Թուրքերենով լույս է տեսել վարդապետ Սիմոն Երեմյանի գիրքը. Ռագըփ Զարաքօլուի անդրադարձը

Akunq.net-ը ստորև թուրքերենից թարգմանաբար և որոշ կրճատումներով ներկայացնում է Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչած թուրքիացի մտավորական Ռագըփ Զարաքօլուի հոդվածը` հայ բնագետ և բանասեր Սիմոն Երեմյանի «Կոնստանդնուպոլիս / Կոնստանտանիյե» գրքի վերաբերյալ, որը թուրքերենով հրատարակվել է «Ստամբուլյան տպավորություններ» վերնագրով:

Ռագըփ Զարաքօլու

2014 թ․ սկսած աշխատում ենք տրապիզոնցի վարդապետ Սիմոն Երեմյանի «Կոստանդնուպոլիս/ Կոստանտանիյե» անունով գրքի վրա, որը վերջապես լույս է տեսել «Ստամբուլյան տպավորություններ» վերնագրով, որի համար շատ ուրախ եմ։ Մխիթարյան միաբանության դերը հայագիտության մեջ շատ կարևոր է։ Մխիթար Սեբաստացին 1727 թ․ հաստատվում է Վենետիկում գտնվող Սուրբ Ղազար կղզում  ու այն վերածում շատ կարևոր մշակութային կենտրոնի։ Այս գրքի հեղինակն էլ 1908 թ․ սահմանադրական հեղաշրջումից հետո բազմիցս եկել է Ստամբուլ  ու գրառել իր տպավորությունները։ Այս գիրքն ընթերցելիս անընդհատ մտաբերում էի  Սթեֆան Ցվայգի «Երեկվա աշխարհը»  գիրքը, որտեղ կենդանի գույներով նկարագրվում է Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Ավստրո-Հունգարիայի կայսրության մայրաքաղաք Վիեննան։

Դպրեվանքն ավարտելուց հետո Ստամբուլում քաղաքագիտություն ուսանած Թորոս Հաշհաշօղլուի վարպետորեն կատարած թարգմանությունը, Յասեմին Գեդիկի հաջողված խմբագրությունը և Մեհմեթ Ալի Վարըշի կողմից արված գրքի հիանալի դիզայնը գիրքն ավելի գրավիչ են դարձնում։

Ե՛վ ստամբուլցի, և՛ վենետիկցի պրոֆ․ դոկ․ Լևոն Զեքիյանը գրքի համար շատ լավ նախաբան է գրել՝ մեջբերելով նաև իտալերենով գրած «Կոնստանտանիյեից մինչև Վենետիկ» վերնագրով հոդվածը։ Զեքիյանն ասում է․ «Մի կողմից այն նման է կենսագրականի, որտեղ գրողը ներկայացնում է այն մշակութային միջավայրը, որում ծնվել ու մեծացել է։ Կոնստանտանիյեն / Կոնստանդնուպոլիսը աննախադեպ մի քաղաք է, որը պատմության ամենամեծ և ամենաերկար գոյատևած  կայսրություններից երկուսի մայրաքաղաքն է եղել։ Նախ եղել է Բյուզանդիայի մայրաքաղաքը, որը հայտնի է նաև Արևելահռոմեկան կայսրություն անունով, ապա՝ Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքը։ Չնայած առկա տարբերություններին՝ հատկապես բանակչության մեջ եղած կրոնական, լեզվական ու էթնիկ պատկանելիություն տարբերություններին՝ այդ երկու կայսրությունների կառուցվածքային նմանությունները այս մեծ, գեղեցկագույն քաղաքը ոչ թե թուլացրել, այլ՝ ավելի են հզորացրել, նրան ակնառու գրավչություն հաղորդել»։ Հապա մտածեք` հսկայական Այա Սոֆիա ու Սուլեյմանիյե տաճարները՝ երկնային երազանք հիշեցնող այդ երկու անկրկնելի  սրբավայրերը, կարծես, մարդկության կողմից կերտված չլինեն, այլ` երկնքից իջած փերիների կողմից զարդարված լինեն։ Սրանք մեր նշած նմանությունների և՛ խորհրդանիշն են, և՛ արդյունքը, ինչպես նաև` այդ նմանությունները կենդանացնող գործընթացի արդյունքը: Սակայն, չնայած այդչափ նմանություններին, այդքան սերտ կառուցվածքային ու որակական կապերին՝ այս երկու գլուխգործոցները` միայն իրենց հատուկ ու անկրկնելի նախշերով, աշտարակներով ու գմբեթներով, միակն են ու այդպիսին էլ կմնան։
Թե՛ բյուզանդական, թե՛ օսմանյան ժամանակաշրջանում Կոստանտանիյեում եղած ազգերի ու մշակույթների մեջ հայերը հատուկ դեր են ունեցել։ Նրանք Բյուզանդիայի մայրաքաղաքում հաստատվել են դեռևս քաղաքի գոյության առաջին հարյուրամյակի ընթացքում։ Հայերը և՛ մայրաքաղաքի, և՛ ընդհանրապես կայսրության կենսական բոլոր ոլորտներում իրենց զգացնել են տվել՝ զբաղեցնելով ամենաբարձ պաշտոններ՝ գիտությունից մինչև առևտուր, դիվանագիտությունից մինչև զինվորական ծառայություն, կրոնավորից մինչև ազնվական, նույնիսկ մինչև կայսերական գահ են հասել։

Օսմանցիների կողմից քաղաքի գրավումը և հատկապես Մեհմեդ Ֆաթիհ սուլթանի` հայերին խրախուսելն ու նրանց նկատմամբ վստահությունը, հատկապես Բուրսայի եպիսկոպոս Հովակիմի և սուլթանի միջև եղած փոխադարձ սերն ու բարյացակամությունը Բյուզանդական կայսրության գոյության վերջին շրջանում թուլացող մայրաքաղաքում ճանապարհ են հարթել հայերի աշխուժացման և Օսմանյան  կայսրության հասարակության ամենաբարձր մակարդակներում նրանց շատ ազդեցիկ ու հեղինակավոր դեր խաղալու համար։  Նույնիսկ, Բյուզանդական կայսրությունում մշակույթների միաձուլման և «հունականացման» ընթացքից խուսափելը գրեթե անհնար էր, իսկ Օսմանյան կայսրությունում, հակառակը, մինչ օրս թերևս քիչ ուսումնասիրված «միլլեթների» համակարգի շնորհիվ, լինի հունական, լինի հայկական,  հրեական կամ այլ ազգություն, այն իր մշակութային յուրահատկությունը պահպանելու ու զարգացնելու հանրավորություն է ունեցել։ Այսպես, 18-րդ դարում Ստամբուլը միտված էր դառնալու հայկական մշակութային ու կրոնական կենտրոններից մեկը, իսկ 19-րդ դարի ողջ ընթացքում Կ.Պոլիսը հայության մեծ մասը կազմող արևմտյան, այսինքն՝ Օսմանյան տիրապետության տակ եղած հայերի կրոնական ու մշակութային «մայրաքաղաքն» էր դարձել։

Հանրապետության տարիներին 1915 թ․ Մեծ եղեռնի հետևանքով Ստամբուլի այս գործառույթը անհամեմատելի մակարդակով սահմանափակվեց, սակայն Կ. Պոլսի հայությունը կրկին մեծ դեր կարողացավ խաղալ և՛ հայկական մշակույթի զարգացման, և՛ ընդհանրապես թուրքական մշակույթում,  երբեմն ել` միջազգային ասպարեզում։  Նրանց մեջ, գուցե ամենահայտնին համաշխարհային մակարդակով լուսանկարչության վարպետ Արա Գյուլերն է, ինչպես նաև  գրականության ոլորտում՝ Զահրատը, Խրախունին, Հատտեճյանը, սպորտում՝ Կարպիս Զաքարյանը, արվեստի բազմաթիվ բնագավառներում՝ Էդգար Մանասը, Ալիս Մանուկյանը, Էրոլ Սարաֆյանը, մնացած բնագավառներում էլ դեռ քանի-քանի՜ անուններ կարելի է նշել։

«Ի սրտե ցանկանում ենք, որ պրոֆեսոր Սիմոն Երեմյանի՝ 20-րդ դարի սկզբներին հրատարակված և Ստամբուլի որոշակի առանձնահատկություններին վնիրված սույն խորհրդանշական,  գեղեցիկ ու իմաստալից գիրքը հասնելի լինի ընթերցողների լայն լսարանին»,- նշում է Պողոս Լևոն Զեքիյանը։

Բարի ընթերցում։

https://www.evrensel.net/yazi/81206/1908-anayasal-devrimi-sonrasi-istanbul

Թարգամնեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *