Ճգնաժամերը 19-րդ դարի Պոլսո հայոց պատրիարքարանում

Ռուբեն Վարժապետյան

Հայ համայնքի համար Պոլսո Հայոց պատրիարքարանի ճգնաժամերն աննախադեպ երևույթ չեն. 19-րդ դարում ևս մի շարք պատրիարքներ ստիպված հրաժարական են տվել։ Հարավային Կալիֆորնիայի համալսարանի Ժամանակակից հայագիտական ուսումնասիրությունների բաժնի դասախոս Ռիչարդ Էդվարդ Անթառամյանի հետ զրուցեցինք 19-րդ դարում պատրիարքարանի ճգնաժամերի մասին, ով քաջատեղյակ է այդ թեմային։  

Տևական ժամանակ է, ինչ Թուրքիայի հայ համայնքի օրակարգի ամենակարևոր թեման, անկասկած, պատրիարքի ընտրությունն է։ 9 տարի շարունակ չանցկացված պատրիարքի ընտրությունների առանցքի շուրջ, հատկապես արքեպիսկոպոս Սահակ Մաշալյանի հրաժարականից հետո, գրեթե ամեն օր նոր զարգացումներ են տեղի ունենում։ Վերջինն Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Երկրորդի հրավերով Էջմիածնում պատրիարքի գլխավոր փոխանորդ Արամ Աթեշյանի, արքեպիսկոպոս Սահակ Մաշալյանի և Հայ Առաքելական եկեղեցու Գերմանիայի թեմի առաջնորդ Գարեգին Բեկչյանի մասնակցությամբ ժողովն էր։ Թուրքիո Հայոց պատրիարքարանի ճգնաժամերը նոր երևույթ չեն. 19-րդ դարում ևս մի շարք պատրիարքներ ստիպված հրաժարական են տվել։ Հարավային Կալիֆորնիայի համալսարանի Ժամանակակից հայագիտական ուսումնասիրությունների բաժնի դասախոս Ռիչարդ Էդվարդ Անթառամյանի հետ զրուցեցինք 19-րդ դարում պատրիարքարանի ճգնաժամերի մասին, ով քաջատեղյակ է այդ թեմային։

Ինչպիսի՞ն էին 19-րդ դարում Օսմանյան կայսրությունում Հայ Առաքելական եկեղեցու և Բարձր դռան հարաբերությունները։ Ինչպե՞ս կարելի է բնութագրել պատրիարքարանի հեղինակության սահմանները։  

Հայ Առաքելական եկեղեցու և Բարձր դռան միջև հարաբերությունները մի քանի հարթության վրա էին։ Նախ՝ կարևոր է հասկանալ, թե ինչ դեր ուներ Հայոց եկեղեցին օսմանյան վարչակարգում։ Օսմանյան քաղաքական համակարգը կրոնի վրա էր հենված, և Հայ եկեղեցին ու հոգևոր դասն իրենց մասնաբաժինն ունեին օսմանյան վարչակազմում. այն է՝ բավարարել համայնքների կարիքները և երաշխավորել պետության նկատմամբ իրենց հավատարմությունը։ Անշուշտ, համայնքի կարիքները միայն հոգևոր չէին, ուստի՝ հոգևոր դասը, բացի նյութական հարստություն կուտակելուց, միաժամանակ նաև միջնորդի դեր էր ստանձնել օսմանյան հասարակության մեջ։ Այդ պատճառով եկեղեցին կայսերական քաղաքականության մշտական տարր էր, և 19-րդ դարում Պոլսո Հայոց պատրիարքարանի լիազորությունների ընդլայնումը, թերևս, այս համատեքստում պետք է դիտարկել. պատրիարքարանը ղեկավարվում էր հայ սերունդների կողմից, ովքեր պետական աշխատանք ունեին և կամուրջներ էին կառուցում պատրիարքարանի ու Բարձր դռան միջև։ Մինչև 19-րդ դարը պատրիարքարանը խիստ սահմանափակ իշխանություն ուներ մայրաքաղաքից դուրս, սակայն իրավիճակը փոխվեց, երբ կայսերական թղթաբանության ճանապարհով ընդլայնվեցին Բարձր դռան հզորության սահմանները։ Ե՛վ օսմանյան վարչակազմում, և՛ պատրիարքարանում աշխատող հայերի, ինչպես օրինակ Հակոբ Կրճիկյանի, Սերովբե Վիչենյանի և իհարկե Գրիգոր Օտյանի շնորհիվ այս երկու կառույցների ընդլայնումն ամբողջությամբ սերտաճեց։

19-րդ դարում Պոլսո Հայոց պատրիարքարանը զուտ կրոնակա՞ն հաստատություն էր, թե՞ քաղաքացիականհասարակական որոշակի իրավասություն ուներ։

Ինչպես նշեցի, պատրիարքարանն ու Հայ առաքելական եկեղեցին վարչական գործառույթ ևս ուներ, ուստի՝ հոգևորականներն ու եկեղեցական հաստատությունները (օրինակ՝ մենաստանները, որ մարդկանց հոգևոր դասի մեջ ընդգրկվելու հնարավորություն էին տալիս), տեղական ուժային կառույցների մեջ էին ներառվել և առավելություններով օժտված հասարակական դիրք ձեռք բերել։ Օսմանյան իլթիզամի՝ հարկահանման համակարգը խճճված հարաբերությունների ցանց էր ստեղծել, որը միմյանց էր կապել հոգևոր դասը, գավառների ավագանուն, կայսերական վարչամեքենան ու Ստամբուլի հայ մեծահարուստներին՝ ավելի մեծացնելով այդ ուժը։ Հենց սա էր այն գործոնը, որ Արևմտահայոց ազգային սահմանադրության կյանքի կոչումը (1860 և 1863 թթ.) այդքան աղմկահարույց դարձրեց, քանի որ սահմանադրությունը վերացրեց վանքերի հսկողությունն ու արքեպիսկոպոսական համակարգ ստեղծեց, որով պատրիարքարանի իշխանությունը տարածվեց  նաև գավառներում։ Այս համակարգի գործադրումն ինչպես մուսուլման, այնպես էլ ոչ մուսուլման ազգաբնակչության համար գավառներում հասարակական ու քաղաքական ուժ ձևավորող հարաբերությունների խարխլման սպառնալիք էր ծնում։ Պատմաբանները կենտրոնաձիգ պետության ստեղծումը որպես Թանզիմաթի՝ բարեփոխումների ժամանակաշրջանի խորհրդանիշ են դիտարկում, և տեսնում ենք, որ այստեղ պատրիարքարանն այդ քաղաքականության անբաժանելի մասն էր։

Թուրքիայի հայ համայնքն անցյալում ի՞նչ միջոցներ է ունեցել իր քաղաքական կամքն արտահայտելու համար։ 

Կայսրությունում բարեփոխումների նպատակը մարդկանց համար օսմանյան վարչակարգին միջամտելու հարթակներ ստեղծելն էր։ Արևմտահայոց ազգային սահմանադրության շնորհիվ հայ համայնքն իրավունք ստացավ ինքնուրույն ընտրել իր հոգևոր առաջնորդներին, իսկ վերջիններս ժողովրդի ներկայացուցիչն էին և՛ Պոլսո պատրիարքարանում, և՛ շրջանային վարչություններում, և՛ խորհրդարանում։ Տեսականորեն այս համակարգն այնպիսի մեխանիզմ էր ստեղծում, որ յուրաքանչյուր գյուղացի Հայ եկեղեցու միջոցով իր դժգոհությունը կամ առաջարկություններն անմիջականորեն բարձրագույն պաշտոնյաներին էր ներկայացնում։ Անշուշտ, Արևմտահայոց սահմանադրությունը հանգեցրեց նաև ազգային խորհրդարանի ձևավորմանը, որի շնորհիվ հայ համայնքից ընտրված ներկայացուցիչները ժողովրդի պահանջների թարգմանը դարձան։ Իհարկե, այս պրակտիկան միշտ այդ կերպ չի եղել, և հայերը շատ ժամանակ հատկապես տեղի հոգևորականների դեմ իրենց բողոքն արտահայտելու համար ստիպված են եղել այլ ճանապարհներ փնտրել։ Մասնավորապես՝ երբ օսմանյան պետությունը սկսեց հետզհետե անուշադրության մատնել պատրիարքարանի ու ազգային խորհրդարանի առաջարկությունները, գավառաբնակ հայերն իրենց դժգոհությունն իրավասուներին հասցնելու համար սկսեցին եվրոպացի հյուպատոսների օգնությանը դիմել։

Հասարակական խնդիրներում ի՞նչ դերակատարություն ունեին ամիրաները։ Ի՞նչ ազդեցությունն ունեին նրանք պատրիարքարանի, հայ համայնքի և Օսմանյան կայսրության վրա։  

Նախ պետք է հստակեցնենք, թե ինչ նկատի ունենք՝ ամիրա ասելով։ Եթե նույնիսկ այս տերմինը Ստամբուլի հասարակական գործիչներին բնորոշելու հատուկ կատեգորիա է, այնուհանդերձ, վերջիններս կայսրության մեջ ձևավորված իրեն ընդարձակ կապերով որոշակի ուժ էին պատրիարքարանի ու իշխանությունների համար։ Մոտ ժամանակներս լույս կտեսնի Հակոբ Բարսումյանի գիրքը, որտեղ նշվում է, որ ամիրաները բաղկացած էին երկու խմբից՝ դրամափոխներից և ճարտարագետներից։ Այս խմբերը՝ հատկապես դրամափոխները, կարողացել էին իրենց ցանցը ստեղծել ողջ կայսրությունում, բնականաբար նաև հայկական հաստատություններում, և այդ հաստատությունների միջոցով էլ` ազդեցիկ դառնալ օսմանյան վարչակարգում։ Նրանք մեծ հարստություն էին կուտակել ռազմավարական նկատառումներով տված պարտքերից ու հարկահանությունից, ինչն էլ ծախսում էին պետական ու հասարակական բոլոր մակարդակներում կապեր հաստատելու համար։ Հետևաբար եթե այս ցանցը գործի դրվեր, մեծ ճնշում կստեղծվեր պատրիարքարանի համար։ Պատրիարքարանի, և ամենակարևորը, մյուս եկեղեցական հաստատությունների նկատմամբ վերահսկողությունը միևնույն ժամանակ այս խմբերին թույլ էր տալիս կառավարելի դարձնել նաև շրջանաբնակ հայ համայնքի կյանքը։ Սակայն ժամանակի ընթացքում բողոքականությունը, բարեփոխումները, հարկահանման համակարգի վերացումն ու բազմաթիվ տարբեր, բայց ենթադրաբար փոխկապակցված խոչընդոտները հետզհետե սահմանափակեցին ամիրաների առավելությունները։

Գավառների որոշ հոգևորականներ կրոնափոխ լինելու սպառնալիքին էին ենթարկվել 

Ի՞նչ ճգնաժամեր է ապրել Հայոց պատրիարքարանն անցյալում։ Գիտենք, որ պատմության մեջ եղել են պատրիարքներ, որոնք հրաժարական են ներկայացրել կամ ստիպված են եղել հրաժարական տալ, ինչպես նաև` այնպիսիները, որոնք սպառնացել են, որ եթե իրենց աջակցությունը վայելող թեկնածուն կաթողիկոս չընտրվի, իսլամ կընդունեն։ Այս մասին ի՞նչ կասեք։ 

Պատրիարքարանն իր գոյության ողջ ընթացքում բազմաթիվ քաշքշուկների մեջ է հայտնվել։ 19-րդ դարի վերաբերյալ իմ ուսումնասիրությունների համաձայն՝ կրոնափոխության սպառնալիքը (կաթոլիկություն, բողոքականություն կամ իսլամի ընտրությունը) Պոլսո պատրիարքարանից առավել գավառի հոգևորականներն են կիրառել, իսկ պատրիարքները զբաղված են եղել իրավահաջորդի խնդիրներով կամ քաղաքական բանսարկություններով։ Օրինակ՝ Աբդուլ Համիդը մի քանի անգամ կանխել է Ներսես Վարժապետյանի հրաժարականը. Գևորգ Քերեսթեջյանը, ով դեմ էր սահմանադրության գաղափարին, սահմանադրության ընդունումը հետաձգելու համար խարդավանքների է դիմել։ Ի վերջո դա նրան հաջողվել է 1862 թ.։ Երբ Մկրտիչ Խրիմյանը Էջմիածնի կաթողիկոս է դարձել, Քերեսթեջյանը նրա պատրիարքության օրինականության հիմքերը խարխլելու համար եկեղեցու հետ կապված մի շարք խնդիրներ է ստեղծել։ Իգնատիոս Կակմաջյանը մահացել է՝ առանց ձեռնադրվելու։ Որպեսզի Մաթեոս Չուխաջյանին ստիպեն հրաժարական տալ, ամիրաները մի սկանդալ են հրահրել, որտեղ Մաթեոս Իզմիրլյանը վիրավորել է Աբդուլ Համիդին։

Այնուամենայնիվ, մեծ և կարևոր ճգնաժամերը պատրիարքի անձի հետ որևէ առնչություն չունեին։ Այս ճգնաժամերը հիմնականում այնպիսի քաշքշուկների շուրջ էին պտտվում, որոնցում ներառված էր նաև եկեղեցին։ Օրինակ՝ 19-րդ դարում և՛ Կիլիկիայի, և՛ Աղթամարի կաթողիկոսությունները սահմանափակեցին պատրիարքարանի իշխանությունը։ Կաթողիկոս Մկրտիչ Քեֆսիզյանի օրոք Կիլիկիան մի պահ Բարձր դռանը համոզել էր, որ ինքը կարող է երկրորդ հայկական կրոնական «միլլեթը» ստեղծել և դրա համար իրեն սուլթանական հրովարտակ է անհրաժեշտ։ Երբ կասկածներ ծագեցին, թե Աղթամարի կաթողիկոս Շիրոյանը մասնակից է իր իրավահաջորդ Պետրոս Բյուլբյուլի սպանությանը, պատրիարքարանի ղեկավարության ու կայսրության վարչակարգի իրավասությունը հարցականի տակ դրվեց։ Նույն կերպ Երուսաղեմն էլ մերժեց Պոլսո՝ ժամանակավոր արքեպիսկոպոսության պահանջը։ Շատ հավանական էր, որ նմանօրինակ ճգնաժամերը կվերացնեին համայնքի համար կարևոր հիմնաքարային կառույցներն ու կկործանեին պատրիարքարանը։

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/17895/19-yuzyil-boyunca-osmanlida-ermeni-patrikhanesindeki-krizler

Թարգմանեց Անահիտ Քարտաշյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *