Մոռացության մատնված կայսերական քաղաքը Թուրքիայում. Անի

Անին, որ հարյուրամյակներ շարունակ բազմաթիվ թագավորությունների ու կայսրությունների իշխանության տակ է գտնվել,այսօր ավերակների վերածված մի ուրվական քաղաք է։ 

Կարսից 45 կմ հեռավորության վրա գտնվող Անի քաղաքը Բյուզանդիայից մինչև Օսմանյան կայսրություն` բազմաթիվ կայսրությունների ականատեսն է եղել։ Այս քաղաքը, որտեղ մի ժամանակ տասնյակ հազարավոր մարդիկ են բնակվել, հայ Բագրատունյաց արքայատոհմի օրոք տարածաշրջանային կարևոր ուժ և մշակութային կենտրոն է եղել։

Իսկ այսօր նա բարձրավանդակի գագաթին լքված մի ավերակ է, որի 90-ամյա բախտի քմահաճույքին հանձնված փլատակների մեջ շրջելիս մի ձայն է միայն լսվում՝ Թուրքիայի և Հայաստանի սահմանը հանդիսացող խորխորատում սուլող քամու ձայնը։

Անին շրջապատող պարիսպներն անցնելուն պես ձեզ են դիմավորում բավականին մեծ տարածք ընդգրկած քաղաքի ավերակները, որոնք դարերի պատմություն ունեն՝ հայ Բագրատունիներից մինչև բյուզանդացին, սելջուկներից մինչև վրացիներ և ի վերջո մինչև Օսմանյան կայսրություն ձգվող պատմություն։

Անիի բարձրավանդակը 1877-78 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմում պարտություն կրելուց հետո ռուսներին է հանձնվել, սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ թուրքերը պայքար են մղել հյուսիսարևելյան Անատոլիայի համար և հետ գրավել Անին։ Մինչդեռ Անիի բարձրավանդակն ավելի ուշ հանձնվելու էր նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետությանը։

1920 թ. ազատագրական պատերազմի ընթացքում (խոսքը քեմալական ազգայնամոլական շարժման մասին էԱկունքի խմբ.) Անին մեկ անգամ ևս ձեռքից ձեռք է անցել և Թուրքիայի Հանրապետության սահմանների մեջ մտել։ Թուրքիայի և Հայաստանի միջև բնական սահմանի դեր կատարող Ախուրյան գետի հին կամրջի փլատակները, կարծես, այս երկու երկրների հարաբերություններն են արտացոլում։

Այս երկու երկրների միջև այսօր դեռևս անհամաձայնություն կա այն հարցում, թե ինչպես պետք է բնորոշել Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիների՝ 1915 թ. դեպքերը, երբ բազմաթիվ հայեր սպանվեցին։ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև առկա սահմանային խնդիրների պատճառով Թուրքիան 1993 թ. փակեց իր սահմանը Հայաստանի հետ։

Թեև Թուրքիայի և Հայաստանի միջև լարվածությունն արտացոլվում է նաև Անիի վերաբերյալ քննարկումներում, այնուամենայնիվ պատմաբաններն ու ակտիվիստները  փորձում են պահպանել այս քաղաքի ավերակները։

Պատմաբանները, երկար ժամանակ է, Անիի մոռացված նշանակության մասին են հիշեցնում, և այս ջանքների շնորհիվ է, որ Անին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում է ընդգրկվել։ 2011 թ. ի վեր վերանորոգման աշխատանքներով փորձ է արվում դադարեցնել ժամանակի ավերիչ ազդեցությունն Անի վրա։

Ենթադրվում է, որ 11-րդ դարում՝ Անիի ծաղկուն ժամանակաշրջանում, այստեղի բնակչության թիվը 100 հազարի է հասել։ Թեև Անին որպես «Հազար ու մի եկեղեցիների քաղաք» է հիշատակվում, և հավանաբար այս թիվը չափազանցված է, այնուհանդերձ մինչ օրս պատմաբանները այստեղ 40 եկեղեցի, վանք ու մատուռ են արձանագրել:

Կարմիր քարերով կառուցված Անիի մայր տաճարը գտնվում է լքված քաղաքի կենտրոնում։ Եկեղեցին այսօր էլ ապշեցնում է իր մեծությամբ՝ թեև 1319 թ. երկրաշարժը ավերել է գմբեթը, իսկ ավելի ուշ կրկին երկրաշարժի հետևանքով փլվել է եկեղեցու մի անկյունը։

Եկեղեցու շինարարությունն ավարտվել է 1001 թ.` Գագիկ 1-ին թագավորի օրոք, և դա վկայում էր այն մասին, որ Անին ազդեցիկության ու հարստության տեսանկյունից գագաթնակետում էր գտնվում։ Այս եկեղեցու ճարտարապետ Տրդատը հետագայում` բյուզանդական ժամանակաշրջանում, Այա Սոֆիայի գմբեթն է վերանորոգել։

Մեկ այլ կիսականգուն եկեղեցի էլ հայ Բագրատունյաց արքայատոհմի արվեստի ստեղծագործությունների, միևնույն ժամանակ նաև այդ ժամանակաշրջանի ավերիչ ազդեցության խորհրդանիշն է։ Տեղական կարմրադարչնագույն հրաբխային բազալտ քարով կառուցված` 19 կամարներով ու գմբեթով այս երբեմնի ճարտարապետական գլուխգործոց եկեղեցու ավերակներն այսօր կանգուն են հենակների օգնությամբ։ Ասում են՝ այս եկեղեցում Հիսուս Քրիստոսի խաչափայտից մի փոքր մասունք է ամփոփված։

10-րդ դարի վերջում կառուցված Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու տասներկուերեսանի որմնախորշերն ու գմբեթը դեռ հրաշագեղ են։ Ենթադրվում է, որ 1900-ական թթ. սկզբին եկեղեցում հայտնաբերված դամբարանը Բագրատունյաց տոհմից Գրիգոր Պահլավունուն է պատկանում։ Սակայն դամբարանը, ինչպես և Անիում եղած ամեն բան, թալանվել է 1990-ական թթ.։

Իսկ եկեղեցու դիմաց ժայռափոր քարանձավներ կան, որոնք ըստ որոշ պատմաբանների` Անի քաղաքի հիմնադրումից առաջ անգամ գոյություն են ունեցել։ Հետքերը խոսում են այն մասին, որ Անիի ժամանակաշրջանում այս քարանձավները որպես գերեզման և եկեղեցի են ծառայել։ Մինչդեռ 20-րդ դարի սկզբներին քարանձավներում դեռ մարդիկ էին ապրում։

Թուրքիայի և Հայաստանի սահմանին՝ խորխորատի վրա, մեկ այլ եկեղեցի է հերթապահում՝ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին։ 1215 թ. կառուցված այս եկեղեցին Հիսուս Քրիստոսի և Գրիգոր Լուսավորչի որմնանկարներով է պատված։

Ըստ պատմաբանների՝ եկեղեցու որմնանկարները հավանաբար վրացի նկարիչներն են արել, քանի որ այդ ժամանակաշրջանում հայկական արվեստում լայնատարած որմնանկարներ չեն հանդիպում։

Սելջուկյան պետությունը, 1000-ական թթ. կեսերից սկսած բյուզանդացիներից մաքրելով Անատոլիան (Արևմտյան ՀայաստանԱկունք խմբ.), վերահսկողությունն ամբողջովին իր ձեռքն էր վերցրել, մինչդեռ Անիի իշխանությունը 1072 թ. ծագումով քուրդ մուսուլման Շեդդադի արքայատոհմին է փոխանցել։

Այս ժամանակաշրջանում անդնդի եզրին կառուցվել է Էբուլ Մանուչեհր մզկիթը։ Ենթադրվում է, որ մինչ օրս կանգուն մինարեն 1000-ական թթ. կառուցված մզկիթինն է, իսկ բուն շենքն ավելացվել է 12 կամ 13-րդ դարերում։

Թե ինչ հիմնական նպատակ է հետապնդել Մանուջեհր մզկիթի կառուցումը` վիճահարույց հարց է Թուրքիայի ու Հայաստանի համար։ Ոմանք կարծում են, որ այս շենքն ի սկզբանե որպես հայ Բագրատունյաց արքայատոհմի պալատ է կառուցվել, հետագայում, սակայն, մզկիթի է վերածվել, իսկ ոմանք էլ հակառակն են պնդում, թե այն ի սկզբանե որպես մզկիթ է կառուցվել և դարձել Անատոլիայում առաջին թուրքական մզկիթը։ 1906-1918 թթ. այս մզկիթը ռուս հնէաբան Նիկողայոս Մառի՝ Անիում արված պեղումների գտածոների ցուցադրության մեջ է եղել։

Անին շրջապատող պարիսպները, որ թվում է՝ ուր-որ է կփլվեն, կառուցվել են 10-րդ դարում Բագրատունյաց արքայատոհմի կողմից՝ քաղաքն արտաքին հարձակումներից պաշտպանելու նպատակով, որոնք դարեր շարունակ ապահովել են քաղաքի հանգստությունը՝ զերծ պահելով տարբեր ասպատակություններից, նախ` Բագրատունիների և բյուզանդացիների, ապա` բյուզանդացիների ու սելջուկների միջև արյունահեղ պատերազմների անակատեսն են եղել։

Թեև Անիի պատմությունը լի է պատերազմներով, բայցևայնպես նրա ավերակները շարունակում են գոյություն ունենալ նաև որպես միաժամանակ տարբեր մշակույթների, կրոնների ու արվեստի մոտիվների անհավանական փոխանակումների ապացույց։

http://t24.com.tr/haber/dergi–turkiyede-unutulan-imparatorluk-sehri-ani,334036?utm_medium=social&utm_content=sharebutton

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *