Գաղտնի քրիստոնեությունը օսմանյան ժամանակաշրջանում (ներկայիս Թուրքիայի-Ակունքի խմբ.) Արևելասևծովյան շրջանում

Օզհան Օզթյուրք

Ենթադրվում է, որ Տրապիզոնի Մաչկա գավառում և արևելյան Գյումուշհանեում գտնվող Քրոմ, Յաղլըդերե, Սվաթրի, Զիգանա, Սանթա, Թորլու դժվարամատչելի, լեռնային շրջաններում բնակվող ուղղափառ հույների մեծ մասը բռնության հետևանքով կամ տնտեսական պատճառներով իսլամ են ընդունել, սակայն նրանց հաջողվել է մինչև 19-րդ դարի կեսերը ներքուստ քրստոնյա մնալ։

Ի՞նչ է գաղտնի քրիստոնեությունը

Գաղտնի քրիստոնյաների մեծ մասը եղել են Քրոմնի (թուրքերեն՝ Քուրում) շրջանից, որի պատճառով հիշատակվել են իրենց բնակավայրերի անուններով, ինչպես օրինակ՝ քրոմցի (թուրքերեն՝ քուրումցի), իսթավրիոտցի, սանթացի կամ էլ հարևանների կողմից` քլոսթոի (հունարեն՝ կրոնափոխ) կամ քրիֆոս (հունարեն՝ գաղտնի) անուններով։ Իսլամական պետություններում հիմնականում ընդունված էր զավթված երկրների ժողովրդին բռնի իսլամացնելու պրակտիկան, որը կարելի է բնութագրել որպես «թրի թեորիա»։ Անգլիացի գրող Փիրսը (1835-1919) այդ գործընթացը նկարագրում է հետևյալ խոսքերով․ «Կասկած չկա, որ սթավրիցիների պապերին իսլամ կամ մահ երկընտրանքի առջև են կանգնեցրել։ Նրանք ընտրել են առաջին տարբերակը և, կարելի է ասել, ներքուստ շարունակել են պահպանել քրիստոնեական հավատքը։

Ինչպե՞ս է ի հայտ եկել գաղտնի քրիստոնեությունը

Մինչև 1839 թ․ թանզիմաթյան բարեփոխումների հրովարտակի հրապարակումը իսլամական օրենքներով մուսուլմանի քրիստոնյա դառնալու, այսինքն՝ կրոնափոխության պատիժը մահն էր։ 1856 թ․ փետրվարի 18-ին սուլթան Աբդուլ Մեջիդը ստորագրում է Փարիզի պայմանագիրը, որից հետո՝ մարտի 30-ին, հրապարակվում է Հաթթ-ը Հումայունը (թանզիմաթյան բարեփոխումների երկրորդ փուլը-Ակունքի խմբ.), և Անգլիայի դեսպան լորդ Ստրեթֆորդ Քեննինգի ճնշմամբ` բարեփոխումների ֆերմանից հանվում է իսլամից հրաժարվողների նկատմամբ պատժի կիրառումը։ Թեև մայիսի 14-ին բացահայտվում է, որ Պետրոս Սավվաս Սիդերոպոուլոս անունով մի հույն քրիստոնյա է դարձել, նրա հետ ոչինչ չի պատահում։ Այդ փաստը ապահովության զգացում է առաջացնում, ու 1857 թ․ մարտին Թեոկոպաստոս տաճարում հավաքված 44 ուղղափառ հոգևորական որոշում են 1857 թ․ հուլիսի 15-ին Տրապիզոնի փոխհյուպատոս Ֆ․ Սթիվենսի միջնորդությամբ դիմել Ստամբուլում գտնվող Անգլիայի դեսպանատուն ու ներկայացնել քրոմցիների քրիստոնյա լինելն ու վերջիններիս վիճակը եվրոպական երկրներին ներկայացնել․ դիմումի բնօրինակ փաստաթուղթը ներկայում պահվում է Հունաստանի Աթենք քաղաքի Նեա Սմրինա թաղամասում գտնվող Պոնտոսի ուսումնասիրությունների արխիվում։

Ակնհայտ է, որ այդ մարդկանց բախտը Անգլիայի ու Ռուսաստանի համար ավելին չէր, քան շախմատի տախտակի վրա առաջ մղվող  զինվորը. անգլիացիները դրանով փորձում էին կանխել հույների գաղթը դեպի Ռուսաստան։ 1858-1867թթ․ Տրապիզոնում Անգլիայի հյուպատոս Գ․ Ալեքս Սթիվենսը հետևյալ խոսքերով է ավարտում 1857 թ․ հոկտեմբերի 31-ի իր զեկուցագիրը․ «Եթե թուրքական կառավարությունը քուրումցիների պահանջներին գոհացում չտա, նրանց մեծ մասը, ամենայն հավանականությամբ, կգաղթի Ռուսաստան։ Արդեն իսկ անցած մեկ-երկու ամիսներից սկսած` բազմաթիվ մարդիկ են Ռուսաստանի քաղաքացիներ դարձել, և այստեղ գտնվող ռուսական հյուպատոսարանը գրեթե որևէ դժվարություն չի հարուցում ռուսական անձնագրեր ստանալ ցանկացողների համար»։

Ըստ անգլիական զեկուցագրերի` գաղտնի քրիստոնյաները մերժում էին գնալ զինվորական ծառայության, մյուս կողմից էլ ցանկանում էին մտնել իրենց համառորեն կանչող Ռուսաստանի հովանու ներքո։ 1857 թ․ նոյերմբերի 10-ի մի զեկուցագրում հաղորդվում է, որ 600 սանթացի ընտանիք Ռուսաստանի հյուպատոսից խոստում է ստացել Ռուսաստանի սևծովյան շրջանում գտնվող Փոթի քաղաք գաղթելու վերաբերյալ, և հեղինակը բողոքում է օսմանյան ղեկավարների անուշադրությունից ու իր մտահոգությունն է արտահայտում առ այն, որ հույների՝ դեպի Ռուսաստան գաղթը կասեցնելու համար կատարված աշխատանքները անհաջող են։ (Foreign Office 524/10 No: 47/1857):

Չպետք է կարծել նաև, որ այս դեպքն ու Հաթթ-ը Հումայունը վերացրեցին Անատոլիայում դարեր շարունակ հույների դեմ իրականացվող բռնի իսլամացման գործընթացը։ Չնայած նման դեպքերը հետզհետե նվազել են, սակայն դեռ շարունակվում են անգամ մեր օրերում։ Օրինակ՝ ըստ 1867 թ․ ապրիլի 2-ին Էդիրնեում (Ադրիանապոլիս-Ակունքի խմբ.) Անգլիայի հյուպատոսի տեղեկության համաձայն,  վերջին երկու տարիների ընթացքում միայն 12 քրիստոնյա իր կամքով իսլամ է ընդունել, իսկ 1861 թ․ Իզմիրի (Զմյուռնիա-Ակունքի խմբ.)  հյուպատոսը տեղեկացրել է, որ մի երիտասարդ թուրք փորձում է կապեր հաստատել մի քրիստոնյա ընտանիքի հետ, իսկ վերջինիս անդամները մտածելով, թե նա իրենց կպաշտպանի վատ մտադրություն ունեցող մուսուլմաններից, իրենց աղջիկներին մուսուլման են դարձնում ու այդ երիտասարդի հետ ամուսնացնում` այդ կապը ավելի ամրապնդելու համար, ինչը այդ ժամանակ  հաճախ հանդիպող  երևույթ էր դարձել։

Սթիվենսը Քրոմնի (Քրոմ, Գորոմ), Արգիրոպոլիս (Գյումուշհանե), Սանտա (ներկայում թուրքերեն՝ Դումանլը) և Խամսիքյոյի 55 գյուղում կատարված իր հետազոտության մեջ տեղեկացնում է, որ այդ շրջաններում ապրում էին 9533 մուսուլման, 17200 գաղտնի քրիստոնյա, վերջիններիս հետ միասին շրջանում ապրում էր նաև 28960 քրիստոնյա (Foreign Office 524/10, No 46/1857. 31/10/1857): Երկար ժամանակ մուսուլման համարված լեռնաբնակ քորումցիների՝ Տրապիզոնի Ուզուն թաղամասում գտնվող անգլիական հյուպատոսարան գնալն ու իրենց վիճակը ներկայացնելը զարմանքով է ընդունվում․«Ուզուն թաղամասը ցեխ է դարձել/ քրոմցիները գյավուր են դարձել» ժողովրդական ասացվածքով ներկայացված այս իրադարձության ազդեցությունը հասնում է մինչև մեր օրերը։

Բոհեմիացի ճանապարհորդ Հանս Դերնշվամը (1494-1568) «Ճանապարհորդություն դեպի Ստամբուլ ու Անատոլիա» վերնագրով գրքում տեղեկացնում է, թե 1550 թ․ փետրվարի 14-ին Ստամբուլում բացահայտում են, որ իսլամ ընդունած մի հույն դեռ գաղտնի կերպով նախկին կրոնն է դավանում, նրան ողջակիզում են Աթ հրապարակում։ Դալ Մեհմեդ Չելեբին իր «Սխրագործություններ» գրքում տեղեկացնում է, որ Օզդեմիրօղլու Ասաֆ փաշայի՝ դեպի Իրան կատարած արշավի ընթացքում առանց դատ ու դատաստան հույնին այրելով` սպանում են, նույնիսկ մարդուն ողջակիզելու մասին օրենքը տեղ է գտել մի նկարում։ Կարելի է հասկանալ, թե ինչու են գյումուշհանեցի հույները իրենց վիճակը ներկայացնելու համար սպասել մինչև 1856 թ., և որ իրենց անվտանգության համար արևմտյան երկրներին չեն տեղեկացրել, քանի որ իսլամական օրենքի համաձայն` նրանց պատիժը մահն էր։

Ինչպե՞ս իսլամացվեց Անատոլիան «Հասարակ մարդու համար  կրոնը իր տիրոջ կրոնն է»։

Կարելի է ասել, որ Օսմանյան կայսրության սկզբնական ժամանակաշրջանում, երբ պայքար էր մղվում  իսլամի գերիշխանության համար, իսլամական կանոններն ավելի խիստ ու կամայականորեն են կիրառվել։ Ինչպես օրինակ 1307 թ․, երբ հույն առևտրականները Անկայարից գնում էին դեպի Նիցցա, Ռամադան ամսին կենտրոնական վայրում հույների` հաց ուտելու ժամանակ մի խումբ մուսուլմաններ հարձակվում ու ծեծի են ենթարկում նրանց, ապա գնալու ժամանակ քադիի թողտվությամբ նրանց սպառնում են ողջ-ողջ այրելով սպանել, եթե չընդունեն իսլամ. այդ  սպառնալիքներից փրկվելու համար նրանք իսլամ են ընդունում։

Բրիտանացի բյուզանդագետ Էնթոնի Բրայերը (1937-2016) արձանագրություններում Անատոլիայում հույների գաղտնի քրիստոնյա լինելու վերաբերյալ առաջին օրինակին հանդիպել է 1338 թ․, Նիկեայում (Իզնիք)։ Եպիսկոպոս Քալեքաս 14-րդը, հաշվի առնելով, որ կարող է սպանվել, հոգով քրիստոնյա է մնում, բայց արտաքուստ ապրում որպես մուսուլման։ Բրայերը 1331 թ․ օսմանյան սուլթան Օրհանի կողմից Նիկեան (Իզնիք) գրավելու ժամանակ խրախուսում էր, որ իր զինվորները ամուսնանան հույն աղջիկների հետ: Բրայերը հաղորդում է նաև, որ  հունական համայնքից աղջիկներին տանում էին ու նրանցից ծնված երեխաներով շատացնում մուսուլմանների թիվը։ Սակայն բյուզանդագետը Ջոն Քովելի (1638-1722)՝ 1677 թ․ փետրվարի 22-ի ամսաթվով Նիկեայի վերաբերյալ զեկուցագրի վրա հիմնվելով` նշում է, որ Նիկեայում գտնվող հույները, առաջին հերթին հոգևորականները, իրենց մայրենին՝ հունարենը, մոռացել էին ու խոսում էին միայն թուրքերենով, որ նրանք շատ բան չգիտեին քրիստոնեության մասին, որ Օսմանյան կայսրության հիմնադրման ժամանակաշրջանում իսլամի օրենքներին հակառակ Բութանիայում հոգևորական Ջոն Կանտակուզինոս Չորրորդը իր աղջկան կնության է տալիս Օրհան սուլթանին, որից հետո մեծ պատվի է արժանանում ու մնացածի համար իսլամանալու հետաքրքիր օրինակ ծառայում, և փորձում ապացուցել, թե հունական համայնքի առնվազն մի մասը կամավոր կամ բռնի իսլամացվել է ու միացել իսլամական համայնքին։

Հունական արմատներով ամերիկացի Սփերոս Վրիոնիսը (ծնված 1928 թ.), որը Բյուզանդիայի ու Բալկանների պատմության մասնագետ է, տեղեկացնում է, որ 14-րդ դարից առաջ ուղղափառ եկեղեցին կորցրել էր իր իշխանությունը հունական համայնքի վրա, և երբ խոսք է գնում Անատոլիայի քրիստոնյաների մեծ մասի հանկարծակի անհետացման մասին` Եփեսոսից Եդեսիա, Տրապիզոնից մինչև Տարսուս, գյուղացի ու քաղաքացի քրիստոնյայի տնտեսական առավելությունների, կրոնական համոզմունքի, դասակարգային անհավասարության հաղթահարման, վախի ու ճնշումների, մշակութապես թույլ, նույնիսկ ձևականության ու հեդոնիզմի համար իսլամանալը նկարագրում է Իբն-ի Հալդունի «հասարակ մարդկանց կրոնը իրենց տերերի կրոնն է» խոսքերով։ Մեհմեդ Երկրորդի կողմից Ստամբուլի գրավումից ու մայրաքաղաք դարձնելու որոշում կայացնելուց հետո տրապիզոնցի Ջորջի՝ սուլթանին գրած նամակում «Ոչ մեկ չի կարող ասել, որ Դուք հույների կայսրը չեք։ Հռոմեական կայսրության կենտրոնը Ստամբուլն է, և նա, ում ձեռքում գտնվում է կայսրության կենտրոնը, նրա կայսրն է» խոսքերը ապացուցում են, որ  Հալդունը իր քննադատության մեջ չի սխալվել. սա հետաքրքրական է հույների աշխարհընկալման տեսակետից։

Քրիստոնյան ինչպե՞ս է մուսուլման դառնում

Ֆրանսիացի արևելագետ, իսլամագետ և պատմաբան Կլաուդ Ջահենը (1909-1991) հաղորդում է, որ երևակայության արդյունք չէ այն, որ թուրքերի կողմից Անատոլիայի գրավման ընթացքում քրիստոնյա համայնքները մեկը մյուսից ավելի էին հեռանում, ու այսպիսով հեշտացվում էր Անատոլիայի բնակիչների իսլամացումը. սելջուկյան ժամանակաշրջանում ոչ մուսուլմանների նկատմամբ դրսևորված լավ վերաբերմունքը չէր նշանակում, որ նրանք իսլամ չէին ընդունում, գերիներից ու ներքիններից բացի, Գավրասների ու Կոմնենոսների նման հայտնի ազգանուն ունեցողներն անգամ իսլամ են ընդունել, Մեւլանա Ջելլալեդին Ռումիի ժամանակաշրջանում նրա քարոզից ազդված հույները խմբերով իսլամ են ընդունել։ Քրիստոնյայի համար զուտ ձեռքերը բարձրացնելն ու «Ալլահը մե~կն է, և Մուհամմեդը նրա մարգարեն է» ասելը բավարար էր համարվում, սակայն արդեն  15-րդ դարի սկզբում Անատոլիա եկած գերմանացի ճանապարհորդ և գրող Յոհաննես Շիլթբերգը (1381-1440) հայտնում է, որ մուսուլման դարձած անհատը այդ խոստովանությունը մյուֆթիի առաջ էլ է արել, որից հետո նրա գլխին գլխանոց են փաթաթել (այդ ժամանակ քրիստոնյաների գլխին՝ կապույտ, իսկ հրեաների գլխին դեղին լաթ էին փաթաթում), նստեցրել են ձիու վրա ու մի մեծ խմբի ուղեկցությամբ քաղաքի փողոցներով շրջել, տարել են մզկիթ ու թլպատել, եթե անձը աղքատ է եղել, ունեցվածք ու իրեր են տվել ու պարգևատրել։ Նա նշում է նաև, որ  մուսուլման բեյերի կողմից պատվի արժանացնելն ու հարուստ դառնալը հեշտացրել են  քրիստոնյաների՝ իսլամ ընդունելու գործընթացը։

Երեխաների դևշիրմեն

Անատոլիայում քրիստոնեության և իսլամի միջև դարեր շարունակ ընթացող պայքարի ողջ ընթացքում իսլամ ընդունելը դիտարկվում էր որպես մուսուլմանների տիրապետության տակ գտնվող հասարակությունում ավելի լավ դիրք գրավելու հույս, սակայն ակնհայտ է նաև, որ առաջին դասի քաղաքացի չհամարվող ու համառորեն իրենց կրոնական համայնքի անդամ լինելը նախընտրող բազմաթիվ քրիստոնյաներ շարունակել են ապրել մինչև 1923 թ․։ Օսմանցիների` Անատոլիայի մեծ մասը գրավելու ընթացքում՝ 15-րդ դարում, քրիստոնյա երեխաների դևշիրմեի ժամանակ, որը սկսվել է սելջուկյան ղուլամներից ու 300 տարվա ավանդույթ լինելով` հասել Օսմանյան կայսրություն, տարբեր ժամանակաշրջաններում Տրապիզոնի, Գեմլիքի, Բուրսայի, Իզնիկի, Մարաշի, Թոքատի, Բայբուրթի, Կաստամոնուի, Քյութահիայի, Մանյասի, Միհալիչի շրջաններից տղա երեխաներին խլում ու ենիչերի էին դարձնում։  Տրապիզոնի գրավման ընթացքում քաղաքի միջին խավը կազմող ընտանիքներից 800 երեխա դևշիրմեի է ենթարկվել։ Պատմաբան Ուզունչարշըլըն «Օսմանյան պետության կազմավորումներից մինչև քափըքուլուի օջախներ»  վերնոգրով իր աշխատության մեջ նշում  է, որ տրապիզոնցիների վատ բնավորության պատճառով այդտեղից դևշիրմեն կասեցվել է, սակայն Սելիմ Առաջինի ժամանակ (1512-20) նորից սկսել է կիրառվել։ 1526 թ․ դևշիրմեի ենթարկված 289 հոգուց Տրապիզոնից եղել են 10-ը, 1563 թ․ մեկ այլ փաստաթղթում էլ է նշվում տրապիզոնցի տղաների դևշիրմեի մասին, իսկ 1556 թ․ կեղծ փաստաթղթեր օգտագործելով` կրկին փորձել են դևշիրմեի ենթարկել տրապիզոնցի տղաներին։

Չնայած դևշիրմեն չի կարելի համարել գաղտնի քրիստոնեության հիմնական պատճառ, այնուամենայնիվ քրիստոնյաների՝ իսլամ ընդունելու ամենակարևոր պատճառներից մեկն էլ երեխաներին դևշիրմեի ենթարկելու միջոցով ընտանիքներից բաժանելը կանխելն էր։ Թոմաս Սմիթի կողմից 1680 թ․ արված արձանագրությունը հետարքրքրական է․ «Կրոնասեր լինելուց, իրենց երեխաներին չկորցնելու համար քրիստոնեությունից ստիված հրաժարված որոշ ծնողներ, եթե ինչ-որ բան անելու ուժ ունենային, կօգտվեին թուրքերի աչքածակությունից ու իրենց երեխաների համար 50 կամ 100 լիրա էլ կվճարեին»։ Սակայն քրիստոնյա ընտանիքները երեխաների դևշիրմեի դեմ անզոր էին ու իրենք իրենց հարց էին տալիս, թե Օսմանյան պետության մեջ եկեղեցին ի՞նչ կարող է անել, այսպես՝ 1840 թ․ թիրոլցի ճանապարհորդ ու պատմաբան Յակոբ Ֆիլիպ Ֆալմերայերը (1790-1861) ասում է․ «Սուլթաններն ու պատրիարքները նույն շահն ունեին․ իրականում եկեղեցին այստեղ արտաքուստ քրիստոնյա էր, բայց ժողովրդին խաբելով` պետության հետ հավասար չափով լափելու համար աշխարհիկ իշխանության, այսինքն՝ թուրքական պետության օգնականը լինելուց բացի` ուրիշ բան չէր»: Նա նշում է, որ Օսմանյան կայսրությունը կարծես  Հռոմի շարունակությունը լիներ,  ու որ այստեղ եկեղեցին խամաճիկի դեր էր կատարում։

Լենկ Թեմուրի (1370-1404) մոտիկ ընկեր ու ժամանակի ամենազարգացած մարդկանցից մեկը` շատ լավ պատմաբան ու շախմատիստ խորասանցի Հաֆըզ-Էբրուն կամ ամբողջական անվամբ՝ Աբդ-Ալլահը-Հաֆըզ-ի Աբրուն (մահ․՝ 1430) իր աշխարհագրության միջի «Հայաստանի ու Պարսկաստանի պատմությունը» բաժնում նշում է, որ 15-րդ դարի սկզբում Մեծ Հայաստանի մի մասը Ռումի սուլթանության մաս էր կազմում, որտեղ  ժողովուրդը քրիստոնյա ու մուսուլման էր, իսկ ղեկավարությունը մուսուլման էր, Պարսկաստանի մայրաքաղաքում ղեկավարը քրիստոնյա էր, դրան հակառակ` մուսուլմանների վրա ղեկավար էր քրիստոնյա Ամիր Սահփ-Քիրանը (Էմիր Թիմուրը), իսկ Ռումը (Անատոլիան) և Սիրիան գրավելու ժամանակ բազմազան նվերներով դրանց դեսպանների հավատարմությունը գնել է ու նրանց թողտվությամբ առաջ շարժվել, այնինչ Թիմուրի բանակը նրանց մայրաքաղաք չի հասել։

Բյուզանդիայի ու Միջին Արևելքի մասնագետ` ուզբեկ պատմաբան Ռուստամ Շյուքուրովը առաջ է քաշել այն պնդումը, որ 15-րդ դարի սկզբներին Հայաստանի հետ սահմանը Տրապիզոնի կայսրությունն էր, հետևաբար Հաֆըզ-ը Էբրուի հիշատակած գաղտնի քրստոնյաները այդտեղ են ապրել։ Վերջինս ուշադրություն է հրավիրել այն փաստի վրա, որ  բյուզանդական կայսր Թեոֆիլիուսի (829-42 թթ․) կառավարման տարիներին՝ մ․ թ․ 941 թ․, ընտանիքներով Անատոլիա եկած 20 հազար արաբ հեծյալներին դյուրին կերպով ուծացման ենթարկելու համար նրանց մանր խմբերի են բաժանվել ու կայսրության չորս կողմեր ցրել: Նա նաև Դիոգենես Ակրիտաս դեստանի քրիստոնյա դարձած հերոսին է օրինակ բերում ու նշում, որ  կրոնափոխությունը 2 տեսակի է եղել, հիշատակում է նաև Թաթիկիոս, Ախօուխոսի նման թուրքական արմատներով բյուզանդական ընտանիքներին և բյուզանդական բանակում ծառայող Միխոբարբարոյիի ու Թուրքոփոուլոիի նման թուրքական արմատներով քրիստոնյա զինվորների գոյությունը։ Ենթադրվում է, որ Խալդիա (Գյումուշհանե) շրջանը այդ ժամանակաշրջանում գտնվում էր Կոմնենոսների տիրապետության տակ, և դժվար է ապացուցել Շուքուրովի այն տեսությունը, ըստ որի` Արևելասևծովյան շրջաններում գաղտնի  քրիստոնյաներ եղել են նաև նախքան 15-րդ դարի սկզբները: Իրականում Հաֆըզ-Էբրուն, ով Տրապիզոնի կայսրությունը նկատի ունենալով` ասել է «Քրիստոնյա հավատք ունեցող մուսուլմաններ», որոնց եթե փնտրենք Տրապիզոնի գրավումից հետո 1486 թ․ օսմանյան պատմական գրքույկներում Խալդիայում բնակվող մուսուլմանների մեջ, ապա հնարավոր է, որ Հաֆըզի նշած գաղտնի քրիստոնյաները սուննի իսլամից հեռու եղող ալևի հավատքի հետևորդներն են եղել։

Օսմանյան կայսրության մյուս գաղտնի քրիստոնյաները  Բալկաններում, Միջին Արևելքում, Կիպրոսում ու Կրետեում

Օսմանյան կայսրությունում գաղտնի քրիստոնյա լինելն առանձնահատուկ  երևույթ չէր։ Կայսրության տարբեր շրջաններում՝ Սերբիայում՝ Դվորերցվո, Կիպրոսում՝ Պաթսալոյիում, Ափոսթոլիկոիում, Լինովամկվակոյիում, Ալբանիայում՝ Լարամանոյում, Լիբանանում՝ ծպտյալ մարոնիտների, Կահիրեում՝ ծպտյալ ղպտիների, Կրետեում՝ Քոուրմոուլիդեսում, Սևծովյան շրջանում՝ Քրոմլիդեսում, Ստավրոտայիում, Քլոստոյիում, գաղտնի քրիստոնյա համայնքներ են եղել։ Դրանցից Լինովամկվակոյիի խումբը Կիպրոսի՝ 1878 թ․ Անգլիային փոխանցվելուց հետո էլ Կիպրոսում գաղտնի քրիստոնյաներ չնայած հատուկենտ, այնուամենայնիվ եղել են ու պահպանել իրենց հավատքը։

Ալբանիայում գաղտնի քրիստոնեությունը

Հայտնի է, որ Ալբանիայի գյուղացիները գաղտնի քրիստոնեության ճանապարհը բռնել են ոչ այնքնան բռնաճնշումների, որքան Ստամբուլից աշխարհագրորեն հեռու գտնվելու և համակարգում եղած թուլությունները հօգուտ իրենց օգտագործելու նպատակով։ Ըստ Սքենդիի, Ալբանիայում գաղտնի քրիստոնեության դեպքերին հանդիպում ենք 1610 թ․ վերջերին։ Մարի Ուորթլի Մոնթեգուն 1717 թ․ հաղորդում է, որ Լարամանոյի անվամբ հայտնի համայնքը ուրբաթ օրերին մզկիթ, իսկ կիրակի օրերին եկեղեցի էր հաճախում, քանի որ չէր կողմնորոշվում, թե որ կրոնն էր ավելի լավը, ինչի պատճառով էլ մասնակցում էր երկու կրոնների  ծեսերին։ Երբ հարկահավաքներն այս գյուղեր էին գալիս, նրանք ասում էին, որ մուսուլմաններ են ու չէին վճարում Օսմանյան կայսրության ոչ մուսուլման ժողովրդից գանձվող բազմատեսակ հարկերը, իսկ երբ զինվորականներն էին գալիս, ասում էին, որ քրիստոնյա են ու չէին գնում զինվորական ծառայության։ 1716 թ․ Օսմանյան կայսրությունում Անգլիայի դեսպան նշանակված Էդվարդ Վ․ Մոնթեգուի կինը՝ լեդի Մերի Ուորթլի Մոնթեգուն (1669-1762) Բալկանների միջով Ստամբուլ գալու ժամանակ երկու կրոնների ազդեցությունը կրող ալբանացիների մասին իր տեսածներն է հաղորդում․«Քրիստոնեության ու իսլամի միջև ապրող ու տարաձայությունների մեջ չընկնող այս ժողովուրդը ասում է, որ չի որոշել, թե որ կրոնն է ավելի լավը։ Սակայն վերջիններիս ճշմարտացիությունը ամբողջությամբ չմերժելու համար երկու կրոններն էլ դավանում է։ Ուրբաթ օրերին գնում են մզկիթ, կիրակի օրերին՝ եկեղեցի։ Որպես պատրվակ նշում են, որ ցանկանում են վստահ լինել, որ ծիսական օրերին ճշմարիտ մարգարեի հովանու տակ են, սակայն չգիտեն, թե  այս աշխարհում որ մեկն է իրական մարգարեն։ Վստահ եմ, որ աշխարհում չկա նրանց նման մեկ այլ ժողովուրդ, որն օժտված է նման տաղանդով»։

Բայց և այնպես, այս վիճակը երկար չի տևել։ Երբ նախկին Հարավսլավիայի կաթոլիկ ալբանացիների եպիսկոպոսները թույլ են տալիս համայնքի անդամներին վերցնել մուսուլման անուններ ու իսլամ դավանելու կաննոները կիրառել, 1703 թ․ Վատիկանի կողմից բանադրանքի են ենթարկվել, իսկ երբ որոշումը 1754 թ․ Պիոս 9-րդ Պապի կողմից հաստատվել է, շրջանի բնակչությունը ամբողջովին թեքվել է դեպի իսլամ։ Դրան հակառակ` 1829 թ․ ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ զավթիչ ռուսներին որպես փրկիչներ ընդունող 90 հազար քրոմցիներ ռուսների տիրապետության տակ գտնվող Կովկաս են փախչում և այնտեղ ապրում որպես իրական քրիստոնյաներ։ Այդ փաստն ամրապնդում է այն տեսակետը, որ  գյումուշհանեցի գաղտնի քրիստոնյաները ալբանացիներից տարբեր էին ու ավելի շուտ բռնաճնշումների, քան օգուտի համար էին ապրում որպես գաղտնի քրիստոնյաներ։ Տրապիզոնի վերջին մետրոպոլիտ Հրինսանթոսը իր «Տրապիզոնի եկեղեցին» վերնագրով գրքում (1933 թ․) պնդում է, որ Սևծովյան շրջաններում տեղի ունեցած հեղաշրջումների՝ 1648-1687 թթ․ Տրապիզոնից մինչև Ճորոխի հովտի միջև գտնվող բոլոր բնակավայրերում ապրող քրիստոնյա հպատակներին բռնի կրոնափոխ են արել, Ռիզեի, Օֆի, Սյուրմենեի և Յոմրայի բնակիչները իսլամ են ընդունել, քրիստոնյաներին էլ Իսքենդերի նման մահմեդական անուններ են վերցրել իրենց համար։

Կրետեի գաղտնի քրիստոնյաները

Նաև Քուրումլիդիս անվամբ հայտնի կրետացի գաղտնի քրիստոնյաների վիճակը քրոմցիներերի նման է եղել։ Հույն գրողները հիմնականում առաջ են քաշում այն տեսակետը, որ նրանք եղել են բռնի կրոնափոխ արված ուղղափառ հույներ, իսկ որպես երկրորդ տեսակետ նշում են, որ նրանք եղել են  կղզու նախկին տերերի՝ վենետիկցիների շառավիղները։ 1212 թ․ Կրետեի տերեր վենետիկցիները, ուղղափառ ժողովրդի աչքը վախեցնելու համար կղզի տեղափոխված կաթոլիկներին բերրի հողեր են բաժանել։ Դարեր անց՝ 24 տարի տևած պատերազմից հետո՝  1699 թ․, Քյոփրուլյու Ֆազըլ Ահմեդ փաշայի վարչապետության ժամանակ Քանդիյեն ևս գրավվում է, որով ավարտվում է Կրետեի գրավումը։ Դրանից հետո կղզում որպես փոքրամասնություն մնացած ուղղափառ մարոնիտները մտածելով, որ իրենցից վրեժ կլուծեն, և իրենք կկորցնեն հողերը, իսլամ են ընդունում և այս կերպ պահպանում իրենց ուժն ու հարստությունը։ Հետաքրքիր է, որ քուրմուլիդիսները 1821 թ․ հունական ապստամբության ժամանակ միանում են ապստամբներին, և երբ նրանցից երեքը Ռհիթիմնոսում դատարանի առջև են կանգնում, չնայած, որ նրանք իսլամ էին ընդունել, Մուստաֆա փաշայի ներկայությամբ դատարանը մերժել է ներում շնորհել նրանց ու նախընտրել մահապատժի ենթարկել։ Նման ձևով Կիպրոսում Լինոբամբակոյի անունով հիշատակվող կաթոլիկ մարոնիտները, երբ 1473 թ․ (պաշտոնապես 1489) սկսած  կղզու տերերը վենետիկցիները դարձան, նրանց  հետ նույն կրոնը դավանելու շնորհիվ ուղղափառ համայնքի վրա գործադրվող ճնշումներից ազատվել են, իսկ երբ 1570 թ․կղզին անցավ օսմանցիների ձեռքը, ուղղափառների հաշվեհարդարից ազատվելու համար նոր զավթիչների կրոնն են ընդունել։ Լինոբամբակոյի համայնքի ու քրոմցիների միջև եղած ամենամեծ տարբերությունն այն էր, որ երբ 1878 թ․ Կիպրոսը անցավ անգլիացիների ձեռքը, Լինոբամբակոյի համայնքը շարունակեց պահպանել իր երկակի հավատքը։ Օրինակ՝ 1891 թ․ Նիկոսիայի Լորուժինա գյուղում բնակվող 708 մարդուց միայն 87-ն էր քրիստոնյա, մնացածը Լինոբամբակոյի բնակիչներն էին։ Նրանց մի մասը 1930–ական թթ․ թողնում է երկակի հավատքի համակարգը ու շարունակում ապրել որպես մուսուլման, հետաքրիքիր է, որ մի մասն էլ հետ են վերադառնում կաթոլիկ քրիստոնեությանը։

Համշենում հետաքրքիր վկայություն

Հայ հոգևորական Պողոս վարդապետ Մեհերյանի հուշագրություններում 1776 թ․ նոր մուսուլման դարձած Համշենի գյուղերում տեղի ունեցած դեպքերի նկարագրության մեջ առկա են այնպիսի մեկանաբանություններ, որոնք լույս են սփռում հարևան հույների վիճակի վրա։ Մեհերյանը Հոթոսուրում գտնվող Կարմրիկ ու Մոհրակութ գյուղերում գտնվող երգիչների քահանա դառնալն աջակցելու համար գնում  է այդ գյուղեր։ Այդ ժամանակ իր մոտ են բերում Համշենին կից Հևակ գյուղից 9 տարեկան երգիչ Սերոբեին։ Վերջինս նրան հաղորդում է, որ  երբ Հևեկ գյուղում 200 տուն իսլամացնում էին,   5-6 տուն էլ կրոնափոխ չեն արել, իսկ քահանա չեղածները անհետացել են։ Այդ վախից Սերոբեի տարեց հայրը 2000 ոսկի ժառանգություն է թողել իր տղայի համար ու պատգամել, որ նրան մեծացնեն որպես քահանա։ Մեհերյանի հետ մեկտեղ Սերովբեն և երկու այլ քահանա Հևակ գյուղ են գնում, որի ժամանակ կին-երեխա ունեցող մուսուլման համշենցիները նրանց դիմավորում են` ձեռքերը համբուրելով, հևակցիները գյուղի ավերված եկեղեցին մաքրել են ու կատարված ծեսերին մասնակցել՝ չնայած կրոափոխ լինելուն, իսկ երբ խնդրել են քահանայից իրենց մեղքերին թողություն տալ, մերժվել են, այդ պատճառով խնդրել են օրհնել իրենց պապերի գերեզմանները։ Քահանա Մեհերյանը գրում է, որ  կրոնափոխներին (իսլամացածներին), ովքեր ծեսի ժամանակ եկեղեցի էին եկել, հեռացրել է այն վախից, թե կարող են օտարներին լուր տալ, թե այդ կրոնավորը եկել է հևակցիներին հայացնելու։ Քահանայի նշած «հայացնել» արտահայտությունն էլ, հնարավոր է, արվել է քրիստոնյա դարձնելու նշանակությամբ, քանի որ այդ ժամանակաշրջանում կրոնն ու պետությունը ընկալվում էին որպես մեկ ամբողջություն, և օսմանյան ժամանակշրջանում, առանց նշելու էթնիկ պատկանելիությունը, հունացում, հայացում ասելով` հասկանում էին քրիստոնեացում, թրքացումն էլ իսլամացման հետ էր նույնացվում։

Մեհերյանը 3 օրով Հևակ գյուղից  ճանապարհ է ընկել Ճորոխ գետի երկայնքով դեպի Արդվին ու նշել, որ ճանապարհին հանդիպած մուսուլման գյուղերում իրեն լավ են վերաբերվել, ձեռքերը համբուրել են, իրենց տներ են կանչել ու խնդրել, որ հիվանդների համար Աստվածաշունչ կարդա, իսկ երբ ցանկացել է փողոցում միրգ գնել, ասել են․ «Մտի՛ր այգի և ինչքան ցանկանում ես, հավաքի՛ր, կե՛ր և գնա՛՝ այս ծառերը տնկողների և մեր պապերի հոգու հանգստության համար, քանի որ նրանք քրիստոնյա էին»։ Մեհերյանի հուշերը ցույց են տալիս, որ իրենց հոգևոր առաջնորդներին ու սրբավայրերը կորցրած համայնքները բռնի կամ ինքնակամ կրոնափոխ են եղել ու 1-2 սերունդ շարունակ քրիստոնեական որոշ սովորույթներ ու ծեսեր պահպանել, իսկ եթե պայմանները թույլ տային, նրանք միտված էին վերադառնալ քրիստոնեության։

Տեքստից հասկացվում է, որ Մեհերյանը կրոնափոխների այդ ցանկություններին այդքան էլ լավ չի վերաբերվել, քանի որ վախեցել է պետության պատժից։ Իմ կարծիքով` Քրոմում, Սանթայում ու նման այլ շրջաններում Մեհերյանի նկարագրած վիճակում թողնված կրոնափոխները երկար ժամանակ մնացել են այդպես, այն հույսով, որ շրջան եկած քահանաների շնորհիվ վանքերի շուրջ նորից համայնք կկարողանան ստեղծել։ Սևծովյան շրջանում իսլամացման ազդեցության մեկ այլ գործոն էլ կարող է լինել այն փաստը, որ միջնադարում մեծ հողատեր, նույնիսկ տարբեր երկրների վասալական իշխանական ուժեղ ընտանիքներն իսլամացել են` իրենց ունեցած հին արտոնությունները օսմանյան ժամանկաշրջանում ևս պահպանելու համար, ինչը մյուսների մոտ ևս ընտանիքներով ու գյուղերով կրոնափոխ լինելու միտում է առաջացրել։ Տրապիզոնի կայսրության հետ մեկտեղ Տրապիզոնի եկեղեցական կազմակերպությունն էլ փաստոեն քայքայվել է, ու այդ ընթացքում շրջանում եկեղեցի-համայնք կապը թուլացել է, իսկ որոշ բնակավայրերում տեղական ուժերը պետության աջակցությամբ դուրս են եկել եկեղեցու դեմ, Քիսքիմի (Յուսուֆելի) պես որոշ շրջաններում էլ տեղացի բեյերը սպանվել են, նրանց որդիներին իսլամացրել են ու հին հպատակներին օրինակ ցույց տվել։ Հատկապես Ռիզեի շրջանի իսլամացման գործում, վստահ եմ, մեծ ազդեցություն են ունեցել լազ դերեբեյերը, ինչպես որ՝ արևմուտքում Ջանիկզադեների, արևելքում՝ Թուզջուօղուլների նման հզոր բեյական ընտանիքները առանց իսլամանալու դարեր հետո էլ իրենց հզորությունը կարողացել են պահել։

Գաղտնի քրիստոնյաների գյուղերը Փալգրավեի զեկույցում

Բժշկյանը իր 1817 թ․ ճանապարհորդական գրքույկում գրում է, որ  գյումուշհանեցիներին հույները կրոմցի էին անվանում ու ներկայացնում կիսաքրիստոնյա-կիսամուսուլման համայնքում տեղի ունեցած իրադարձությունները։ Ըստ նրա` նրանք ի սրտե երկրպագություն էին անում` իսկական քրիստոնյայի նման, չնայած որ արտաքուստ մուսուլմանի նման էին վարվում, որը սերնդեսերունդ փոխանցվել է ու երբեք չի փոխվել։ Նա նաև հասկացնում է, որ այդ վիճակը նոր չէր և երկար գաղտնի մնալ չէր կարող։ 1831 թ․ մայիսի 6-8-ը Էրզրումից Տրապիզոն գնացող ամերիկացի միսիոներներ Էլի Սմիթն ու Հարիսոն Գրեյ Օտիս Վայթը Քրոմի հովտում ապրող մուսուլմաններին հետևյալ կերպ են նկարագրում․ «Այդ մարդիկ ո՛չ թլպատվում էին, ո՛չ էլ իսլամի որևէ ծեսի մասնակցում։ Թաքուն-թաքուն կապվում էին հունական եկեղեցուն և նույնիսկ կրոնական ծեսերը կատարող մի քահանա էին գտել։ Անունները ընտրում էին իսլամի ու քրիստոնեության մեջ Հին կտակարանում ընդունված անուններից։ Չնայած նրանց մոտ գաղափարական հակվածություն չկար, սխալ հավատքի նկատմամբ ունեցած այդ անկեղծությունը, երկերեսանիությունը,  կասկածամտության հետ համեմատած ճշմարտության համար ավելի հարմար մթնոլորտ է ստեղծում։ Ըստ իս` այդ մարդկիկ կրոնի հետ կապված որևէ միսիոների կողմից կարող էին բռնվել»։

Քինեն հաղորդում է, որ չնայած համշենցիները 15-րդ դարում իսլամ էին ընդունել, այնուամենայնիվ  1890 թ․ շարունակել են մկրտվել։ 19-րդ դարում Համշեն գնացած Ռիթերն էլ է նման տեղեկություններ հաղորդել կամ էլ Տրապիզոնի մետրոպոլիտ Հրիսանտոսի հուշերում օրինակներ է բերում առ այն, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում մի խումբ օֆցի իր  հին կրոնին  վերադառնալու պահանջ է ներկայացրել, որոնք էլ ստիպում են մտածել, որ քրոմցիները այդ շրջանում մենակ չէին։ Էքոնոմիդեսը օֆցիների հետ կապված այս պատմությունը օգտագործել է որպես Պոնտոսի թագավորության քարոզչության նյութ։ Նա պնդել է, որ 1920 թ․ էլ այդ համայնքը պատրաստ է եղել նորից քրիստոնյա դառնալ, քանի որ գյուղերի անունները եղել են հունարեն, լեզուն եղել է հունարենը, Ֆոթօղլու ու Անտոնօղլու հայտնի ընտանիքները հայտնի էին, և որ ավելի կարևոր է`  հոգևորական հագուստները և սուրբ գրքերը դեռևս պահվել են։ Նմանատիպ մի դեպք էլ եղել է  հունա-թուրքական մարդկանց փոխանակման ժամանակ։ «The Times» պարբերականը 1923 թ․ դեկտեմբերի 5-ի համարում գրում է, որ կրետացիների մի խումբ Աթենք է գնացել, Թուրքիայի հունական եկեղեցում մկրտված քրիստոնյա լինելու պատճառով զուր ջանքեր է գործադրել հունական քաղաքացիություն ստանալու համար, նրանց դիմումները չեն ընդունվել, ու վերջիններիս Թուրքիա են ուղարկել։

Անգլիայի արտգործնախարար, հետագայում իր պատրաստած բառարանով հայտնի պարոն Ջեյմս Ռեդհաուզը որպես թարգմանիչ է աշխատել, 1867-73 թթ․ Տրապիզոնի հյուպատոս Վիլյամ Գիֆֆորդ Փալգրավեն (1826-88) 1867 թ․ Քրոմ է գնացել որպես Բրիտանիայի թագուհու ներկայացուցիչ ու գաղտնի քրիստոնյաների ապրած գյուղերի ու տների թվերը ներառող մանրամասն մի զեկույց է պատրաստել՝ խորհրդարան ներկայացնելու համար։ Ըստ Բրայերի, հույներին չհավանող, Տրապիզոնի բյուզանդական ճարտարապետությունը նվաստացնող, ուղղափառների համար կարևոր նշանակություն ունեցող Սյումելայի վանք ճանապարհորդություն կատարելը մերժած Փալգրավեն կրոմցիներին նայում էր որպես կրոնափոխ եղած դավաճանների, ձանձրալի, կռվարար, մոլեռանդ և նեղ մտածելակերպ ունեցող մարդկանց: Նա հաղորդել է, որ նրանք արդեն իսկ հավասար պայմաններում են ապրել,  սակայն ավելի շատ ցանկացել են նման կերպ ապրել։ Բրայերը տեղեկացնում է, որ Փելգրավեի հայրը հրեա կրոնափոխ է եղել, և որ անգլիկան եկեղեցուց կաթոլիկության է անցել, ապա քննադատում է նրան՝ նշելով․ «Փելգրավեի ինքնությունն ու կրոնը շատ ավելի խճճված են եղել նրա կողմից հիշատակված Պոնտոսի գաղտնի քրիստոնյանների կրոնից և ինքնությունից»։

Ըստ իս` այդ ժամանակ նրանք ստիպված են եղել ընտրություն կատարել իրենց կրոնի ու ունեցած հողերի միջև, ինչի հետևանքով էլ Սև ծովի առափնյա բնակավայրերում գտնվող հույները մեծ մասամբ ընտրել են երկրորդը և փորձել երկու կրոնին էլ հաղորդակից դառնալ։ Քրոմցի ընտանիքների ազգանուններում «օղլու» վերջածանցի կողքին պատվաբեր «զադե», նույնիսկ՝ «աղա» կեղծանուն ունեցողներ էլ են եղել, ինչը ցույց է տալիս, որ գաղտնի քրիստոնյաները հասարակական ստասուս և հզորություն են ձեռք բերել։ Բացի այդ, 16-րդ դարից սկսած` նրանք իրենց ապրուստը հիմնականում վաստակել են հանքերում աշխատելով, և չպետք է մոռանալ, որ 19-րդ դարում՝ հանքերի փակվելուց հետո, նրանք տնտեսապես վատ վիճակում են հայտնվել ու  ստիպված են եղել շրջանից արտագաղթել։ Ակնհայտ է, որ շրջանի մեկուսի աշխարհագրական միջավայրը և այստեղի վանքերի աջակցությամբ ի հայտ եկած երկակի հավատքը հետագայում պահելը դժվար է եղել։ Ամառն անասուններին տանում էին արածացնելու և ձմռան համար խոտ հնձելու, ինչի  համար գյուղացիները գյուղից հեռանում, մի քանի ամիս էլ ավելի բարձր արոտավայրերում էին մնում, և նման դեպքում ավելի լավ յայլաների տեր լինելու ու մյուս գյուղացիների հետ արոտավայրերի պայքարում մուսուլման լինելու առավելությունը չէին կարող անտեսել։

Բնակավայրի անունը տուն իսլամ Ծպտյալ քրիստոնյա Քրիստոնյա
Քրոմի գյուղեր 980 2 260 738
Մոհորա 100 100
Ալիֆինոս 80 50 30
Ալհաժանդոն 200 50 150
Ջարնալանդոն 100 40 60
Սամանանդոն 200 200
Ռուստամանդոն 100 40 60
Գլուվենա 110 70 40
Զահմանանդոն 40 40
Սերանդոն և Իմերա 150 2 10 138
Փարթի 100 10 90
Յաղլըդերեի գյուղեր 430 220 210
Վարենու 130 40 90
Նաջարանդոն 50 50
Ռուսսիոն 80 60 20
Ջերջիլանդոն 70 60 10
Ստիլոս 20 6 14
Զիգանիտանդոն
Ստավրիի գյուղեր 296 10 126 160
Եպանոհորի 70 10 60
Մոնովանդոն 100 20 80
Բարիամանդոն 6 6
Քատահորի 120 40 80
Սանթայի գյուղեր 615 285 330
Փիշթոֆանդոն 170 20 150
Զուրնաջիանդոն 70 70
Չաքալանդոն 25 20 5
Սիհանանդոն 150 20 130
Իշհավանդոն 40 40
Փինեթենդոն 30 15 15
Թերզանդոն 80 50 30
Քոփալանդոն 50 50
Զաֆիլ 30 15 15
Քարսերա 300 100 120 80
Գյումյուշ Հանա (հին) 1500 800 300 400
Թորուլ, Արդասա 2300 200 450 1650
Հարավա 150 20 40 90
Մուզենա 500 100 400
Սիզե և Փեգման 100 60 40
Մաչքայի գյուղեր 3500 769 1027 2473
Հափսիքյոյ՞ 80 60 20
Փոնդիքա 450 20 200 230
Թերսա՞ 60 57 3
Լարահանի 100 20 40 40
Աուրսա 60 30 30
Դավերա 200 10 190
Գալիանա 600 110 140 350
Քափի Զեֆիրե 300 10 150 140
Հազավերա 40 30 10
Սամարուքսա 400 100 100 200
Քավարա 30 20 10
Թանթուրլու 60 4 40 16
Լերի 200 100 100
Նամա 20 5 10 5
Քելահափիր 150 50 30 70
Սերիամա 500 300 100 100
Ջիագրակ 250 100 50 100
Բուլանջաք 50 20 30
Ագելայի 200 150 50

 

Գաղտնի քրիստոնյաների հավատքը

Ծպտյալ քրիստոնյաները երկու անուն ունեին՝ մեկը քրիստոնյայի, մյուսը՝ մուսուլմանի, երեխաներին մկրտում էին, իսկ աղջիկներին չէին ամուսնացնում իսկական քրիստոնյայի կամ մուսուլմանի հետ, այլ` միայն իրենց նմանների, ցերեկը իսլամական ավանդույթներով էին հարսանիք անում, իսկ գիշերները՝ քրիստոնեական ծեսերով։ Ըստ Գյումուշհանեցի ծպտյալ քրիստոնյա ընտանիքից եկած հույն գրող Գեորգիոս Անդրեադիսի (1936-2015), քրոմցիները հազվադեպ էին մուսուլման հարս բերում, բերելու դեպքում էլ քրիստոնյա էին դարձնում։ Քրոմցի Մուրթազա էֆենդիօղլու Ազիզ աղային Իսփիրի (Սպեր-Ակունք խմբ) Քելևերիքից մի մուսուլման աղջկա հետ ամուսնացնելուց հետո նրան Սյումելա վանքում մկրտում է և քրիստոնյա դարձնում՝ տալով Սոֆյա անունը, իսկ  կնոջ ընտանիքին վիճակը ներկայացնելուց հետո դեպքը կարողանում է ծածկել միայն մեծ քանակությամբ գումարով ու սուտ վկայություններով։ Գաղտնի քրիստոնյա լինելու պատճառով մահացածին  նախ մահմեդական գերեզմանոցում էին թաղում, ապա գիշերը մոտ ազգականները հանում էին աճյունը գերեզմանից և ամենամոտ քրիստոնյա գերեզմանոց  տանում։ Երեխաներին մկրտելը դժվար էր։ Բազմաթիվ գյուղերում քահանա չկար, այդ պատճառով գիշերով ամենամոտ քրիստոնյա գյուղ էին գնում՝ արևածագին հետ վերադարձած լինելու պայմանով։ Ամուսնանալն էլ մեկ այլ խնդիր էր, քանի որ տուն պետք է կանչեին քահանային։ Պատմական տեղեկություններից բացի՝ Սալոնիկում բնակվող, արմատներով քրոմցի գրող Անդրեադիսը 1955 թ․ Սալոնիկում մահացած իր տատի հուշերից կազմել է «Գաղտնի հավատքի կրողները» աշխատությունը, որի մեջ գաղտնի քրիստոնյաների թաքուն կյանքը փորձել է ներկայացնել գեղարվեստական ձևով։ Գրել-կարդալ չիմացող ծեր կինը հետաքրքիր մանրամասներ է հաղորդում իր պապի՝ 1767 թ․ Քրոմի հովտում ծնված, մեծանալով՝ Ստամբուլում հոգևոր կրթություն ստացած ու իր ծննդավայր որպես իմամ վերադարձած մոլլա Սուլեյմանի մասին։ Նա նկուղում սրբապատկերներով ու մոմերով լեցուն մատուռ է կառուցել ու փոքրիկ եկեղեցում թաքուն մկրտել համագյուղացիներին։ Սեփական ընտանիքի պատմությունը պատմող Անդրեադիսը ծպտյալ քրիստոնեությունը գնահատել է` առանց ռոմանտիզմի ու իդեալիզմի, կրոնների հետ ունեցած կապը գովաբանելիս նշել է, որ քրիստոնեությունը լքել են իսլամի շնորհիվ տրվող առավելությունների համար, և եղել են քամու փչելու ուղղությանը հետևող ճարպիկ մարդիկ։

Քրոմում ու նրա շրջապատում բնակվող մուսուլմաններն  ու քրիստոնյաները գաղտնի քրիստոնյաներին հավատքի նկատմամբ ունեցած անազնվության պատճառով արհամարհում ու ստորացնում էին, որի պատճառով էլ վերջիններս համեմատաբար ապահով շրջանները լքելով` հեռանում էին առափնյա քաղաքներ, որոնք մեծ մասամբ աղետով էին ավարտվում։ Օրինակ՝ Բուլանջաքում առևտրական Նիկոլա Սավրոպոուլայի՝ Տրապիզոնի հունական եկեղեցու արքեպիսկոպոս Կոստանտիանոսին ուղարկած նամակում պատմածները այդ դրամաներից մեկն են ներկայացնում։ 1859 թ․ ապրիլի 13-ին առևտրականի քույրը` չորս երեխա ունեցող Քիրիաքին, մահանում է։  Թուրքերը տեղեկացնում են, որ  կինը մուսուլման է, ու անունն էլ Այշե է, ու դեմ են դուրս գալիս եկեղեցում ծես կատարելուն, դին վերցնում ու մուսուլմանների գերեզմանոցում են թաղում։ Գավառակի ղեկավար Ռյուսթեմ աղան ցանկանում է ձերբակալել որոշմանն ընդդիմացող ու կնոջ՝ քրիստոնյա համայնքից լինելը պնդող քահանաներին, Բուլանջակում չձերբակալված առևտրական Սավրոպոուլին ստիպված Տրապիզոն է գաղթում` եվրոպացի հյուպատոսների օգնությամբ, իսկ Պոնտոսի հանրագիտարանում առկա տեղեկատվության համաձայն` երբ հասկանում են, որ վերջինս գաղտնի հավատքի կրող է, սպանում են նրան։

Գաղտնի քրիստոնյաները ժողովրդի մեջ 93-րդ պատերազմ անունով հայտնի ռուս-թուրքական պատերազմի ընթացքում ռուսական բանակի հետ միասին լքել են Սևծովյան շրջանում իրենց բնակավայրերը և գնացել Ռուսաստան, այնտեղ ապրել որպես քրիստոնյաներ։ Չնայած գաղտնի քրիստոնյաների բացահայտվելուն ու շրջանը լքելուն՝ 20-րդ դարի սկզբում էլ տրապիզոնցի մուսուլմանների մեջ դեռևս հատուկենտ մնացել են նման մարդիկ, որոնց մասին բազմաթիվ պատմություններ կան։ Այդ պատմություններից  մեկում 1997 թ․ 101 տարեկան Սպիրոս Յակոուսթիդեսը հայտնում է, որ մանկության տարիներին Տրապիզոնի Էքսոթհա (Հըզըրբեյ) թաղամասում բնակվելու ժամանակ հացի փռում աշխատող մուսուլման հարևան Ալի բեյը ծոմ էր պահում ու անյուղ լոբազգիներ ուտում, ուղղափառ քրիստոնյաների Մեծ պահքը պահելուց հասկանալի է դառնում, որ նա գաղտնի հավատքի կրող է, դրանից բացի նա պատմում է նաև մեկ ուրիշ գաղտնի քրիստոնյա Ալիի մասին, ով  յուղ ու պանիր էր վաճառում, իսկ Զատկվա և Ավագ շաբաթվա ընթացքում նրանցից ոստիկան եղողները պաշտպանում էին գաղտնի քրիստոնյաներին եկեղեցիներ այցելելու և ծեսերին մասնակցելու ժամանակ։ Տրապիզոն քաղաքում պետական բարձր պաշտոնյայի մոտ աշխատող հանձնակատար Ֆայիք Հուրշիթ (Գյունդաղ) բեյը իր հուշերում տեղեկացնում է, որ Սահմանդրության հռչակումից հետո ժամանակին Տրապիզոնի քաղաքապետ, գանձապահ Օսման բեյի կողմից  Յոմրա, Մարկա, Թոնյա և Շարլը գավառներում բռնի իսլամացածների մոտ սկսվում է քրիստոնեացման գործընթացը, և որ կատարված հետաքննության ընթացքում պարզվում է, որ նշված գյուղերում մզկիթ կամ իսլամ հոգևորական չկար։ 19-րդ դարում աշխատելու համար Գյումուշահանեից Անկարայի Աքդաղ-Մադեն գյուղաքաղաք գաղթած բազմաթիվ սթավիրցիներ ցանկացել են շարունակել պահել գաղտնի հավատքը, ինչը հասկանալի է դառնում հունական պատրիարքության հրատարակած 1918 թ․ նոյեմբերի 8-ով թվագրված մի նամակից, որտեղ առկա է պնդում այն մասին, որ տեղացի պետական պաշնոնյաները պատերազմի ընթացքում օրական հացի հասանելի կերակրաբաժինը տալու համար 200 սթավրիցի ընտանիքի ստիպել են ընտրություն կատարել քրիստոներության ու իսլամի միջև։

Նյութը ներկայացվում է որոշ կրճատումներով-Ակունքի խմբ.

http://ozhanozturk.com/2017/08/31/gizli-hristiyanlik  

Թարգմանեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *