվել է Երվանդունիների պետության, մ.թ.ա. II-Iդդ.`Արտաշեսյանների, I-IVդդ` հայ Արշակունիների թագավորության կազմում` որպես արքունի քաղաք: Արշակունիների թագավորության անկումից հետո (428թ.)  Վանը գտնվել է մե’րթ Արծրունիների, մե’րթ Ռշտունիների իշխանության ներքո:

  IXդ. վերջին-Xդ. սկզբին` Դերենիկ և Գագիկ Արծրունիների օրոք Վանը նոր վերելք է ապրել: 908-1021թթ. եղել է Վասպուրականի թագավորության մայրաքաղաքը: Գագիկ Արծրունի թագավորը (908-943թթ.) շինարարական աշխատանքեր է ծավալել Վանում, վերակառուցել է «Ամրական քարանձավը», միջնաբերդում կառուցել եկեղեցիներ և դեպի ջրամբարը տանող սանդուղք: Վարագա լեռան ստորոտներից ստորգետնյա քարաշեն ջրմուղ է անցկացվել դեպի քաղաք: Ավարտվել է Վանի ժայռաբերդում Դերենիկ Արծրունու (875-885թթ.) սկսած պալատի շինությունը: 1021թ. Վանը անցել է Բյուզանդական կայսրությանը դառնալով Վասպուրականի կատապանության կենտրոնը: XIդ. վերջին Վանը գրավել են սելջուկյան թուրքերը, XIIIդ. կեսին`մոնղոլները: Ջելայիրյանների (իշխել են Արաբական Իրաքում) և Չոբանյանների (ավատատերեր Ատրպատականում) հակամարտության շրջանում Վանը տիրել են քրդական ցեղերը: 1387թ.Վանը, որը գտնվել է քուրդ ամիրա Եզդինի իշխանության ներքո, քսանվեց օր դիմադրել է Լենկթեմուրի զորքերին, վերջինս, գրավելով քաղաքը, 7 հազար մարդու ցած է նետել բերդի պարիսպներից: XVդ. Վանին տիրել են կարակոյունլուները, ապա ակկոյունլուները: XVIդ. սկզբին Վանը անցել է Սեֆյան Պարսկաստանին, 1555թ. Ամասիայի և 1639թ. Կասրե-Շիրինի թուրք-իրանական հաշտության պայմանագրերով` Օսմանյան սուլթանությանը` դառնալով Անի նահանգի կենտրոնը: Առաքել Դավրիժեցին վկայում է, որ քաղաքն զգալիորեն տուժել է 1648թ. երկրաշարժերից, քանդվել են բազմաթիվ հին շինություններ, եկեղեցիներ, պարիսպներ, զոհվել են զգալի թվով բնակիչներ: Ըստ Ղ.Ինճիճյանի` XIXդ. սկզբին Վանում գործել է քարաշեն 8 եկեղեցի, քաղաքի հոգևոր առաջնորդանիստը Վարագավանքն էր: 1862թ. հայ բնակչությունն ընդվզել է թուրքական իշխանությունների դեմ և առժամանակ գրավել Վանի բերդը: Այդ հուզումների ժամանակ զոհվել է շուրջ հազար հայ:

  Չնայած օտար տիրապետությանը` Վանը պահպանել էր Արևմտյան Հայաստանի արհեստագործական և մշակութային կենտրոնի իր նշանակությունը: XIXդ. 2-րդ կեսից Վանում զարգացել է մանուֆակտուրան: 1870թ. Թոխմախյան եղբայրները հիմնել են կտավագործական արհեստանոց: 1880-ական թթ. հիմնվել են Գափամաճյանների, Չթչոց և այլ գործարաններ, մի քանի կաշեգործական ձեռնարկություններ (նշանավոր էր Պարթևյանինը): 1880-90-ական թթ. վարպետ Ալեքսանդրը, Ամերիկայից և Եվրոպայից համապատասխան սարքավորում բերելով, կառուցել է կիսամեքենայացված մեքենաշինական գործարան: XXդ.սկզբին քաղաքի կտավագործական արհեստանոցում աշխատել է 1500 մարդ: Քաղաքի բնակչության որոշ մասը շարունակել է զբաղվել երկրագործությամբ (մասնավորապես` այգեգործությամբ): Օսմանյան սուլթանության ռազմաավատատիրական կարգերը խոչընդոտել են կապիտալիստական արտադրության զարգացումը: XIXդ. Վանը ունեցել է 30 հազար բնակչություն (2/3-ից ավելին` հայեր): XIXդ. 2-րդ կեսից Վանը դարձել է Արևմտյան Հայաստանի ազգային-ազատագրական շարժման կենտրոններից: 1860-ական թթ. Վարագավանքում իր գործունեությունն է ծավալել Մ.Խրիմյանը, հրատարակել է «Արծվի Վասպուրականին»: Վանում ստեղծվել են 1872թ` «Միություն ի փրկություն», 1879թ. «Սև խաչ» գաղտնի կազմակերպությունները, «Զինակիր» ընկերությունը, որը բնակչությանը վարժեցրել է ռազմական գործին: Վանի հետ են կապված ազատագրական շարժման գործիչներ Մ.Փորթուգալյանի, Մ.Ավետիսյանի, Ա.Մանուկյանի, Վ.Սերենկյուլյանի (Վարդգես), Ն.Պողոսյանի (Իշխան), Ա.Երկարյանի, Վռամյանի (Օ.Դերձակյան), Վազգենի և այլոց անունները: Թուրքական կառավարության սանձազերծած հայկական կոտորածների (1894-96թթ.) ժամանակ Վանի բնակչությունը Մ.Ավետիսյանի, Մարտիկի (Մարտիրոս Սարուխանյան), Պետոյի (Ալեքսանդր Պետրոսյան) գլխավորությամբ հերոսական դիմադրություն է ցույց տվել թուրքական ջարդարարներին (Վանի ինքնապաշտպանություն 1896թ.): Մեծ չափեր է ընդունել պանդխտությունը (XXդ.սկզբին Կ.Պոլիս է մեկնել Վանի 3 հազար բնակիչ): XXդ. 1-ին տասնամյակում Վանը ապրել է տնտեսական վերելք: Դարասկզբին քաղաքն ունեցել է 100 կտավագործական արհեստանոց, զարգացել է կահույքի արտադրությունը: Միայն արհեստավորների թիվը անցել է 3800-ից: Հռչակված էին Վանի ոսկերիչները, զինագործները, շալագործները, դարբինները և այլն: Կրկին ուժեղացել է մշակութային և հասարակական կյանքը: Նշանավոր են եղել Վանի դպրոցները: 1914թ. 8 ազգային ուսումնական հաստատությունները` Կեդրոնական և Երամյան վարժարանները, Արարուց (երկսեռ), Հայկավանքի, Ս.Հակոբի, Նորաշենի, Հանկույսների (արական) թաղային, Սանդխտյան օրիորդաց դպրոցները, ունեցել են 259 ուսուցիչ և մոտ 4500 աշակերտ: Դպրոցներ են ունեցել հայ բողոքականները (Քաղաքամեջում` եկեղեցուն կից), Այգեստանում հաստատված ամերիկյան, գերմանական և Դոմինիկյան միսիոներները: Այգեստանում են գտնվել նաև անգլիական, պարսկական, ռուսական և ֆրանսիական հյուպատոսարանները: XXդ. սկզբին Վանում եղել է 12 եկեղեցի, որոնցից 10-ը գործող` Էջմիածին կամ Ս.Նշան, Ս.Պողոս-Պետրոս, Ս.Տիրամայր, Ս.Վարդան, Ծիրանավոր, Հայկավանից, Ս.Աստվածածին, Հանկույսների Ս.Աստվածածին, Ս.Հակոբ: Վանում կազմակերպվել են թատերական ներկայացումներ (Կ.Պոլսից հյուրախաղերի են եկել նշանավոր հայ դերասաններ): Վանում է ստեղծագործել նկարիչ Փ.Թերլեմեզյանը: Քաղաքի միջնաբերդում պեղումներ են կատարել Ն.Մառը և Հ.Օրբելին: Երամյան և Կեդրոնական վարժարանների շրջանավարտների ուժով լույս է տեսել «Երկունք» խմորատիպ ամսագիրը: 1906թ. աշնանից հրատարակվել է «Նոր սերունդ» ամսաթերթը, ավելի ուշ` «Հայացք», 1910թ. ՀՅԴ կուսակցության «Աշխատանք», 1911թ. Սահմանադիր ռամկավար կուսակցության`«Վան-Տոսպ» թերթերը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին Վանը ուներ շուրջ 23 հազար հայ և 15 հազար թուրք բնակիչ (ըստ Վանի առաջնորդարանի 34 հազար հայ, 21 հազար թուրք):

  Մեծ եղեռնի ժամանակ Վանի հայությունը, որին միացել էին շրջակա գավառների փախստական հայերը, դիմել է ինքնապաշտպանության և հերոսաբար դիմադրություն ցույց տվել թուրքական ջարդարարներին (Վանի հերոսամարտ 1915թ.): Ինքնապաշտպանության հաղթական ավարտից հետո ռուսական հրամանատարությունը կազմավորել է Վանի նահանգապետություն (գոյատևել է 70 օր)` ինքնապաշտպանության կազմակերպիչ` Արամ Մանուկյանի գլխավորությամբ: Սակայն ռուսական զորքի անսպասելի նահանջը (հուլիսի 2-ին) քաղաքի բնակչությանը հարկադրել է թողնել այն (մեծ կորուստներով), գաղթել Արևելյան Հայաստան: Վանում մնացած փոքրաթիվ հայ բնակչությունը կոտորվել է Վան մտած թուրք խուժանի ձեռքով: Մի քանի օր հետո ռուսական զորքերը կրկին գրավել են Վանը, սակայն այն ամբողջովին կողոպտված էր և հրկիզված: Բնակիչների մի մասը վերադարձել է Վան: Հիմնվել է Վասպուրականի իշխանություն` Կոստի Համբարձումյանի գլխավորությամբ: 1918թ. փետրվարին թուրքերի հարձակումն հարկադրել է հայերին կրկին բռնել գաղթի ճանապարհը:  Սակավաթիվ փրկվածներն ապաստան են գտել օտար երկրներում:

  Վանը ուներ հատակագծային երկմաս կառուցվածք` բաղկացած բուն քաղաքից կամ Քաղաքամեջից (մոտ 64 հա) և արվարձաններից: Միջնաբերդի հարավային կողմի հարթավայրում գտնվող Քաղաքամեջը շրջապատված էր կրկնակի պարսպով, որը բոլոր կողմերից (բացի հյուսիսից, որտեղ բերդի բարձրաբերձ ժայռերն էին) ուներ դարպասներ` լճի (արևմուտք), հարավային (երկու) և արևելյան (Թավրիզյան): Քաղաքամեջից հարավային և արևելյան հարթավայրերում տարածված արվարձանները մեծությամբ գրեթե 12-15 անգամ գերազանցել են Քաղաքամեջին: Վերջինս Այգեստանին կապվել է Թավրիզյան դարպասից սկսվող Սխգյալ Ջադդայի մայրուղով (խճուղի, մոտ 6 կմ հեռու), որը հատում էր արևելքից ձգվող Խաչփոխան մայրուղու հետ: Թավրիզյան դարպասին կից Հայկավանք թաղը 1896թ. կոտորածի ժամանակ ավերվել է և չի վերականգնվել: Թրքաբնակ Շամիրամ թաղը Քաղաքամեջի հարավային կողմում էր: Խաչփոխանից հարավ և արևելք պտղատու այգիներով հարուստ հայաբնակ ընդարձակ Այգեստանն էր` արևմուտքում` Վանի մյուս առևտրական կենտրոնով Արարուց Մեյդանով, Նորաշեն, Հանկույսներ, Արարք, Նորատունկեր խոշոր թաղերով, որոնք ոռոգվել են թաղամասերով անցնող ջրանցքներով (նաև «Շամիրամի») առուներով, Հանկույսների գետակի և լավ կազմակերպված քահրեզային (արտեզյան) համակարգի ջրերով: Ունեին նաև հասարակական աղբյուրներ: Քարաշեն և աղյուսաշեն, հիմնականում 1-2հարկանի բնակելի տներն ունեին դեպի բակն ուղղված «օրսբացներ» (երեսբացներ) կոչվող պատշգամբներ, հարուստների` Գյուլումյանների, Գափամաճյանների, Թերզբաշյանների, Ջիդեջյանների, Հյուսյանների, Թյությունջյանների և ուրիշների 2-3 հարկանի տները` նաև դեպի փողոցն ուղղված պատշգամբ: Վանի թաղային ամենամեծ Արարուց Ս.Աստվածածին եկեղեցին (16,8x 40,5մ) վերաշինվել է 1884թ.: Հայկավանքի Ս.Հակոբ և Հանկույսների փայտե (ինքնատիպ հազարաշեն ծածկոցով) եկեղեցիները կառուցվել են 1898թ.: Վանի հիշարժան կառույցներից էին Երամյան վարժարանի նոր շենքը (1903-07թթ.), Աշխատանքի տունը (1911-12թթ. ճարատարապետ Հ.Քաջազնունի), վարժապետանոցի երկհարկանի շենքը (1912թ.): Նավահանգիստ էր լճափի Ավանց գյուղի ծովախորշը:

   Վանը Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցի խոշոր կենտրոններից էր: Արհեստներից առաջնակարգը ոսկերչությունն էր (90-100 ոսկերչական խանութ արհեստանոց կար, մեկ տարում միջին հաշվով 600 հազար գրամ արծաթե իր է արտահանվել Եվրոպա): Ոսկերչական տեխնիկաներից լայն տարածում են ունեցել մանրարուրքը, սևադը, ընդելուզումը, ցանցկենը, զարդերում օգտագործվել են մարջան, փիրուզ և այլն: Ոսկերիչներն ամեն իրի համար գտել են նրան բնորոշ ձևը, հասել ծավալների առավելագույն արտահայտչականության: Քարագործների վարպետությունը դրևորվել է տների դեկորատիվ հարդարանքում, տեղական խաչքարերում: Փայտի գեղարվեստական փորագրությամբ են ձևավորվել դռները, պատշգամբները, սյունները, կենցաղային իրերը: Բրուտները գեղարվեստական զուտ ձևերով տեղական կավից պատրաստել են իրեր: Վանում հայկական դասական սկզբունքներով գործված մեծ և ընտիր գորգերի հարդարանքում նախապատվությունը տրվել է խաչին, շեղանկյան տարբերակին: Վասպուրականում է գործվել հայկական հնագույն գորգերից «Գուհարը» (1860թ.): Վանի ամրոցի 600 քարայրում տեղավորված էին մետաքսագործական արհեստանոցներ: Ժանյակն իր համակենտրոն, ակտիվ ռիթմի բարդ զարդերով տարբերվել է այլ վայրերի ժանյակից և մեծ համարում ուներ համաշխարհային շուկայում: Ասեղնագործվել են վանեցի կնոջ հագուստը, եկեղեցական վարագույրները, զգեստները: Ընտիր կարատեսակի և գեղարվեստական առանձնահատկությունների շնորհիվ Վանի ասեղնագործությունը կոչվել է «Վանի կար»: Զարգացած էր դաջագործությունը (հիմնականում կարմիրով): Դարերով մշակվել է տեղական տարազը` կանաց ոսկե և արծաթե յուրատիպ զարդերով: Վանի կիրառական արվեստին բնորոշ է պարզությունը` խարսխված կենցաղից թելադրված պատկերավոր մտածողության վրա: Դարասկզբի նշանավոր ոսկերիչներից էին Հ.Պոռոզաջյանը, Գ.Գույումջիբաշյանը, Տ.Ավագյանը, Մ.Ղալամքարյանը, Գ.Շալջյանը: 1915թ. կանգ է առել Վանի արվեստի զարգացման ընթացքը: Արևելյան Հայաստան գաղթած ոսկերիչները Թիֆլիսում հիմնել են «Վան» արհեստանոցը, 1920-ական թթ. Երևանում այդ գործի ջատագովներն էին Վ.Հացագործյանը, Վ և Գ. Դիոնեսյանները, ժանեկագործության բնագավառւմ Ս.Ջրբաշյանը: Վանի արվեստի ընտիր գործերը պահպանվել են ՀՊՊԹ-ում, Ժողովրդական արվեստի, Ազգագրության պետական, նաև Էջմիածնի վանքի թանգարաններում:

Ներկայումս Վանը Թուրքիայի համանուն իլի կենտրոն է:

Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 4, Երևան, 2003:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *